د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت خبر ورکړی، چې تېره اونۍ د اوسپنې پټلۍ له لارې ۲۳۵زره ۳۶۲ مټریک ټنه انتقالات شوي دي. د دغه وزارت په وینا؛ یاد انتقالات د حیرتان، اقينې، تورغونډۍ او خواف-هرات بندرونو له لارې شوي دي.
دغه وزارت د سېشنبې په ورځ (د غويي ۲۲مه) ویلي، چې له دې ډلې د حیرتان بندر له لارې ۱۶۰زره ۶۳ټنه، د اقينې بندر له لارې ۱۸زره او ۶۹۵ټنه، د تورغونډۍ بندر له لارې ۲۳زره او ۶۱۶ټنه او د خواف-هرات له لارې ۳۲زره او ۹۱۶ ټنه انتقالات شوي دي.
طالبانو زیاته کړې، له دې ډلې تېره اونۍ یوازې ۱۱۹۲ ټنه صادرات شوي چې ډېره برخه یې کاني ډبرې او د انارو جوس جوړوي. یاد وزارت تر دې وړاندې اونۍ کې د انتقالاتو شمېره ۲۲۹زره ۵۳۶ مټریک ټنه ښودلې وه.
تر دې وړاندې د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت خبر ورکړی و، چې په تېرې وري میاشت کې د اوسپنې پټلۍ له لارې ۸۷۳زره او ۹۸۱ مټریک ټنه انتقالات شوي دي. د دغه وزارت په وینا؛ له دې ډلې د حیرتان بندر له لارې ۵۷۷زره او ۹۸۹ ټنه، د اقینې بندر له لارې ۸۲زره او ۹۵۲ ټنه، د تورغونډۍ بندر له لارې ۱۰۱زره او ۱۹۲ ټنه او د خواف–هرات له لارې ۱۱۱زره او ۸۴۸ ټنه انتقالات شوي دي.
د افغانستان په سوېلي ولایت هلمند کې یو ځل بیا د پاکستاني کلدارو راکړه ورکړه په بېسارې توګه پراخه شوې ده. یوشمېر ځایي سرچینې ادعا کوي، چې د لښکرګاه ښار له څنډو بهر په ولسوالیو او په ځانګړې توګه لرو پرتو سېمو کې نږدې ۹۹ سلنه کاروبار په کلدارو ترسره کېږي.
د لښکرګاه ښار ترڅنګ په نږدې ټولو ولسوالیو کې سوداګریزې معاملې تر ډېره په کلدارو کېږي او ځایي اوسېدونکي وایي، چې افغاني بانک نوټونه ورځ تر بلې له بازار څخه شاته کېږي. د دوی په وینا؛ په دغه ولایت کې د کرنیزو محصولاتو، موټرو، خوراکي توکو او عمده سوداګریزې چارې تر ډېره په کلدارو ترسره کېږي.
په لښکرګاه ښار کې یو هټۍوال سید داوود وايي، اکثره خلک چې دوی ته راځي کلدارې راوړي؛ نو دوی نهشي کولای هغوی ځواب کړي، ځکه تر ډېره راکړه ورکړه په کلدارو کېږي. هغه وویل: «زموږ ډېری مشتریان له ولسوالیو څخه راځي؛ نو په ولسوالیو کې خو له اوله سره کلدارې نهدي ورکې شوې. افغانۍ دومره نهشته، چې خلک یې په هر کاروبار کې وکاروي».
د کجکي ولسوالۍ یو بزګر وایي، په سیمه کې یې افغانۍ پر نشت حساب دي؛ نو کله چې دوی ښار ته ځي کلدارې وړي او د اړتیا وړ توکي په کلدارو پېري. هغه زیاته کړه: «موږ له ولسوالۍ یا غنم راوړو، یا جوار راوړو یا نور کرنیز توکي وي چې بیا یې دلته په سرای کې په کلدارو خرڅوو. په افغانیو یې څوک نه اخلي او یا یې بیخي په کمه بیه اخلي؛ نو موږ مجبوره یو چې هم یې په کلدارو خرڅ کړو او هم خپله سودا په کلدارو وکړو».
څه موده وړاندې طالبانو اعلان وکړ، د کلدارو په کارولو یې کلک بندیز لګولی او ان ډېری هغه کسان زنداني شول چې په کلدارو یې راکړه ورکړه کوله؛ خو د هلمند په څېر ولایت کې چې تر ۹۰ سلنه زیات کاروبار پهکې په کلدارو ترسره کېږي، د کلدارو کارول ورځ تر بلې زیاتېږي.
بل خوا له پاکستان سره د سرحدي سوداګرۍ پراخوالي په بازار کې د افغانیو نغدو پیسو کمښت، د صرافۍ نظام محدودیتونه، د کرنیزو او وارداتي توکو نارسمي سوداګرۍ، له قاچاقي لارو د توکو لېږد او ځینې نور هغه لاملونه بلل کېږي، چې اقتصادي شنونکي یې د کلدارو د نفوذ پراختیا بولي.
ځینې سوداګر وایي، د هلمند، کندهار او نیمروز له لارو پاکستاني توکي په پراخه کچه راځي چې پهکې خوراکي توکي، درمل او نور سوداګریز توکي شامل دي. یو سوداګر سلام جان په دې اړه وایی: «اکثره قاچاقي توکي پر هلمند راځي؛ نو دغه ټول توکي ډېری وخت په کلدارو معامله کېږي، چې له همدې امله کلدارې بازار ته نور هم داخلې شوې او زیاتې شوې دي».
ځايي طالب سرچینې هم وایي، د هلمند پر لویو لارو تر ډېره له پاکستان نه قاچاقي توکي راوړل کېږي ځکه دغه نارسمي سوداګرۍ د بازار په اقتصادي جوړښت مستقیم اغېز کړی دی. اقتصادي شنونکي ټینګار کوي، چې دغه حالت نه یوازې د افغانیو ارزښت کموي؛ بلکې د دولت د مالي سیاستونو اغېز هم محدودوي.
د لښکرګاه ښار ترڅنګ په نهر سراج، ګرمسېر، واشېر، خانشین، موسیکلا او مارجې ولسوالیو کې خلک وایي، چې د ورځني بازار تر ټولو زیاتې معاملې په کلدارو ترسره کېږي. د موسیکلا ولسوالۍ یو اوسېدونکی محمدخان وایي: «دلته ټول کار په کلدارو دی، که یو چا ته افغانۍ ورکړې هغه یې نه غواړي، یا هم توکي په افغانیو په ډېره لوړه بیه پلوري؛ نو خلک له کلونو راهیسې له کلدارو سره عادت دي».
اقتصادي شنونکي وایي، که څه هم افغانۍ د هېواد رسمي کرنسي ده؛ خو د هلمند په څېر ډیورنډ کرښې ته څېرمه ولایتونو کې د بهرنیو اسعارو پراخه کارونه د اقتصاد لپاره جدي ګواښونه لري.
د اقتصادي چارو کتونکی نظر محمد راستمن په دې اړه وایي: «کله چې په یوه ولایت کې نږدې ټول تجارت په بهرني اسعارو کېږي، دا د ملي کرنسۍ اعتبار کمزوری کوي او د بازار کنټرول له دولته بهر ته وړي؛ نو د هلمند غوندې ولایت هم یو له هغو څخه دی، چې افغانۍ پهکې لږ ده او تر ډېره کنټرول د کلدارې دی».
طالب چارواکو تر دې وړاندې ویلي و، چې په افغانستان کې باید ټولې راکړې ورکړې په افغانیو ترسره شي او د بهرنیو اسعارو نارسمي کارونه باید په بشپړ ډول بنده شي؛ خو د هلمند اوسنی وضعیت ښيي چې په عملي توګه دغه سیاست لاهم په بشپړ ډول نهدی تطبیق شوی.
هلمند کې د کلدارو پراخه کارونه په ځانګړي ډول په ولسوالیو کې چې نږدې ۹۹ سلنه کاروبار په همدې اسعارو ترسره کېږي، ښيي چې د افغانستان اقتصاد لاهم له سرحدي سوداګرۍ، نارسمي بازارونو او وارداتي توکو سره ژور تړاو لري.
د افغان کډوالو د ملاتړ اداره افغان ایواک په خپل تازه اونیز راپور کې ویلي، چې یوې فدرالي محکمې د امریکا بهرنیو چارو وزارت د افغان ځانګړې کډوالۍ ویزو د غوښتونکو په چارو کې پر «جدي ناکامۍ» تورن کړی او امر یې کړی چې د زرګونو افغان متحدینو دوسیې دې په چټک ډول وڅېړل شي.
د راپور له مخې، قاضي تانیا چټکن د مې په اتمه په خپلې پرېکړه کې ویلي چې د امریکا بهرنیو چارو وزارت د افغان او عراقي متحدینو د دوسیو د ارزونې په برخه کې «په خواشینوونکي ډول ناکام» پاتې شوی دی.
محکمې امر کړی، چې وزارت باید د جون له میاشتې تر سپټمبر پورې هره میاشت زرګونه دوسیې پروسس کړي او وروسته بیا هره میاشت لږ تر لږه څلور زره قضیې بشپړې کړي، څو پاتې دوسیې ختمې شي.
افغان ایواک ویلي، دا لومړی ځل دی چې یوه فدرالي محکمه په ښکاره ډول د امریکا د حکومت چلند «د تعمیل د ناکامۍ» په توګه یادوي، نه یوازې د اداري ځنډ په توګه.
په راپور کې راغلي چې په امریکا کې یو شمېر هغو افغانانو ته، چې مخکې یې د کډوالۍ یا ګرینکارټ غوښتنلیکونه منل شوي وو، د امریکا د تابعیت او کډوالۍ ادارې له لوري ورته ناڅاپي پیغامونه استول شوي چې پکې ویل شوي: «ستاسو په دوسیه کې اقدام شوی.» د افغان ایواک په وینا، ځینې منل شوې دوسیې په موقتي ډول بېرته «تر ارزونې لاندې» حالت ته ګرځول شوې دي.
سازمان خبرداری ورکړی، چې دا وضعیت د هغو افغانانو اندېښنې زیاتوي چې له کلونو انتظار وروسته یې د استوګنې اسناد ترلاسه کړي دي.
راپور کې د قطر د ضربالاجل موضوع ته هم اشاره شوې او ویل شوي، چې دوحه له واشنګټنه غوښتي، د ۲۰۲۶ کال تر سپټمبر پورې دې د «کاس» په مرکز کې ټول مېشت افغانان له قطره وباسي او نور افغانان دې هم دغه هېواد ته نه لېږدوي.
د افغان ایواک په وینا، اوس شاوخوا ۱۱۰۰ افغانان په «کاس» مرکز کې پاتې دي، چې نږدې ۹۰۰یې امریکا ته د داخلېدو اجازه ترلاسه کړې ده. د دغو کسانو له ډلې شاوخوا ۴۴۰ ماشومان او نږدې ۱۵۰ تنه د امریکايي پوځیانو د کورنیو غړي دي.
راپور زیاتوي چې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت ته د افغان کډوالو د احتمالي لېږد طرحه لا هم «فعاله» ده او تر هغو چې د امریکا بهرنیو چارو وزارت په رسمي ډول دا موضوع رد نه کړي، باید جدي وبلل شي.
افغان ایواک ویلي، د امریکا او اروپا هغه هڅې چې افغانستان د کډوالو د بېرته ستنولو لپاره «خوندي» معرفي کوي، د نړیوالو اصولو خلاف دي او د طالبانو حکومت ته مشروعیت ورکوي.
د راپور له مخې، شاوخوا ۲۶۰ زره افغان متحدین دا مهال په ۹۰ هېوادونو کې د کډوالۍ د پروسس په بهیر کې دي، چې له ډلې یې نږدې ۱۷۸ زره کسانو د امریکا د ماموریت د تایید پړاو بشپړ کړی دی.
په افغانستان کې د تېر جمهوري دولت پر مهال د بشر حقونو د خپلواک کمېسیون مشره شهرزاد اکبر وایي، په افغانستان کې د فساد، معافیت فرهنګ او د عدالت نه پلي کېدو د خلکو باور پر جمهوري نظام کمزوری کړ او په پایله کې یې د نظام د سقوط لپاره زمینه برابره شوه.
هغې دا څرګندونې د جینوا په هغه غونډه کې کړې چې د «عدالت، حقیقت موندنې او پخلاینې په لټه کې؛ په افغانستان کې د قانون د واکمنۍ د بیا رغونې بنسټونه» تر عنوان لاندې جوړه شوې وه.
هغې وویل، د پخواني حکومت پر مهال د انتقالي عدالت لپاره جدي سیاسي اراده موجوده نه وه او د خلکو هغه غوښتنې چې د حقیقت موندنې، عدالت او حساب ورکونې لپاره مطرح کېدې، له پامه غورځول شوې وې.
د نوموړې په خبره، د بشري حقونو د نقض، فساد او زورواکو پر وړاندې د حساب ورکونې نشتون د دې لامل شو چې خلک پر دولتي بنسټونو خپل باور له لاسه ورکړي.
شهرزاد اکبر زیاته کړه، نړیواله ټولنه، په ځانګړي ډول متحده ایالات او ملګري ملتونه هم د افغانستان د وروستیو تحولاتو په وړاندې مسوولیت لري، ځکه د نړیوالو ځواکونو اړوند قضیو کې هم لازم شفافیت او حساب ورکونه ونه شوه.
هغې ټینګار وکړ چې که افغانستان غواړي په راتلونکي کې د تاوتریخوالي او سیاسي سقوط د تکرار مخه ونیسي، نو باید د عدالت، بشري حقونو او عامه پوهاوي بنسټونه پیاوړي کړي.
په جینوا کې دغه غونډه د افغان مدني فعالانو، سیاستوالو، د بشري حقونو د ملاتړو او نړیوالو کارپوهانو په ګډون ترسره شوې وه، چې په کې د افغانستان د راتلونکي سیاسي او حقوقي وضعیت په اړه بحثونه وشول.
اروپايي ټولنې اعلان کړی، چې غواړي په نږدې راتلونکې کې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو د څرنګوالي په اړه د خبرو لپاره د طالبانو چارواکي بروکسل ته دعوت کړي. دا اقدام د طالبانو له حکومت سره د اروپايي هېوادونو د تخنیکي اړیکو د پراخېدو نښه بلل کېږي.
د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، اروپايي کمېسیون ویلي چې ډېر ژر به کابل ته یو رسمي لیک واستول شي، څو د بروکسل د غونډې نېټه وټاکل شي. ویل کېږي چې دا لیدنه د سویډن په همغږۍ ترسره کېږي او تر دې وړاندې اروپايي چارواکو د همدې موضوع لپاره دوه ځله افغانستان ته سفرونه کړي وو.
اروپايي کمېسیون ویلي، اوس د افغانستان له «حاکمو چارواکو» سره په بروکسل کې د تخنیکي کچې د یوې تعقیبي غونډې پر چمتووالي کار روان دی، خو تر اوسه د غونډې کره نېټه نه ده اعلان شوې.
دا اقدام داسې مهال کېږي چې شاوخوا شلو اروپايي هېوادونو د کډوالۍ د سختو سیاستونو د پلي کولو په ترڅ کې افغانستان ته د افغان کډوالو، په ځانګړي ډول د جنايي جرمونو د محکومو کسانو، د بېرته ستنولو پر لارو چارو بحثونه چټک کړي دي.
د راپور له مخې، یو شمېر اروپايي هېوادونو تېر کال په یوه لیک کې له اروپايي ټولنې غوښتي وو چې د افغان کډوالو د ایستلو لپاره ډيپلوماټیک او عملي میکانېزمونه پیدا کړي. اروپايي کمېسیون ویلي چې د همدې هڅو په دوام، د ۲۰۲۶ کال په جنورۍ کې په کابل کې یوه تخنیکي غونډه هم ترسره شوې وه.
خو د طالبانو د چارواکو احتمالي سفر د بشري حقونو او سیاسي اړخونو له امله له جدي نیوکو سره هم مخ شوی دی، ځکه اروپايي ټولنه لا هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني.
بشري بنسټونه خبرداری ورکوي چې افغانستان له سخت بشري بحران سره مخ دی او ډېری بېرته ستانه شوي افغانان د سرپناه، کار او لومړنیو اسانتیاوو له نشت سره ژوند کوي. د ژغورنې نړیوالې کمېټې د افغانستان مشرې لیزا اوون ویلي: «هغه هېواد ته د افغانانو شړل چې نږدې نیمايي وګړي یې د خوړو له کمښت سره مخ دي، یوازې د کډوالۍ سیاست نه دی، بلکې داسې پرېکړه ده چې د خلکو ژوند له خطر سره مخ کوي.»
د اروپايي ټولنې د معلوماتو له مخې، د ۲۰۱۳ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ شاوخوا یو میلیون افغانانو په اروپايي هېوادونو کې د پناه غوښتنه کړې وه، چې نږدې نیمايي غوښتنې یې منل شوې دي. افغانان په ۲۰۲۵ کال کې هم په اروپا کې د پناه غوښتونکو تر ټولو لویه ډله بلل شوې ده.
په وروستیو کلونو کې جرمني تر ټولو فعال اروپايي هېواد پاتې شوی چې له قطر سره په همغږۍ یې تر سلو ډېر افغانان، چې په جرمونو محکوم شوي وو، افغانستان ته استولي دي. اتریش هم تېر کال په ویانا کې د طالبانو د استازو کوربهتوب کړی و، او اوس بلجیم او سویډن هم ورته ګامونو ته لېوالتیا ښيي.
د راپور له مخې، اروپايي چارواکي وايي چې د دې اړیکو اساسي موخه عملي او تخنیکي ستونزې حل کول دي، لکه د هغو افغانانو لپاره د پاسپورټونو صادرول چې په اروپا کې د افغانستان سفارتونه یې د طالبانو تر کنټرول لاندې نه دي.
د امريکا سيبياېس خبري شبکې د امريکايي چارواکو له قوله راپور ورکړی، چې ايران د پراخېدونکې جګړې او احتمالي هوايي بريدونو د ګواښ له امله خپلې ځینې پوځي او ملکي الوتکې پاکستان او افغانستان ته لېږدولي دي.
راپور کې ويل شوي، تهران هڅه کړې چې پاتې پوځي او هوايي تجهيزات له احتمالي زيانونو خوندي وساتي.
سيبياېس د «امنيتي مسايلو» په اړه د باخبره امريکايي چارواکو له قوله ويلي، ايران څو پوځي الوتکې د پاکستان د نورخان هوايي اډې ته انتقال کړې او ځینې ملکي الوتکې يې هم افغانستان ته استولې دي.
د راپور له مخې، دا لېږدونه څو ورځې وروسته له هغې ترسره شوه چې د امريکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ايران او امريکا ترمنځ د اوربند اعلان وکړ. امريکايي چارواکو ادعا کړې چې پاکستان په داسې حال کې چې ځان يې د تهران او واشنګټن ترمنځ د ډيپلوماټيک منځګړي په توګه معرفي کاوه، په پټه يې ايراني پوځي الوتکو ته اجازه ورکړه چې د دې هېواد په هوايي ډګرونو کې کښېني.
په راپور کې راغلي چې د لېږدول شويو الوتکو له ډلې يوه «آر سي-۱۳۰» استخباراتي او کشفي الوتکه هم شامله وه، خو دوو امريکايي چارواکو سيبياېس ته ويلي چې لا څرګنده نه ده ايا ايران افغانستان ته هم پوځي الوتکې استولې دي او که نه.
سيبياېس ليکلي، چې دا تحرکات د ايران له لوري «روښانه هڅه» ښيي، څو خپل پاتې پوځي او هوايي امکانات د جګړې له پراخېدو خوندي کړي.
بل لور ته، يوه جګپوړي پاکستاني چارواکي د نورخان هوايي اډې په اړه دا ادعاوې رد کړې دي. نوموړي سيبياېس ته ويلي: «نورخان اډه د ښار په منځ کې موقعيت لري او هلته د ګڼو الوتکو پټ ساتل ناشوني دي.»
د طالبانو وياند ذبيحالله مجاهد هم افغانستان ته د ايراني الوتکو د انتقال راپورونه رد کړي دي. هغه سيبياېس ته ويلي: «ايران دې کار ته اړتيا نه لري.»