اوچا: په بلخ او جوزجان کې له ۲۷ زرو څخه ډېرو کسانو ته بشري مرستې وېشل شوي

نوموړي دا څرګندونې د دوشنبې په ورځ، د غویي ۲۱مه، د جنیوا په یوه غونډه کې کړې دي. دغه غونډه «د عدالت، حقیقت موندنې او پخلاینې په لټه کې؛ په افغانستان کې د قانون د حاکمیت د بیا احیا بنسټونه» تر سرلیک لاندې جوړه شوې وه.

عامر ویلي، په افغانستان کې د بشري حقونو پراخ نقض، د خلکو د ډله‌ییزو غوښتنو نه ځوابېدل او پراخه بې‌قانوني د هېواد له مهمو ننګونو څخه دي.

د هغه په وینا، د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې پنځه کاله وروسته، افغانستان د اساسي حقونو او ازادیو په سیستماتیک ډول د له منځه وړلو شاهد دی.

هغه زیاته کړې چې په جنیوا او نورو ځایونو کې د دموکراتیک او مدني ځواک د شبکې غونډې یوازې سمبولیکې نه دي، بلکې د حساب‌ورکونې، اساسي قانون، بشري حقونو او د ښځو او نجونو د نه معاملې کېدونکو حقونو په اړه د ګډ لیدلوري د جوړولو لپاره د یوه جدي بهیر برخه ده.

په دې غونډه کې د افغانستان لپاره د حساب‌ورکونې د خپلواک میکانیزم جوړولو، انتقالي عدالت او د ټول‌ګډونه حکومت د رامنځته کولو په اړه هم بحثونه شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې نړیوالې بشري ادارې او د حقونو فعالان په افغانستان کې د ښځو، مدني فعالانو او رسنیو پر وړاندې د محدودیتونو او فشارونو د زیاتېدو په اړه اندېښنې څرګندوي.

سادات د ایکس په یوه تفصیلي پیغام کې ادعا کړې، چې د طالبانو مشر هبت‌الله اخوندزاده د مخابراتو او ټکنالوژۍ وزارت ته د ملا عبدالاحد فاضلي له ټاکلو وروسته، د رسنیو او مخابراتو پر وړاندې محدودیتونه زیات شوي دي.

هغه ویلي، د طالبانو استخباراتو او د مخابراتو وزارت ځواکونو د «موبي ګروپ» پر دفتر چاپه وهلې چې عملیاتو یې اته ساعته دوام کړی دی. د سادات په وینا، د عملیاتو پر مهال خبریالان، تولیدوونکي، اداري کارکوونکي او ښځینه کارکوونکې نیول شوي او د طالبانو ځواکونو د ټیلیفونونو، سرورونو، هارډ ډرایفونو او داخلي معلوماتي سیسټمونو پلټنه کړې ده.

نوموړي همداراز ادعا کړې، چې د طالبانو د مخابراتو نوي وزیر د افغانستان په کچه د کورنیو انټرنېټي خدماتو د محدودولو امر هم کړی دی. هغه ویلي، تېر کال د مخابراتي شبکو محدودیتونو بانکونه، هوايي ډګرونه، سوداګریز فعالیتونه او حتی د طالبانو د ادارې ځینې برخې هم له ستونزو سره مخ کړې وې.

سادات زیاته کړې، چې طالبانو د بهرنیو چارو او لوړو زده‌کړو وزارتونو ته هم سپارښتنه کړې چې بهر ته د تلونکو افغان زده کړیالانو د تحصیلي اسنادو تایید ودروي او د نړیوالو پوهنتونونو د تایید غوښتنو ته ځواب ور نه کړي.

د هغه په وینا، د طالبانو راتلونکی ګام ښايي په بهر کې د افغانانو لپاره د تابعیت او قونسلي خدمتونو محدودول وي، څو «میلیونونه افغانان له خپل هېواد څخه پرې شي.»

سادات ادعا کړې، چې طالبان د کورنیو اختلافاتو او د عامه ناراضایتۍ د زیاتېدو له امله رسنۍ، مخابرات او له نړۍ سره اړیکې د خپل حاکمیت لپاره ګواښ ګڼي او د ده په خبره، د دوی ځواب «انزوا، سانسور او وېره» ده.

هغه خبرداری ورکړی، چې که افغانستان له نړیوال انټرنېټ، رسنیو او مخابراتي شبکو جلا شي، هېواد به د اسیا په زړه کې په یوې «توره تشه» بدل شي. داسې ځای چې د خلکو لپاره به زندان او د ترهګرۍ، افراطیت او مخدره موادو د تولید لپاره به خوندي پټنځای وي.

سادات ویلي، د دې وضعیت اغېزې به یوازې تر افغانستان محدودې نه وي، بلکې د ده په وینا به د ترهګرو روزنه، د نړیوالو بریدونو پلانونه، د نشه‌يي توکو تولید، سیمه‌ییزه بې‌ثباتي او کډوالي لا زیاته شي.

هغه له افغانانو غوښتي چې د هېواد د انزوا پر ضد یو موټی شي او نړیوالو او د افغانستان پخوانیو متحدانو ته یې خبرداری ورکړی چې افغانستان دې «هېر شوی بحران» نه ګڼي، ځکه د ده په خبره د نن بې‌پروايي به سبا په لوی امنیتي ګواښ بدله شي.

د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت نن دوشنبه، د غويي پر ۲۱مه وویل، چې ددغه وزارت وزیر ندا محمد ندیم په مشرۍ یو ۱۴ کسیز پلاوی د روسیې تاتارستان جمهوریت کازان ښار ته روان شوی.

دغه پلاوی د «روسیه او اسلامي نړۍ» په نوم د کازان په ۱۷مه غونډه کې ګډون کوي، چې د مې میاشتې له ۱۳مې تر ۱۵مې نېټې پورې به دوام وکړي.

د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت وایي چې د کازان غونډې په څنډه کې به د روسیې فدراسیون په غوښتنه د طالبانو او روسیې ترمنځ د ګډ اقتصادي او سوداګریز کمېسیون لومړنۍ ناسته هم وشي.

په دغه پلاوي کې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر، د مالیې، اقتصاد، ټولګټو، کانونو او پټرولیم او عامې روغتیا وزارتونو مرستیالان شامل دي.

دغه غونډه، چې د روسیې د صنعت او سوداګرۍ وزارت له لوري تنظیم شوې، هڅه کوي د جغرافیایي نږدېوالي او تاریخي سوداګریزو لارو پر بنسټ اړیکې له سیاسي خبرو څخه عملي اقتصادي تړونونو ته واړوي.

د غونډې په اجنډا کې درې محوري موضوعات شامل دي چې د خوراکي توکو او انرژۍ منظم صادرات او واردات، د ګمرکي او فیتوسانیتاري (د نباتي روغتیا او قرنطین) کړنلارو ساده کول او د داسې مالي میکانیزمونو رامنځته کول دي، چې د دواړو خواوو سوداګرۍ ته ثبات ورکړي.

د غونډې د اجنډا له مخې، چې یوه کاپي یې افغانستان انټرنشنل ترلاسه کړې، د دې غونډې تر ټولو مهم تمرکز افغانستان ته د یو ستراتیژیک ترانزیټي دهلېز په توګه کتل دي. په رسمي اسنادو کې افغانستان د جنوبي اسیا بازارونو ته د روسیې د توکو د رسېدو لپاره د «پل» په توګه یاد شوی.

ددغه بحث هدف د ترانسپورتي لارې جوړول او د بار وړلو منظمو میکانیزمونو رامنځته کول ښودل شوي، چې د سیمې هېوادونو ترمنځ سوداګري له سیاسي شعارونو څخه عملي اقتصادي همکاریو ته واوړي.

دغه بحث د دې لپاره مهم بلل شوی چې د افغانستان له لارې د سیمه‌ییزې سوداګرۍ لپاره یو باثباته او له سیاست څخه جلا چوکاټ رامنځته کړي، څو سوداګریزې اړیکې د لوژستیکي پرمختګونو پر بنسټ وده وکړي.

په فورم کې د اسلامي هېوادونو کنفرانس د ګډون کوونکو ۳۰ هېوادونو په نوملړ کې د افغانستان نوم نه ترسترګو کیږي.

ددغه فورم په څنډه کې د « حلال بازار» په نامه کلنی نندارتون هم پرانېستل کیږي، چې د روسیې او اسلامي هېوادونو مختلف شرکتونه پکې خپل توکي نندارې ته ږدي.

د لوړو زده کړو په تړاو غونډه کې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم ګډون کوي.

دغه راز د فورم په اډانه کې د سپورتي همکارۍ د پراختیا د کاري ډلې غونډه کېږي، چې د طالبانو په ګډون د څو هېوادونو لوړپوړي استازي پکې برخه اخلي. دا غونډه د سپورت ډیپلوماسۍ د رول، نړیوالې همکارۍ او د سیاست له اغېزو د سپورتي ډګر د خوندي کولو پر موضوع تمرکز لري.

د روسیې د سپورت وزارت په مشرۍ دې ناسته کې د افغانستان استازیتوب د طالبانو د بهرنیو اړیکو د برخې کارپوه قدرت الله زرمتی کوي.

په غونډه کې د افغانستان ترڅنګ د روسیې، سعودي عربستان، ترکیې، ایران، پاکستان، قرغیزستان، فلسطین، تاجکستان او نورو هېوادونو استازي هم ګډون لري، چې د سپورتي همکاریو د پراختیا لپاره ګډ بحثونه او نظرونه تبادله کوي.

نوموړي د یاد ښارګوټې د پرانیستنې په مراسمو کې وویل، چې د تېر حکومت پر مهال د کابل بانک د قضیې تر تصفیې وروسته دغه بلاکونه د دولت حساب ته انتقال شوي وو، خو د ادارې کمزورۍ او اداري فساد له امله د ښارګوټي بنسټیزې چارې شاوخوا ۱۴ کاله نیمګړې پاتې شوې او خلک د بیت المال له دې حقه بې برخې وو.

حقاني زیاته کړه، دا ودانۍ نه یوازې د ګټې اخیستنې وړ نه وې، بلکې د تخریب له خطر سره هم مخ وې.

هغه وویل، چې د عملي کار د پیل پر وړاندې تر ټولو لوی خنډ د تخنیکي اسنادو او مدارکو نشتوالی و، خو د مالیې وزارت او د ښارجوړونې وزارت د ګډو هڅو په پایله کې دغه ستونزې حل شوې او نن رسماً عملي چارې پیل شوې.

حقاني پر تیر نظام د نیوکو تر څنګ د طالب چارواکو ستاینه وکړه او زیاته یې کړه چې ټول «امت او مسلمانان باید د اسلامي امارت د مشرانو، په ځانګړي ډول د هیبت الله په مشرۍ وویاړي»، ځکه دده په وینا، نوموړی تل دا ټینګار کوي چې د ملت شتمني باید ضایع نه شي.

د طالبانو دغه وزیر همداراز زیاته کړې، «ژمن یو چې په راتلونکو څو میاشتو کې د هېواد د لویو ښارونو لپاره بشپړ پلانونه جوړ کړو او هغه ښاري پراختیایي پروژې چې په چټکۍ روانې دي باید په تخنیکي او مسلکي ډول مخته یووړل شي».

د ده په وینا، د کابل ماسټر پلان منظور شوی او په راتلونکي کې به د کابل پخواني پلانونه هم د بیاکتنې او اصلاح لپاره وڅېړل شي، څو کابل په یوه عصري او منظم ښار بدل شي.