اندېشه: د حساب ورکونې له لارې د افغانستان د راتلونکې سولې او پخلاینې بنسټ اېښودل کېږي

دا اقدام د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي او د ازبکستان د قره‌قلپاقستان د عالي شورا د مشر امان بای اورینبایف ترمنځ په مزار شریف کې د یوې ناستې پر مهال اعلان شوی دی.

د راپور له مخې، دا پلان شوی اقتصادي زون به د پانګونې د پروژو د پراختیا، صنعتي فعالیتونو د ودې او د سرحدي سوداګرۍ د پیاوړتیا لپاره کارول کېږي.

طالب چارواکو ازبک پانګوالو ته هم بلنه ورکړې چې په دې پروژه کې ګډون وکړي او د هغې په پراختیا کې ونډه واخلي.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د ازبکستان د قره‌قالپاقستان خودمختاره جمهوریت له پلاوي سره د څه باندې ۱۰۰ میلیونه ډالرو په ارزښت ۱۳ سوداګریز تړونونه لاسلیک کړي دي.

دغه تړونونه د قره‌قالپاقستان د عالي شورا د رییس امان‌بای اورین‌بایوف د سفر پر مهال په کابل کې د سوداګریز اتصال او تجارتي همکاریو د کنفرانس په پای کې لاسلیک شول.

د طالبانو د چارواکو په وینا، دا هوکړې د دواړو لوریو د خصوصي سکتورونو ترمنځ له پراخو خبرو او بحثونو وروسته شوې دي.

په دغه تړونونو کې د اوړو د فابریکو جوړول، د اوړو، سمنټو، غوړیو او مکرونیو واردات شامل دي.

همداراز د افغانستان د مېوو او کرنیزو محصولاتو لکه مڼو، انارو، کچالو او ځیرې صادرات هم پکې دي.

طالبانو له پاکستان سره د اړیکو له ترینګلتیا او د سوداګریزو لارو تر بندېدو وروسته له ازبکستان او د منځنۍ اسیا له نورو هېوادونو سره سوداګریزې اړیکې پراخې کړې دي.

د ایران د سیستان او بلوچستان ولایت د ودانیزو چارو د همغږۍ مرستیال عطاءالله اکبري ویلي، چې له افغانستان سره د محلي خبرو او سرحدي تعامل له لارې داسې یو مثبت تفاهم رامنځته شوی چې د اوبو جریان یې منظم کړی او اوس دا اوبه د سیستان خواجه غر سیمې ته هم رسېږي.

د نوموړي په وینا، دا اوبه به د څاه ګانو، کرنیزو ځمکو او وچکالۍ ځپلو سیمو د بیا رغونې په برخه کې وکاریږي.

هغه زیاته کړه چې له تېر کال راهیسې له نیمروز ولایت سره اوږدې خبرې شوې دي او د طالبانو د محلي چارواکو مثبت دریځ د دې لامل شوی چې د روان کال په پیل کې اوبه سیستان ته داخلې شي او بهیر یې دوام ومومي.

د هغه په وینا، که څه هم شته اوبه اوږدمهاله وچکالي بشپړه نه شي جبران کولای، خو روان تعامل د راتلونکي لپاره د اوبو د دوامدار جریان زمینه برابرولی شي.

اکبري وویل چې د اوبو مدیریت د یاد ولایت د چارواکو لپاره لومړیتوب لري او هره ورځ څو غونډې د دې لپاره کېږي چې اوبه په عادلانه ډول وویشل شي.

هغه همدارنګه وویل چې اوبه اوس کانالونو ته داخلې شوې او ځینې برخې یې د سیستان سیند، شیردل او ګل‌رود لور ته هم برابریږي او پلان دا دی چې دا جریان تر راتلونکو دوو تر دریو اونیو دوام وکړي، څو د کرنې او بڼوالۍ وضعیت ښه شي او د اوبو زېرمې هم لوړې شي.

په کابل کې د نوري فایبر انټرنیټي خدماتو وړاندې کولو کمپنیو ځینو مسوولانو نن دوشنبه، د غويي پر ۲۱مه وویل، چې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان مخابراتي خدمتونو تنظیم ادارې (اترا) په دې تړاو یوې ناستې ته د شرکتونو مسوولان ور غوښتي وو.

په دې ناسته کې ویل شوي، چې د طالبانو د مخابراتو او ټکنالوژۍ د نوي وزیر ملا عبدالاحد فضلي په سپارښتنه به انټرنټ ته د عامو افغانانو لاس رسی محدود شي او په استوګنیزو سیمو کې به د فایبر نوري وای فای انټرنټ قطع شي.

د یوه شرکت مسوول وویل: « که دا امر عملي شي، یو خو به پر استوګنځایونو وای فای انټرنېټ بند شي او بل به له دې امله د سلګونه کارکوونکو ترڅنګ شرکتونو ته سخت مالي زیانونه واړوي.»

طالبانو لاتر اوسه ددې خبر په اړه څه نه دي ویلي، خو د طالبانو ځینې باخبره سرچینې وايي، چې د طالبانو مشر ملاهبت الله د مخابراتو او ټیکنالوژۍ نوی وزیر ملا عبدالاحد فضلي هم د دې لپاره ټاکلی ، چې په هېواد کې پر انټرنیټ محدودیتونه زیات شي.

دا لومړی ځل نه دی چې د نوري فایبر انټرنېټ د بندېدو موضوع راپورته کېږي. د طالبانو تر واک لاندې اترا ادارې د ۱۴۰۴ کال د تلې پر ۷مه هم د ورته غونډې له لارې شرکتونو ته د نوري فایبر د بندولو خبر ورکړی و، چې هغه مهال یې په بازار او خدماتو کې جدي ګډوډي رامنځته کړې وه.

د شرکتونو ځینې مسوولان وایي، که دا پرېکړه عملي شي، نو لومړی به عام خلک د چټک انټرنېټ له خدماتو بې برخې شي، چې دا به پر سوداګرۍ، زده‌کړې او ورځنیو اړیکو پراخ اغیز ولري.

د ښځې، سولې او امنیت شاخص له مخې، افغانستان او یمن د هغو هېوادونو په سر کې دي چې د ښځو لپاره تر ټولو خطرناک او د ژوند لپاره نامناسب ګڼل کېږي.

وروسته د مرکزي افریقا جمهوریت، سوریه، سودان، هایتي، د کانګو دیموکراتیک جمهوریت، برونډي، جنوبي سودان او میانمار د ښځو لپاره له ناامنه هېوادونو شمېرل کېږي.

دا شاخص د ښځو وضعیت د ګډون، قانوني عدالت او امنیت له مخې ارزوي او ښيي چې په جګړه ځپلو هېوادونو کې د ښځو ژوند لا هم له جدي خطرونو او محدودیتونو سره مخ دی.

د ښځو، سولې او امنیت شاخص معلومات ښيي چې افغانسان په دغه نوملړ کې ۱۸۱ ځای لري، چې د نوملړ وروستی ځای دی.

په افغانستان کې د ښځو وضعیت د طالبانو له واکمنېدو وروسته کړکېچن شوی دی.

طالبانو د ښځو او نجونو پر زده کړو، کار او ټولنیزو ازادیو بندیزونه لګولي او ددې ډلې د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت د قانون له مخې له ګڼو نورو ټولنیزو ازادیو او بشري حقونو بې برخې کړای شوې دي.

د دغه وزارت له‌خوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې له دې ډلې په هلمند ولایت کې یو کس د قاچاق په تور، په فاریاب کې پنځه تنه د غلا په تور، په نیمروز کې څلور تنه د غلا په تور، په جوزجان کې دوه تنه د وسله‌والو غلاوو او یو بل کس په فراه کې د غلا په تور نیول شوي دي.

نوموړي وزارت زیاته کړې، په پکتیکا کې د دوی امنیتي مسوولینو څلور هغه وسایط هم کشف او ضبط کړي چې په ناقانونه ډول په‌کې غرني لرګي لېږدول کېده. ورته مهال په کابل کې د طالبانو امنیې قوماندانۍ ویلي، د دوی ځواکونو هم یو غل نیولی چې د یادې حوزې اړوند یې یو هېوادوال لوټ کړی و.

په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره د غلاوو او جنایي جرمونو کچه مخ په لوړیدو ده، چې د هېوادوالو پراخې اندېښنې یې راپارولې دي.