سیما سمر: د ښځو له واقعي ګډون پرته د افغانستان د سولې هره هڅه نیمګړې ده

اوچا د دوشنبې په ورځ، د غویي ۲۱مه، په ایکس خواله رسنۍ کې په یوه پیغام کې ویلي، چې دغه مرستې د څښاک پاکو اوبو، روغتیايي خدمتونو او روغتیايي اسانتیاوو ته د لاسرسي په برخو کې ترسره شوې دي.

دغه بنسټ له هغو هېوادونو هم مننه کړې چې له افغانستان سره بشري مرستې کوي او د اړمنو خلکو ملاتړ ته دوام ورکوي.

اوچا ویلي، چې په ۲۰۲۶کال کې په افغانستان کې شاوخوا ۲۲میلیونه کسان بشري مرستو ته اړتیا لري، چې له دې ډلې نږدې ۱۷میلیونه کسان بیړنیو او ژغورونکو مرستو ته اړ دي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر زیاته کړې، چې په وروستیو اوونیو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې سختو بارانونو او سېلابونو بشري اړتیاوې لا زیاتې کړې دي.

د اوچا د معلوماتو له مخې، وروستیو سېلابونو په ټول هېواد کې له ۷۲زرو څخه ډېر کسان اغېزمن کړي دي.

بشري بنسټونه خبرداری ورکوي، چې د اقتصادي ستونزو، طبیعي پېښو او د بودجې د کمښت له امله په افغانستان کې د میلیونونو کسانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ دی.

نوموړي دا څرګندونې د دوشنبې په ورځ، د غویي ۲۱مه، د جنیوا په یوه غونډه کې کړې دي. دغه غونډه «د عدالت، حقیقت موندنې او پخلاینې په لټه کې؛ په افغانستان کې د قانون د حاکمیت د بیا احیا بنسټونه» تر سرلیک لاندې جوړه شوې وه.

عامر ویلي، په افغانستان کې د بشري حقونو پراخ نقض، د خلکو د ډله‌ییزو غوښتنو نه ځوابېدل او پراخه بې‌قانوني د هېواد له مهمو ننګونو څخه دي.

د هغه په وینا، د طالبانو له بیا واکمنېدو نږدې پنځه کاله وروسته، افغانستان د اساسي حقونو او ازادیو په سیستماتیک ډول د له منځه وړلو شاهد دی.

هغه زیاته کړې چې په جنیوا او نورو ځایونو کې د دموکراتیک او مدني ځواک د شبکې غونډې یوازې سمبولیکې نه دي، بلکې د حساب‌ورکونې، اساسي قانون، بشري حقونو او د ښځو او نجونو د نه معاملې کېدونکو حقونو په اړه د ګډ لیدلوري د جوړولو لپاره د یوه جدي بهیر برخه ده.

په دې غونډه کې د افغانستان لپاره د حساب‌ورکونې د خپلواک میکانیزم جوړولو، انتقالي عدالت او د ټول‌ګډونه حکومت د رامنځته کولو په اړه هم بحثونه شوي دي.

دا په داسې حال کې ده چې نړیوالې بشري ادارې او د حقونو فعالان په افغانستان کې د ښځو، مدني فعالانو او رسنیو پر وړاندې د محدودیتونو او فشارونو د زیاتېدو په اړه اندېښنې څرګندوي.

سادات د ایکس په یوه تفصیلي پیغام کې ادعا کړې، چې د طالبانو مشر هبت‌الله اخوندزاده د مخابراتو او ټکنالوژۍ وزارت ته د ملا عبدالاحد فاضلي له ټاکلو وروسته، د رسنیو او مخابراتو پر وړاندې محدودیتونه زیات شوي دي.

هغه ویلي، د طالبانو استخباراتو او د مخابراتو وزارت ځواکونو د «موبي ګروپ» پر دفتر چاپه وهلې چې عملیاتو یې اته ساعته دوام کړی دی. د سادات په وینا، د عملیاتو پر مهال خبریالان، تولیدوونکي، اداري کارکوونکي او ښځینه کارکوونکې نیول شوي او د طالبانو ځواکونو د ټیلیفونونو، سرورونو، هارډ ډرایفونو او داخلي معلوماتي سیسټمونو پلټنه کړې ده.

نوموړي همداراز ادعا کړې، چې د طالبانو د مخابراتو نوي وزیر د افغانستان په کچه د کورنیو انټرنېټي خدماتو د محدودولو امر هم کړی دی. هغه ویلي، تېر کال د مخابراتي شبکو محدودیتونو بانکونه، هوايي ډګرونه، سوداګریز فعالیتونه او حتی د طالبانو د ادارې ځینې برخې هم له ستونزو سره مخ کړې وې.

سادات زیاته کړې، چې طالبانو د بهرنیو چارو او لوړو زده‌کړو وزارتونو ته هم سپارښتنه کړې چې بهر ته د تلونکو افغان زده کړیالانو د تحصیلي اسنادو تایید ودروي او د نړیوالو پوهنتونونو د تایید غوښتنو ته ځواب ور نه کړي.

د هغه په وینا، د طالبانو راتلونکی ګام ښايي په بهر کې د افغانانو لپاره د تابعیت او قونسلي خدمتونو محدودول وي، څو «میلیونونه افغانان له خپل هېواد څخه پرې شي.»

سادات ادعا کړې، چې طالبان د کورنیو اختلافاتو او د عامه ناراضایتۍ د زیاتېدو له امله رسنۍ، مخابرات او له نړۍ سره اړیکې د خپل حاکمیت لپاره ګواښ ګڼي او د ده په خبره، د دوی ځواب «انزوا، سانسور او وېره» ده.

هغه خبرداری ورکړی، چې که افغانستان له نړیوال انټرنېټ، رسنیو او مخابراتي شبکو جلا شي، هېواد به د اسیا په زړه کې په یوې «توره تشه» بدل شي. داسې ځای چې د خلکو لپاره به زندان او د ترهګرۍ، افراطیت او مخدره موادو د تولید لپاره به خوندي پټنځای وي.

سادات ویلي، د دې وضعیت اغېزې به یوازې تر افغانستان محدودې نه وي، بلکې د ده په وینا به د ترهګرو روزنه، د نړیوالو بریدونو پلانونه، د نشه‌يي توکو تولید، سیمه‌ییزه بې‌ثباتي او کډوالي لا زیاته شي.

هغه له افغانانو غوښتي چې د هېواد د انزوا پر ضد یو موټی شي او نړیوالو او د افغانستان پخوانیو متحدانو ته یې خبرداری ورکړی چې افغانستان دې «هېر شوی بحران» نه ګڼي، ځکه د ده په خبره د نن بې‌پروايي به سبا په لوی امنیتي ګواښ بدله شي.

د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت نن دوشنبه، د غويي پر ۲۱مه وویل، چې ددغه وزارت وزیر ندا محمد ندیم په مشرۍ یو ۱۴ کسیز پلاوی د روسیې تاتارستان جمهوریت کازان ښار ته روان شوی.

دغه پلاوی د «روسیه او اسلامي نړۍ» په نوم د کازان په ۱۷مه غونډه کې ګډون کوي، چې د مې میاشتې له ۱۳مې تر ۱۵مې نېټې پورې به دوام وکړي.

د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت وایي چې د کازان غونډې په څنډه کې به د روسیې فدراسیون په غوښتنه د طالبانو او روسیې ترمنځ د ګډ اقتصادي او سوداګریز کمېسیون لومړنۍ ناسته هم وشي.

په دغه پلاوي کې د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر، د مالیې، اقتصاد، ټولګټو، کانونو او پټرولیم او عامې روغتیا وزارتونو مرستیالان شامل دي.

دغه غونډه، چې د روسیې د صنعت او سوداګرۍ وزارت له لوري تنظیم شوې، هڅه کوي د جغرافیایي نږدېوالي او تاریخي سوداګریزو لارو پر بنسټ اړیکې له سیاسي خبرو څخه عملي اقتصادي تړونونو ته واړوي.

د غونډې په اجنډا کې درې محوري موضوعات شامل دي چې د خوراکي توکو او انرژۍ منظم صادرات او واردات، د ګمرکي او فیتوسانیتاري (د نباتي روغتیا او قرنطین) کړنلارو ساده کول او د داسې مالي میکانیزمونو رامنځته کول دي، چې د دواړو خواوو سوداګرۍ ته ثبات ورکړي.

د غونډې د اجنډا له مخې، چې یوه کاپي یې افغانستان انټرنشنل ترلاسه کړې، د دې غونډې تر ټولو مهم تمرکز افغانستان ته د یو ستراتیژیک ترانزیټي دهلېز په توګه کتل دي. په رسمي اسنادو کې افغانستان د جنوبي اسیا بازارونو ته د روسیې د توکو د رسېدو لپاره د «پل» په توګه یاد شوی.

ددغه بحث هدف د ترانسپورتي لارې جوړول او د بار وړلو منظمو میکانیزمونو رامنځته کول ښودل شوي، چې د سیمې هېوادونو ترمنځ سوداګري له سیاسي شعارونو څخه عملي اقتصادي همکاریو ته واوړي.

دغه بحث د دې لپاره مهم بلل شوی چې د افغانستان له لارې د سیمه‌ییزې سوداګرۍ لپاره یو باثباته او له سیاست څخه جلا چوکاټ رامنځته کړي، څو سوداګریزې اړیکې د لوژستیکي پرمختګونو پر بنسټ وده وکړي.

په فورم کې د اسلامي هېوادونو کنفرانس د ګډون کوونکو ۳۰ هېوادونو په نوملړ کې د افغانستان نوم نه ترسترګو کیږي.

ددغه فورم په څنډه کې د « حلال بازار» په نامه کلنی نندارتون هم پرانېستل کیږي، چې د روسیې او اسلامي هېوادونو مختلف شرکتونه پکې خپل توکي نندارې ته ږدي.

د لوړو زده کړو په تړاو غونډه کې د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندامحمد ندیم ګډون کوي.

دغه راز د فورم په اډانه کې د سپورتي همکارۍ د پراختیا د کاري ډلې غونډه کېږي، چې د طالبانو په ګډون د څو هېوادونو لوړپوړي استازي پکې برخه اخلي. دا غونډه د سپورت ډیپلوماسۍ د رول، نړیوالې همکارۍ او د سیاست له اغېزو د سپورتي ډګر د خوندي کولو پر موضوع تمرکز لري.

د روسیې د سپورت وزارت په مشرۍ دې ناسته کې د افغانستان استازیتوب د طالبانو د بهرنیو اړیکو د برخې کارپوه قدرت الله زرمتی کوي.

په غونډه کې د افغانستان ترڅنګ د روسیې، سعودي عربستان، ترکیې، ایران، پاکستان، قرغیزستان، فلسطین، تاجکستان او نورو هېوادونو استازي هم ګډون لري، چې د سپورتي همکاریو د پراختیا لپاره ګډ بحثونه او نظرونه تبادله کوي.