سیما سمر: د ښځو له واقعي ګډون پرته د افغانستان د سولې هره هڅه نیمګړې ده

د طالبانو تر چتر لاندې د پېښو پر وړاندې د مبارزې او چمتوالي ادارې په وینا، دغه پېښې په کاپیسا، پنجشېر، سمنګان، ننګرهار، لغمان، کونړ او نورستان ولایتونو کې رامنځته شوې دي. په همدې موده کې ۶ کورونه په بشپړ ډول او ۶ نور په جزوي ډول ویجاړ شوي دي.

د پېښو پر وړاندې د چمتووالي ادارې ویاند محمد یوسف حماد ویلي:«د روان لمریز کال له وري میاشتې تر اوسه په ټول هېواد کې د طبیعي پېښو له امله ۲۵۷ کسان مړه شوي او ۳۳۸ نور ټپیان شوي دي. همداراز ۱۶۸۹ کورونه بشپړ ویجاړ شوي او نږدې شپږ نیم زره نور په جزوي ډول زیانمن شوي دي.»

هغه زیاته کړې چې د سېلابونو او توپانونو له امله سړکونه، پلونه او کرنیزې ځمکې هم زیانمنې شوې دي او په ټولیز ډول تر ۱۷ زرو زیاتې کورنۍ اغېزمنې شوې دي. حماد ویلي چې له زیانمنو کورنیو سره د کورنیو او نړیوالو مرستندویه ادارو په همکارۍ نغدي او خوراکي مرستې هم شوې دي.

خو د سېلابونو له امله زیانمن شوي کسان وایي چې د طبیعي پېښو پر مهال د مخنیوي او وقایوي کارونو نشتوالی د لویو زیانونو لامل ګرځي. د دوی په وینا، په هغو سیمو کې چې د سېلابونو خطر پکې لوړ وي، لا هم اساسي استنادي دیوالونه او نور مخنیوي تاسیسات نه دي جوړ شوي.

د جلال‌اباد د بیز اکمالاتي سیمې اوسېدونکي ابرارالله افغانستان انټرنشنل–پښتو ته ویلي:«دلته د سېلابونو مخنیوی دومره ستونزمن نه دی چې حکومت یې ونه شي کولای. یوازې یو اسنادي دیوال کولی شي سیمه له خطره وژغوري، خو دا کار نه کېږي.»

نوموړي ټینګار وکړ چې حکومت او مرستندویه ادارې باید د مرستو پر ځای د مخنیوي پر پروژو تمرکز وکړي، څو خلک د هر کال له تکراري ویجاړیو وژغورل شي.

افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه ګڼل کېږي چې د جغرافیایي جوړښت، غرنیو سیمو او کمزوري زیربنا له امله د طبیعي پېښو له جدي خطر سره مخ دی. په ځانګړي ډول د پسرلي او اوړي په موسمونو کې سخت بارانونه او سېلابونه په بېلابېلو ولایتونو کې پراخ زیانونه اړوي.

کارپوهان وایي، په وروستیو کلونو کې د اقلیمي بدلونونو له امله د ورښتونو شدت او ناڅاپي سېلابونه زیات شوي دي. دا وضعیت په هغو ولایتونو کې لا سخت دی چې د سیندونو په غاړو او غرنیو درو کې پراته دي.

بشري مرستندویه ادارې هم وخت ناوخت خبرداری ورکوي چې افغانستان د اقلیمي بدلون له امله له سختو اغېزو سره مخ دی، خو د مخنیوي ظرفیتونه یې لا محدود دي.

اوچا د دوشنبې په ورځ، د غویي ۲۱مه، په ایکس خواله رسنۍ کې په یوه پیغام کې ویلي، چې دغه مرستې د څښاک پاکو اوبو، روغتیايي خدمتونو او روغتیايي اسانتیاوو ته د لاسرسي په برخو کې ترسره شوې دي.

دغه بنسټ له هغو هېوادونو هم مننه کړې چې له افغانستان سره بشري مرستې کوي او د اړمنو خلکو ملاتړ ته دوام ورکوي.

اوچا ویلي، چې په ۲۰۲۶کال کې په افغانستان کې شاوخوا ۲۲میلیونه کسان بشري مرستو ته اړتیا لري، چې له دې ډلې نږدې ۱۷میلیونه کسان بیړنیو او ژغورونکو مرستو ته اړ دي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر زیاته کړې، چې په وروستیو اوونیو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې سختو بارانونو او سېلابونو بشري اړتیاوې لا زیاتې کړې دي.

د اوچا د معلوماتو له مخې، وروستیو سېلابونو په ټول هېواد کې له ۷۲زرو څخه ډېر کسان اغېزمن کړي دي.

بشري بنسټونه خبرداری ورکوي، چې د اقتصادي ستونزو، طبیعي پېښو او د بودجې د کمښت له امله په افغانستان کې د میلیونونو کسانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ دی.

نوموړي دا څرګندونې د دوشنبې په ورځ، د غویي ۲۱مه، د جنیوا په یوه غونډه کې کړې دي. دغه غونډه «د عدالت، حقیقت موندنې او پخلاینې په لټه کې؛ په افغانستان کې د قانون د حاکمیت د بیا احیا بنسټونه» تر سرلیک لاندې جوړه شوې وه.

عامر ویلي، په افغانستان کې د بشري حقونو پراخ نقض، د خلکو د ډله‌ییزو غوښتنو نه ځوابېدل او پراخه بې‌قانوني د هېواد له مهمو ننګونو څخه دي.

د هغه په وینا، د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې پنځه کاله وروسته، افغانستان د اساسي حقونو او ازادیو په سیستماتیک ډول د له منځه وړلو شاهد دی.

هغه زیاته کړې چې په جنیوا او نورو ځایونو کې د دموکراتیک او مدني ځواک د شبکې غونډې یوازې سمبولیکې نه دي، بلکې د حساب‌ورکونې، اساسي قانون، بشري حقونو او د ښځو او نجونو د نه معاملې کېدونکو حقونو په اړه د ګډ لیدلوري د جوړولو لپاره د یوه جدي بهیر برخه ده.

په دې غونډه کې د افغانستان لپاره د حساب‌ورکونې د خپلواک میکانیزم جوړولو، انتقالي عدالت او د ټول‌ګډونه حکومت د رامنځته کولو په اړه هم بحثونه شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې نړیوالې بشري ادارې او د حقونو فعالان په افغانستان کې د ښځو، مدني فعالانو او رسنیو پر وړاندې د محدودیتونو او فشارونو د زیاتېدو په اړه اندېښنې څرګندوي.

سادات د ایکس په یوه تفصیلي پیغام کې ادعا کړې، چې د طالبانو مشر هبت‌الله اخوندزاده د مخابراتو او ټکنالوژۍ وزارت ته د ملا عبدالاحد فاضلي له ټاکلو وروسته، د رسنیو او مخابراتو پر وړاندې محدودیتونه زیات شوي دي.

هغه ویلي، د طالبانو استخباراتو او د مخابراتو وزارت ځواکونو د «موبي ګروپ» پر دفتر چاپه وهلې چې عملیاتو یې اته ساعته دوام کړی دی. د سادات په وینا، د عملیاتو پر مهال خبریالان، تولیدوونکي، اداري کارکوونکي او ښځینه کارکوونکې نیول شوي او د طالبانو ځواکونو د ټیلیفونونو، سرورونو، هارډ ډرایفونو او داخلي معلوماتي سیسټمونو پلټنه کړې ده.

نوموړي همداراز ادعا کړې، چې د طالبانو د مخابراتو نوي وزیر د افغانستان په کچه د کورنیو انټرنېټي خدماتو د محدودولو امر هم کړی دی. هغه ویلي، تېر کال د مخابراتي شبکو محدودیتونو بانکونه، هوايي ډګرونه، سوداګریز فعالیتونه او حتی د طالبانو د ادارې ځینې برخې هم له ستونزو سره مخ کړې وې.

سادات زیاته کړې، چې طالبانو د بهرنیو چارو او لوړو زده‌کړو وزارتونو ته هم سپارښتنه کړې چې بهر ته د تلونکو افغان زده کړیالانو د تحصیلي اسنادو تایید ودروي او د نړیوالو پوهنتونونو د تایید غوښتنو ته ځواب ور نه کړي.

د هغه په وینا، د طالبانو راتلونکی ګام ښايي په بهر کې د افغانانو لپاره د تابعیت او قونسلي خدمتونو محدودول وي، څو «میلیونونه افغانان له خپل هېواد څخه پرې شي.»

سادات ادعا کړې، چې طالبان د کورنیو اختلافاتو او د عامه ناراضایتۍ د زیاتېدو له امله رسنۍ، مخابرات او له نړۍ سره اړیکې د خپل حاکمیت لپاره ګواښ ګڼي او د ده په خبره، د دوی ځواب «انزوا، سانسور او وېره» ده.

هغه خبرداری ورکړی، چې که افغانستان له نړیوال انټرنېټ، رسنیو او مخابراتي شبکو جلا شي، هېواد به د اسیا په زړه کې په یوې «توره تشه» بدل شي. داسې ځای چې د خلکو لپاره به زندان او د ترهګرۍ، افراطیت او مخدره موادو د تولید لپاره به خوندي پټنځای وي.

سادات ویلي، د دې وضعیت اغېزې به یوازې تر افغانستان محدودې نه وي، بلکې د ده په وینا به د ترهګرو روزنه، د نړیوالو بریدونو پلانونه، د نشه‌يي توکو تولید، سیمه‌ییزه بې‌ثباتي او کډوالي لا زیاته شي.

هغه له افغانانو غوښتي چې د هېواد د انزوا پر ضد یو موټی شي او نړیوالو او د افغانستان پخوانیو متحدانو ته یې خبرداری ورکړی چې افغانستان دې «هېر شوی بحران» نه ګڼي، ځکه د ده په خبره د نن بې‌پروايي به سبا په لوی امنیتي ګواښ بدله شي.

د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت نن دوشنبه، د غويي پر ۲۱مه وویل، چې ددغه وزارت وزیر ندا محمد ندیم په مشرۍ یو ۱۴ کسیز پلاوی د روسیې تاتارستان جمهوریت کازان ښار ته روان شوی.

دغه پلاوی د «روسیه او اسلامي نړۍ» په نوم د کازان په ۱۷مه غونډه کې ګډون کوي، چې د مې میاشتې له ۱۳مې تر ۱۵مې نېټې پورې به دوام وکړي.

د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت وایي چې د کازان غونډې په څنډه کې به د روسیې فدراسیون په غوښتنه د طالبانو او روسیې ترمنځ د ګډ اقتصادي او سوداګریز کمېسیون لومړنۍ ناسته هم وشي.

په دغه پلاوي کې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر، د مالیې، اقتصاد، ټولګټو، کانونو او پټرولیم او عامې روغتیا وزارتونو مرستیالان شامل دي.