د خوړو او کرنې سازمان: کافي بودجه لرو او ننګرهار مو په لومړیتوبونو کې دی

لږ تر لږه شلو کسانو، چې د اسلام‌کلا له لارې هرات ته داخل شوي، افغانستان انټرنشنل ته تاييد کړې چې د هغوی موبایلونه پلټل شوي دي.

د دوی په خبره، د طالبانو مامورين د خلکو ګرځنده ټيلیفونونه هغې خونې ته وړي، چې د اسلام‌کلا په پوله کې د استخباراتو ادارې پورې تړاو لري.

ځينو دغو کسانو ويلي، چې د هغوی د ټيلیفونونو د ځينو اپليکېشنونو، لکه واټس‌اپ، د لټون مخينې ښودلې چې د استخباراتو مامورينو د لوېديځ افغانستان د ځينو سياسي څېرو او د طالبانو ضد قوماندانانو نومونه او شمېرې پلټلې دي.

په هرات او د افغانستان په لوېديځ کې دا مهال د طالبانو مخالفې ډلې ښکاره فعاليت نه لري، خو اسماعيل خان، چې د طالبانو ضد يو مشهور شخصيت ګڼل کېږي، د ايران په مشهد ښار کې اوسيږي، چې د هرات ولايت ته نږدې موقعيت لري.

همدارنګه، د افغانستان د پخواني پوځ او پوليسو ګڼ سرتېري او قوماندانان هم ايران ته پناه وړې ده.

په تېر يوه کال کې، د افغانستان د پخوانيو پوليسو يو اغېزمن قوماندان او اسماعيل خان ته يو نږدې کس په ايران کې ووژل شول. د دغو دواړو کسانو نږدې خپلوان طالبان د هغوی د ترور مسئول ګڼي.

د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي، يو شمېر افغان پناه غوښتونکي، چې په جبري ډول له ايران څخه بېرته افغانستان ته ستانه شوي، له خپلسرو نيونو، شکنجو او له محکمې پرته وژنو سره مخ شوي دي.

مستند شوي موارد ښيي، چې د راستنېدونکو پر ضد د تاوتريخوالي يوه تکرارېدونکې بڼه موجوده ده او د قربانيانو خپلوان طالبان مسئول بولي.

افغانستان انټرنشنل لږ تر لږه د شپږو له محکمې پرته وژنو او د يوولسو اخراج شويو کسانو د نيولو پېښې مستندې کړې دي، چې له ايران څخه تر جبري ستنېدو وروسته رامنځته شوې دي. خو ښايي د قربانيانو ريښتينی شمېر تر دې زيات وي.

په دې وروستيو کې، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو سياسي استازولۍ يا يوناما په خپل درې مياشتني راپور کې ويلي، چې د پخواني حکومت چارواکي او د افغانستان د ملي امنيتي او دفاعي ځواکونو پخواني غړي په جبري ډول افغانستان ته شړل کېږي او تر راستنېدو وروسته د بشري حقونو له سرغړونو سره مخ کېږي.

همدارنګه، په افغانستان کې د پخوانيو پوځيانو نيول او وژل دوام لري. د يوناما په راپور کې د ۲۰۲۶ کال په لومړيو درېيو مياشتو کې لږ تر لږه د پخوانيو پوځيانو د ۲۳ خپل‌سرو نيونو، ۹ شکنجو او پنځو وژنو پېښې ثبت شوې دي.

د شخصي حريم او نړيوالو قوانينو سرغړونه

افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ وړاندې، له ۱۹۸۳ کال راهيسې د مدني او سياسي حقونو د نړيوال ميثاق غړی و.

د دغه ميثاق ۱۷مه ماده وايي، هېڅوک بايد په خپل شخصي ژوند، کورنۍ، کور يا ليکليو اړيکو کې له خپل‌سرو يا ناقانونه لاسوهنو سره مخ نه شي او هر انسان حق لري چې د داسې لاسوهنو پر وړاندې د قانون ملاتړ ترلاسه کړي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر هم وايي، چې د شخصي حريم حق په انلاين او افلاين دواړو فضاوو کې اعتبار لري او هر ډول لاسوهنه بايد د قانون، اړتيا او تناسب پر بنسټ وي.

دغه دفتر د نړيوالو پولو په اړه د بشري حقونو په اصولو کې ليکلي، چې سرحدونه د بشري حقونو له مکلفيتونو څخه «د استثنا سيمه» نه ده او د سرحدي کنټرول پر مهال بايد د ټولو کسانو حقونه خوندي وساتل شي.

د پلټنو مخينه

افغانستان ته د راستنېدونکو کسانو د ټيلیفونونو پلټنې تر دې وړاندې هم راپور شوې وې.

افغانستان انټرنشنل د روان کال د غویي مياشت په يوه راپور کې موندلې وه، چې د طالبانو پوليس له شخصي پوښتنو سره يو ځای له پاکستانه د راستنېدونکو کسانو ګرځنده ټيلیفونونه هم پلټي.

تر دې وړاندې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ريچارډ بېنېټ هم په خپل ۲۰۲۵ کال راپور کې ليکلي وو، چې د طالبانو د چارواکو له خوا د کورونو د تالاشۍ او د ټيلیفونونو د پلټنې دوامداره راپورونه شته، څو د دوی په وينا «سرغړونې» پيدا کړي.

هغه همداراز ويلي وو، چې د افغانستان په بېلابېلو ولايتونو کې د خلکو د ټيلیفونونو د «منع شويو محتواوو» د موندلو لپاره د پلټنو او د کورونو د تالاشۍ دوامدار راپورونه موجود دي.

په خپره شوې خبرپاڼه کې یادې ادارې ویلې، په هرات، فراه، بادغیس، غور، اروزګان، دایکندي، بامیان، میدان وردګ، غزني، پروان، بغلان، ننګرهار، لوګر، پکتیا، خوست او پکتیکا ولایتونو کې د بارانونو او سېلابونو اټکل شوی دی.

د هوا پوهنې ادارې په وینا، په بېلابېلو سیمو کې د باران کچه له ۱۰ څخه تر ۲۵ ملي مترو پورې اټکل شوې ده. دوی زياتوي، په ختیځو، سویل ختیځو، لوېدیځو، سویلي او مرکزي ولایتونو کې د سختو بادونو او د خاورو بادونو اټکل هم شوی، چې سرعت به یې په ساعت کې له ۵۰ څخه تر ۸۵ کیلومترو پورې وي.

هوا پوهنې ادارې له هېوادوالو غوښتي چې د سېلابونو د احتمالي خطرونو په پام کې نیولو سره د سیندونو له غاړو او هغو سیمو څخه چې د سېلابونو تر ګواښ لاندې دي، لیرې پاتې شي.

طالبان چې له ډېر پخوا راهیسې ډېر تمرکز پر تبلیغاتي چارو لري، نو له بیا واکمنېدو راهیسې یې له سلګونه شخصي ګروپونو سربېره د خپلو وزارتونو، ریاستونو، ولایتونو، نظامي اډو او نورو اړوندو بنسټونو د خبرونو له خپراوي سربېره د تبلیغاتي چارو د پر مخ بیولو لپاره لسګونه رسمي ګروپونه جوړ کړي دي.

غوڅ اکثریت دغه ډول ګروپونه یوازې د طالبانو له‌خوا کارول کېږي؛ یعنې دا چې یوازې اډمینان کولی شي په‌کې څه ولیکي او یا هم خپاره کړي او د ګروپ نور غړي چې د دوی په خوښه په‌کې اضافه کېږي یوازې لیدلی او کاپي کولی شي.

د هلمند ولایت لپاره د طالبانو د رسنیو دفتر په دې تړاو ویلي، چې وټس‌اپ هغه ګروپونه له‌منځه وړي چې نشرات په‌کې زیات وي او زیاته کړې یې ده: «ستاسو د معلوماتو لپاره به ووایم چې دا دوې ورځي موږ د ولایت مقام له ادرسه مطبوعاتي نشرات محدود کړي دي.ځکه چې د واتساپ کمپنۍ د ګروپانو تخریب شروع کړی دی او هغه ګروپان خرابېږي چې نشرات پکښي زیات وي».

له دې سره سم، د طالبانو پوهنې وزارت اړوندو وټس‌اپ ګروپونه چې پرون (سې‌شنبه د غويي ۲۲مه) بند شوي وو او نن (چهارشنبه د غويي ۲۳مه) بېرته جوړ شوي ویلي: «تېره ورځ د هېواد په کچه د واټساپ ډېری ګروپونه بلاک شوي وو، چې د همدې ستونزې له امله د پوهنې وزارت دوه ګروپونه هم له منځه تللي وو. اوس یاد ګروپونه د دویم ځل لپاره بېرته جوړ شوي دي».

خو د طالبانو ځينې وټس‌اپ ګروپونه تر اوسه نه‌دي بند شوي او په عادي ډول خپلو نشراتو ته ادامه ورکوي او د بند شویو وټس‌اپ ګروپونو د لامل په تړاو مېټا کمپنۍ هم لا تر اوسه څه وضاحت نه‌دی ورکړی.

خو د میټا کمپنۍ د معلوماتو له‌مخې، په وټس‌اپ کې د محتوياتو د خپرولو په اړه د ميټا کمپنۍ پاليسۍ ډېرې سختې دي. که چېرې کاروونکي يا د ګروپ غړي له دې اصولو سرغړونه وکړي، نه یوازې ګروپ له منځه ځي، بلکې د اډمینانو او غړو نمبرونه هم بلاک کېدای شي.

میټا کمپنۍ هغه وټس‌اپ اکونټونه او یا هم ګروپونه چې د نړۍوالو په تورو لېستونو کې د شاملو ډلو ویډیوګانې، اعلامیې او یا هم بېرغونه خپاره کړي اوهمداراز د کرکې خپرونکي، ځورونه او اخلاقي فساد، د جعلي خبرونو خپرونکي او د رېپورټ کولو له لارې ګروپونه سمدستي یې بندوي.

د یادونې وړ ده، چې وټس‌اپ د ۲۰۰۹ کال په فبرورۍ میاشت کې د «یاهو» کمپنۍ د دوو کارکوونکو جان‌کوم او براین‌اېکټن له لوري جوړ شو او نوم یې هم له عامې انګلیسي جملې «What's Up» (څه حال دی؟) څخه اخیستل شوی دی. یاهو کمپنۍ بیا دغه اپ په ۲۰۱۴ کال کې په شاوخوا ۱۹ میلیارده ډالرو پر میټا (فېسبوک) کمپنۍ چې مشر یې مارک زاکربرګ دی وپلوره او اوس د مشهورو فېسبوک، انسټاګرام، ټاریډز اپونو په څېر وټس‌اپ هم د مېټا کمپنۍ له لوري اداره کېږي.

مالومات ښیي چې قاطع د طالبانو د استخباراتو له خوا د تېر کال د کب په ۱۷مه نېټه په تخار ولایت کې نیول شوی و. هغه د پنجشیر ولایت د عنابه ولسوالۍ د تاواخ کلي اوسېدونکی دی.

سرچینې وایي، چې نوموړی د بند په موده کې لږ تر لږه یو ځل پوځي روغتون ته لېږدول شوی، چې دې کار د هغه د شکنجې او ناوړه چلند په اړه اندېښنې راپارولې دي. د راپورونو له مخې، د هغه کورنۍ تر اوسه ورسره د لیدو اجازه نه ده ترلاسه کړې.

سرچینو زیاته کړه، چې قاطع د درملنې لپاره په پنجشیر کې د طالبانو د امنیه قوماندانۍ روغتیایي برخې ته وړل شوی و، خو کله چې طالبان پوه شول چې ځینې روغتیایي کارکوونکي د هغه دوستان او خپلوان دي، هغه یې له دې روغتون څخه بل ځای ته ولېږداوه.

قاطع یو زوی او یوه کوچنۍ لور لري او تر دې وړاندې یې په بلخ، هرات او پنجشیر ولایتونو کې د پولیسو د افسر په توګه دنده ترسره کړې ده.

یوې بلې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ښایي طالبانو نوموړی د احمد مسعود په مشرۍ د مقاومت جبهې سره د تړاو په تور نیولی وي، خو سرچینې ټینګار وکړ چې دغه پخواني پولیس افسر له نږدې دوو کلونو راهیسې له دې جبهې سره هېڅ اړیکه نه لرله.

په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو راهیسې د ښځو او مدني ازادیو پر ضد محدودیتونه زیات شوي او د بشري حقونو ډلو د سیاسي بنديانو، جبري نیونو او شکنجې پر زیاتېدو اندېښنه ښوولې ده.

د ملګرو ملتونو د ماموریت او نورو بنسټونو راپورونه ښيي چې د پخوانیو امنیتي ځواکونو هدفمندې نیونې او تاوتریخوالی دوام لري او کورنۍ یې عموماً له قانوني لاسرسي او معلوماتو محرومې پاتې کېږي.

نوموړي دا څرګندونې له ټي ‌ايس ار په نوم یوه پوډکاسټ سره په مرکه کې کړې او ویلي یې دي: «بنسټیز بشري حقونه باید د نړۍ له ټولو حکومتونو، په ګډون د افغانستان اوسني حکومت، له خوا رعایت شي. هیله لرم چې اوسنی حکومت دا موضوع درک کړي.»

خوریف زیاته کړې چې د یوې ټولنې، په ځانګړي ډول د نجونو، له زده‌کړې پرته د افغانستان پرمختګ او پراختیا ناشونی دی.

هغه په خپلو خبرو کې د پاکستان د امنیتي وضعیت په اړه هم یادونه کړې او ویلي یې دي چې په دې هېواد کې له اوسېدو راضي دی او ځان خوندي احساسوي. د هغه په وینا، د پاکستان د اوسني وضعیت پرتله د کابل له هغو کلونو سره کوي چې هلته یې دنده ترسره کوله، او اوس د خپلې کورنۍ ترڅنګ د ژوند کولو له امله زیات امنیت احساسوي.

دغه روسي ډیپلومات چې کلونه یې په افغانستان کې د لوړپوړي سفیر په توګه دنده ترسره کړې، وایي چې اوس مهال د پاکستان امنیتي وضعیت هم ورو ورو بدلون مومي او د ده په وینا ناامني په ځینو سرحدي سیمو کې افغانستان ته نږدې خپرېږي.

طالبانو د ۲۰۲۱کال له بیا واکمنېدو وروسته تر شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو بندیز لګولی او د ښځو پر کار، تعلیم او ټولنیز حضور یې ګڼ محدودیتونه وضع کړي دي. سره له دې چې نړیوالو بنسټونو پرله‌پسې غوښتنې کړې، خو طالبانو په خپلو سیاستونو کې بدلون نه دی راوستی.

په نړیواله کچه یو شمېر بشري حقونو بنسټونه د افغانستان اوسنی وضعیت د «جنسیتي اپارتاید» په توګه یادوي.

روسیه د هغو هېوادونو له ډلې ده چې د طالبانو له ادارې سره نږدې اړیکې لري او دا مهال یوازینی هېواد بلل کېږي چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول په رسمیت پېژندلی دی.