د افغانستان په سوېلي ولایت هلمند کې یو ځل بیا د پاکستاني کلدارو راکړه ورکړه په بېسارې توګه پراخه شوې ده. یوشمېر ځایي سرچینې ادعا کوي، چې د لښکرګاه ښار له څنډو بهر په ولسوالیو او په ځانګړې توګه لرو پرتو سېمو کې نږدې ۹۹ سلنه کاروبار په کلدارو ترسره کېږي.
د لښکرګاه ښار ترڅنګ په نږدې ټولو ولسوالیو کې سوداګریزې معاملې تر ډېره په کلدارو کېږي او ځایي اوسېدونکي وایي، چې افغاني بانک نوټونه ورځ تر بلې له بازار څخه شاته کېږي. د دوی په وینا؛ په دغه ولایت کې د کرنیزو محصولاتو، موټرو، خوراکي توکو او عمده سوداګریزې چارې تر ډېره په کلدارو ترسره کېږي.
په لښکرګاه ښار کې یو هټۍوال سید داوود وايي، اکثره خلک چې دوی ته راځي کلدارې راوړي؛ نو دوی نهشي کولای هغوی ځواب کړي، ځکه تر ډېره راکړه ورکړه په کلدارو کېږي. هغه وویل: «زموږ ډېری مشتریان له ولسوالیو څخه راځي؛ نو په ولسوالیو کې خو له اوله سره کلدارې نهدي ورکې شوې. افغانۍ دومره نهشته، چې خلک یې په هر کاروبار کې وکاروي».
د کجکي ولسوالۍ یو بزګر وایي، په سیمه کې یې افغانۍ پر نشت حساب دي؛ نو کله چې دوی ښار ته ځي کلدارې وړي او د اړتیا وړ توکي په کلدارو پېري. هغه زیاته کړه: «موږ له ولسوالۍ یا غنم راوړو، یا جوار راوړو یا نور کرنیز توکي وي چې بیا یې دلته په سرای کې په کلدارو خرڅوو. په افغانیو یې څوک نه اخلي او یا یې بیخي په کمه بیه اخلي؛ نو موږ مجبوره یو چې هم یې په کلدارو خرڅ کړو او هم خپله سودا په کلدارو وکړو».
څه موده وړاندې طالبانو اعلان وکړ، د کلدارو په کارولو یې کلک بندیز لګولی او ان ډېری هغه کسان زنداني شول چې په کلدارو یې راکړه ورکړه کوله؛ خو د هلمند په څېر ولایت کې چې تر ۹۰ سلنه زیات کاروبار پهکې په کلدارو ترسره کېږي، د کلدارو کارول ورځ تر بلې زیاتېږي.
بل خوا له پاکستان سره د سرحدي سوداګرۍ پراخوالي په بازار کې د افغانیو نغدو پیسو کمښت، د صرافۍ نظام محدودیتونه، د کرنیزو او وارداتي توکو نارسمي سوداګرۍ، له قاچاقي لارو د توکو لېږد او ځینې نور هغه لاملونه بلل کېږي، چې اقتصادي شنونکي یې د کلدارو د نفوذ پراختیا بولي.
ځینې سوداګر وایي، د هلمند، کندهار او نیمروز له لارو پاکستاني توکي په پراخه کچه راځي چې پهکې خوراکي توکي، درمل او نور سوداګریز توکي شامل دي. یو سوداګر سلام جان په دې اړه وایی: «اکثره قاچاقي توکي پر هلمند راځي؛ نو دغه ټول توکي ډېری وخت په کلدارو معامله کېږي، چې له همدې امله کلدارې بازار ته نور هم داخلې شوې او زیاتې شوې دي».
ځايي طالب سرچینې هم وایي، د هلمند پر لویو لارو تر ډېره له پاکستان نه قاچاقي توکي راوړل کېږي ځکه دغه نارسمي سوداګرۍ د بازار په اقتصادي جوړښت مستقیم اغېز کړی دی. اقتصادي شنونکي ټینګار کوي، چې دغه حالت نه یوازې د افغانیو ارزښت کموي؛ بلکې د دولت د مالي سیاستونو اغېز هم محدودوي.
د لښکرګاه ښار ترڅنګ په نهر سراج، ګرمسېر، واشېر، خانشین، موسیکلا او مارجې ولسوالیو کې خلک وایي، چې د ورځني بازار تر ټولو زیاتې معاملې په کلدارو ترسره کېږي. د موسیکلا ولسوالۍ یو اوسېدونکی محمدخان وایي: «دلته ټول کار په کلدارو دی، که یو چا ته افغانۍ ورکړې هغه یې نه غواړي، یا هم توکي په افغانیو په ډېره لوړه بیه پلوري؛ نو خلک له کلونو راهیسې له کلدارو سره عادت دي».
اقتصادي شنونکي وایي، که څه هم افغانۍ د هېواد رسمي کرنسي ده؛ خو د هلمند په څېر ډیورنډ کرښې ته څېرمه ولایتونو کې د بهرنیو اسعارو پراخه کارونه د اقتصاد لپاره جدي ګواښونه لري.
د اقتصادي چارو کتونکی نظر محمد راستمن په دې اړه وایي: «کله چې په یوه ولایت کې نږدې ټول تجارت په بهرني اسعارو کېږي، دا د ملي کرنسۍ اعتبار کمزوری کوي او د بازار کنټرول له دولته بهر ته وړي؛ نو د هلمند غوندې ولایت هم یو له هغو څخه دی، چې افغانۍ پهکې لږ ده او تر ډېره کنټرول د کلدارې دی».
طالب چارواکو تر دې وړاندې ویلي و، چې په افغانستان کې باید ټولې راکړې ورکړې په افغانیو ترسره شي او د بهرنیو اسعارو نارسمي کارونه باید په بشپړ ډول بنده شي؛ خو د هلمند اوسنی وضعیت ښيي چې په عملي توګه دغه سیاست لاهم په بشپړ ډول نهدی تطبیق شوی.
هلمند کې د کلدارو پراخه کارونه په ځانګړي ډول په ولسوالیو کې چې نږدې ۹۹ سلنه کاروبار په همدې اسعارو ترسره کېږي، ښيي چې د افغانستان اقتصاد لاهم له سرحدي سوداګرۍ، نارسمي بازارونو او وارداتي توکو سره ژور تړاو لري.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.