د بېځایه شویو نړۍوال سازمان وایي، د کابل ترسقوط وروسته په ایران، پاکستان او نورو هېوادونو کې افغان مېرمنو د لاسي کالیو جوړولو، غالیو اوبدلو، دودیزو خوړو، مېوو او نورو لاسي صنعتونو له لارې کلتوري میراث ژوندی ساتلی. د یاد سازمان په وینا؛ ښځې د نړۍ د بېځایه شویو نږدې نیمايي جوړوي.
د بېځایه شویو نړۍوال سازمان په یوه راپور کې ویلي، چې د جګړو، اقلیمي بدلونونو او اقتصادي بېثباتۍ له کبله په نړۍ کې ۱۰۰ مېلیونه خلک په زور له خپلو کورونو بېځایه شوې دي. په راپور کې راغلي، په اندېښمنونکي حالت کي یو خاموش اقتصادي انقلاب راڅرګندېږي چې مشري یې بېځایه شوې او کډوالې مېرمنې کوي.
یاد سازمان زیاته کړې، دغه ښځي پر پالیسيو او پرمختيايي پروګرامونو تکیه نهکوي او دې ته په تمه نه وي چې څوک یې «پياوړې کړي او لاسنیوی یې وکړي؛ بلکې دوی د کوچنیو کاروبارونو، دودیزو هنرونو او د ټولنیز مقاومت د پياوړتیا له لارو اقتصاد له بنسټه بیارغوي.
په دغه راپور کې د ۲۰۲۱کال د کابل تر سقوط وروسته په ایران، پاکستان، ترکیې او نورو هېوادونو کې د هغو افغان مېرمنو یادونه شوې، چې د لاسي صنعت په برخو کې کار کوي. دوی زیاته کړې: «هغه افغان ښځې وګورئ، چې د ۲۰۲۱کال له سیاسي بدلون وروسته اړې شوې، چې خپل هېواد پرېږدي. په پاکستان او ایران کې ډېرو یې دودیز هنرونه لکه د کالیو ګنډل او د غالیو اوبدل بېرته راژوندي کړي او داسې ټولنې یې جوړې کړې، چې هم کلتوري میراث ساتي او هم عاید پیدا کوي».
په راپور کې راغلي، په کاناډا کې افغان سوداګرو مېرمنو د افغاني دودیزو خوړو کاروبارونه پيل کړي چې د کلتوري پلونو په توګه بدل شوي. په راپور کې یادونه شوې، د مېرمنو دغه فعالیتونه د نړۍ هغه حالت بیانوي چې بېځایه شوې ښځې ناورینونه په کاروبار بدلوي.
دوی زیاتوي: «ښځې د نړۍ د بېځایه شویو خلکو نږدې نیمايي جوړوي؛ خو بیا هم د پانګې، قانوني کار جوازونو او بازار ته د لاسرسي اسانتیاوې یې ډېرې کمې دي. دا یوازې د جنسیت موضوع نه ده؛ بلکې اقتصادي غفلت دی».
راپور د ښځو دغه کوچني کاروبارونه یوازې د ژوندي پاتې کېدو په معنا نه یادوي؛ بلکې د سیمهییزو کارونو، نوښت او ټولنیز ثبات فعالیت یې ګڼي او زیاتوي: «د ښځو دغه فعالیتونه پر بشري مرستو اتکا کموي، سیمهییز اقتصاد پیاوړی کوي او د بېلابېلو کلتورونو ترمنځ خبرې اترې زیاتوي».
نو بیا ولې دغه ښځې لاهم له پامه غورځول کېږي؟
ډېری وخت پالیسۍ بېځایه شوې ښځې یوازې د مرستو ترلاسه کوونکې ګڼي، نه د اقتصاد فعاله برخه. دوی له قانوني خنډونو، د ژبې ستونزو، مالي محرومیت او دودیزو نارینهمحوره فکرونو سره مخ دي، چې د ودې مخه یې نیسي. دغه محدودیتونه نه یوازې د ښځو؛ بلکې د هغو هېوادونو لپاره هم لوی فرصتونه ضایع کوي چې اوس دوی پهکې ژوند کوي.
په راپور کې ویل شوي، د ښځو د پیاوړتیا لپاره حللاره یوازې د مرستو ترلاسه کول نهدي؛ بلکې باید د هغوی د اقتصادي مشرۍ په برخه کې پانګونه وشي. د راپور په دې برخه کې راغلي: «ښځو ته باید د کوچنیو پورونو ته لاسرسی اسانه شي، قانوني کاري لارې ساده شي، د ښځو په مشرۍ د ټولنو ملاتړ وشي او کډوالې ښځې په اقتصادي پلان جوړونه کې شاملې شي».
د دوی په خبره؛ بېځایه شوې افغان مېرمنې او د نړۍ په کچه مېلیونونه نورو ښځو دا ثابته کړې، چې کله عزت او فرصت یوځای شي هر څه شونې دي ځکه دوی اشپزې، هنرمندانې، لارښوونکې او سوداګرې دي. «تر ټولو مهمه دا چې دغه ښځې دا ښيي، چې مقاومت یوازې د ژوندي پاتې کېدو نوم نهدی؛ بلکې د بدلون او مشرتابه مانا هم لري».
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.