د خیبر پښتونخوا د مومندو ولسوالۍ قبایلي مشرانو په یوې لویه جرګه کې وړاندیز کړی، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د کړکېچ د کمولو لپاره دې یوه جرګه جوړه شي.
دغه جرګه د سېشنبې په ورځ د یادې ولسوالۍ د مرستیال کمېشنر محمدیاسر حسن په مشرۍ د جغلانۍ په تالار کې ترسره شوه، چې پهکې د بېلابېلو ټبرونو مشرانو او سیمهییزو استازو د وروستیو امنیتي پېښو له امله د اغېزمن شویو سیمو د خلکو په استازیتوب ګډون کړی و.
دغه مشرانو ویلي، چې پر ډیورنډ کرښه د ناوړه امنیتي وضعیت او پرلهپسې راکټي بریدونو د ملکي وګړو پر ژوند سخت اغېز کړی او د نذرخېل، ملاخېل او داودخېل ټبرونو خلک له خپلو مېنو د بېځایه کېدو او مالي زیانونو سره مخ شوي دي.
هغوی له اسلاماباد او طالبانو غوښتي، چې له زغم کار واخلي، بریدونه ودروي او د ملکي خلکو خوندیتوب ته لومړیتوب ورکړي. یادې جرګې ټینګار کړی، چې قبایلي سیمې له دواړه خواوو سره تاریخي او کورنۍ اړیکې لري او دایمي سوله غواړي.
ګډونوالو وویل، چې جرګه د شخړو د حل یو اغېزمن مېکانیزم دی او کولای شي د خبرو اترو له لارې د ترینګلتیا د کمولو لپاره عملي رول ولوبوي.
د پاکستان پوځ د رسنیو څانګې ویلي، د بلوچستان د بارکان ولسوالۍ په نوشم سیمه کې یې د وسلهوالو پر ضد تصفیوي عملیاتو کې پنځه تنه عسکر وژل شوي دي. د ایاېسپيار په خبرپاڼه کې همدا راز ادعا شوې چې دغو عملیاتو کې ۷وسلهوال هم وژل شوي دي.
خبرپاڼه زیاتوي، چې دغو عملیاتو کې د پاکستان پوځ یو افسر ډګرمن توصیف احمد بهټي هم وژل شوی دی. پوځ زیاته کړې چې د سختې نښتې پر مهال د هند له ملاتړه برخمنې وسلهوالې ډله په نښه او غړي یې لهمنځه یوړل شو.
د پاکستان پوځ ادعا کړې چې د وژل شویو وسلهوالو څخه وسلې، مهمات او چاودېدونکي توکي هم ترلاسه شوي دي. یاد پوځ همدارنګه ټینګار کړی چې د بهرني ملاتړ لرونکې وسلهوالې ډلې او ترهګرۍ پر ضد به پراخ عملیات دوام ولري.
چارواکو ویلي چې د بلوچستان په لرو پرتو سیمو کې به د امنیت د ټینګښت او د وسلهوالو د تګلارې د ماتولو لپاره هدفمند ګامونه اخیستل کېږي. په دې ایالت کې د بلوڅ بېلتونپالو بېلابېلې ډلې فعالې دي چې پاکستان یې د هند په تر ملاتړ لاندې وسلهوال بولي.
افغانستان لپاره د پاکستان پخواني استازي اصف دُراني افغانستان انټرنشنل ته ويلي، اسلاماباد په کابل کې د رژيم بدلون هڅه نه کوي او نه غواړي طالبان د هغوی له مخالفانو سره بدل کړي. هغه وويل، پاکستان د ټولو افغان اړخونو سره په اړيکه کې دی، خو د دغو اړيکو موخه د طالبانو نسکورول نه دي.
د هغه په خبره: «ښه ده چې افغانان خپلو حالاتو ته پرېښودل شي».
دغه پخواني پاکستاني چارواکي د طالبانو د ادارې او پاکستان ترمنځ د روان کړکېچ په اړه وويل، چې د اسلاماباد اصلي ستونزه تحريک طالبان پاکستان يا ټيټيپي ده.
هغه زياته کړه: «موږ له افغان طالبانو سره ستونزه نه لرو، زموږ ستونزه له ټيټيپي سره ده». د نوموړي په وينا، طالبانو د پښتونولۍ د دود او د «غيرت» له مخې د ټيټيپي غړو ته د «ميلمنو» په توګه پناه ورکړې، خو ټينګار يې وکړ: «قاتل او غل ته پناه نه شي ورکول کېدای».
اصف دراني وويل، طالبان لا هم د يوه جنګي ډلې په څېر چلند کوي، نه د يوه مسئول حکومت په توګه.
هغه همداراز ادعا وکړه، چې د افغانستان دننه د پاکستان هوايي بريدونو د ټيټيپي د بريدونو شدت کم کړی دی. د هغه په وينا، اسلاماباد د دغې ډلې د چريکي بريدونو پر ضد خپلې «ځانګړې لارې چارې» غوره کړې دي.
د اميد روغتون د اورلګېدنې په اړه د دراني ادعا
آصف دراني د مرکې په بله برخه کې د پاکستان په هوايي بريدونو کې د ملکي وګړو مرګژوبله رد کړه او ويې ويل، چې په کابل کې د بريد هدف «کمپ فونيکس» و، نه د اميد روغتون.
هغه پوښتنه وکړه، که روغتون هوايي بريد کې په نښه شوی وي، نو ولې يې ودانۍ نه ده نړېدلې او د پراخې ورانۍ نښې نه تر سترګو کېږي؟
نوموړي ادعا وکړه، چې ودانۍ نه ده نړیدلې، بلکې اور يې اخيستی و.
دراني د ځينو افغانانو له قوله دا ادعا هم وکړه، چې کېدای شي د روغتون اورلګېدنه خپله د طالبانو کار وي، څو په وينا يې معتاد کسان له منځه يوسي، خو زياته يې کړه چې د دې پېښې بشپړ ابعاد خپلواکې څېړنې ته اړتيا لري.
هغه دا پوښتنه هم راپورته کړه: «د مهماتو زېرمتون ته څېرمه د روغتون شتون څنګه توجيه کېدای شي؟».
پاکستان تر اوسه د دې پېښې په اړه رسمي څېړنه نه ده کړې او نه يې هم کومو خپلواکو او بېطرفه ادارو ته بلنه ورکړې چې د پېښې علت وڅېړي. طالبانو پاکستان تورن کړی چې په قصدي ډول يې د اميد روغتون په نښه کړی، خو پاکستان دغه ادعا ردوي.
د مرګژوبلې شمېرې او د کړکېچ مخينه
د اصف دراني دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې نړيوالو ادارو راپور ورکړی، د پاکستان په هوايي بريد کې، چې د کابل اميد روغتون يې په نښه کړی و، له ۲۲۰ زيات کسان وژل شوي او سلګونه نور ټپيان شوي دي.
طالبان هم ادعا کوي، چې په دغو بريدونو کې شاوخوا ۴۰۰ ملکي وګړي وژل شوي، خو دراني دغه شمېرې «پراخ تبليغات» بللي او رد کړې يې دي.
د دواړو هېوادونو ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د کړکېچونو په لړ کې، اسلاماباد څو ځله د افغانستان خاوره بمبار کړې او ويلي يې دي، چې د ټيټيپي پټنځايونه يې په نښه کړي دي.
پاکستان طالبان تورنوي، چې دغې ډلې ته يې پناه ورکړې ده.
اصف دراني همداراز ومنله، چې پاکستان په تېرو دوو لسيزو کې د طالبانو ملاتړ کړی دی. د هغه په وينا، دغه ملاتړ د حامد کرزي او اشرف غني د حکومتونو پر مهال په افغانستان کې د هند د نفوذ د مخنيوي لپاره و.
د نوموړي څرګندونې داسې مهال مطرح کېږي، چې د کابل او اسلاماباد اړيکې لا هم ترينګلې دي او دواړه لوري يو بل د کورنيو چارو په لاسوهنه تورنوي.
پاکستان په رسمي ډول طالبان، چې پخواني متحدين يې ګڼل کېږي، له هند سره پر همکارۍ تورنوي.
په بنو ولسوالۍ کې د عوامي نیشنل ګوند یو سیمهییز مشر او عام خلک وايي، چې د خیبر پښتونخوا په جنوبي ولسوالیو کې د تاوتریخوالي پېښې ډېرې شوې دي. ددوی په وینا، ایالتي حکومت د ځايي جرګو پرېکړې نه دي عملي کړې او وضعیت لا کړکېچن شوی.
د عوامي نېشنل ګوند د پښتونخوا د مرکزي مشر او پخواني سناتور باز محمد خان زوی تیموربازخان په بنو کې له افغانستان انټرنشنل پښتو سره په یوه ځانګړې مرکه کې وویل،چې سیمه له کلونو راهیسې د وسلهوالو تاوتریخوالو تر سیوري لاندې ده، په داسې حال کې چې د هېواد په نورو برخو کې نسبي سوکالي لیدل کېږي.
د تیمور باز خان په وینا، پښتونخوا له کلونو راهیسې د ترهګرۍ په اور کې سوځي، خو له بلې خوا، په اټک کې سوکالي شته، که څه هم یوازې یو هیواد دی، یوازې په مینځ کې یو سیند دی، خو دې ته هیڅ پاملرنه نه کیږي.
هغه وويل چې په بنو کې د امن او نظم په اړه څو ځله خبرې اترې وشوې او ځايي جرګې هم وشوې، خو د جرګو له خوا حکومت او امنيتي ادارو ته ورکړل شوې سپارښتنې عملي نه شوې، چې له امله يې امن او نظم کنټرول نه شو.
د هغه په وينا، د بنو جرګې له خوا اپیکس کمیټې ته سپارښتنې واستول شوې، چې پکې ويل شوي وو چې تر ټولو مهم ګام بايد د پوليسو او سي ټي ډي د ظرفيت لوړول وي، خو تر اوسه پورې پر دې کار نه دی شوی، له همدې امله هره ورځ پوليس شکايت کوي چې دوی هغه عصري وسلې نه لري چې وسله وال سخت دريځي يې لري.
د خيبر پښتونخوا جنوبي ولسوالۍ له تېرو څو کلونو راهيسې تر سختو بريدونو لاندې دي.
شمالي او جنوبي وزيرستان، بنو، ډېره اسماعيل خان، لکی مروت، ټانک او کرک هغه ولسوالۍ دي چې هره ورځ پکې امنیتي پېښې کېږي، چې لومړنی هدف يې د پوليسو او نورو قانون پلي کوونکو ادارو کارکوونکي دي.
په تیرو دریو ورځو کې په بنو او لکی مروت کې رامنځته شوي ویجاړوونکي پیښې دا ثابتوي چې په دې سیمو کې د حکومت واکمني خورا کمزورې شوې ده.
د بنو یو ځایي خبریال فرحت الله بابر له افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې وویل چې له څه مودې راهیسې په ولسوالۍ کې د حکومت واکمني ډیره کمزورې شوې ده او ځایي خلک هم ډیر مایوسه ښکاري.
هغه وویل چې وسله وال کسان په بکاخیل او نورو ښاري سیمو کې چې د بنو ښار څخه درې کیلومتره لرې دي، په ښکاره ګرځي او ګزمې هم کوي.
هغه وویل چې نن د غنمو د راټولولو وخت دی او وسله وال کسان په ښکاره ډول له خلکو څخه پیسې اخلي، هیڅوک یې پوښتنه نه کوي او نه یې مخه نیسي.
د هغه په وینا، یوه ورځ هم د بنو شاوخوا څخه د تښتونې له پیښې پرته نه تیریږي، یوازې د بنو ښار دننه د حکومت په کنټرول کې ښکاري، له دې پرته، نورې ټولې سیمې د حکومت له واک څخه بهر ښکاري.
د خیبر پښتونخوا پولیسو په دې وروستیو کې د کال په لومړیو څلورو میاشتو کې په ایالت کې د ترهګریزو پیښو په اړه یو راپور خپور کړی دی، چې پکې څرګنده شوې ده چې په ټول ایالت کې د ترهګریزو پیښو تر ټولو زیات شمیر په جنوبي ولسوالیو کې دی.
بنو په۹۲ بریدونو سره لومړی، شمالي وزیرستان په۸۸ بریدونو سره دوهم او یوه بله جنوبي ولسوالي، ډیره اسماعیل خان په۶۵ بریدونو سره درېیم ځای لري. راپور وايي چې په دې څلورو میاشتو کې ۱۶۶ کسان وژل شوي، چې ۷۱ پولیس، ۷۲ د ایف سي سرتیري او ۶۷ ملکي وګړي پکې شامل دي، پداسې حال کې چې ۸۵وسله وال هم په دې عملیاتو کې وژل شوي دي.
په ورته وخت کې، په بنو کې میشت یو پولیس افسر د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل چې په بنو کې د منع شویو سازمانونو وجود خورا لوړ دی او د دوی په تګ راتګ کې کومه ستونزه نشته.
هغه زیاته کړه، « مګر که تاسې د بنو ښار څخه لږ بهر لاړ شئ، نو علاقه غیر پیل کیږي».
هغه وويل چې د بنو په جاني خېل سيمه کې له ډېرې مودې راهيسې منع شوي سازمانونه جوړ شوي دي، له هغه ځایه دوی په پنځلسو دقیقو کې په موټرسایکلونو بنو ښار ته رسېدلی شي او اوس که د دوی پر وړاندې لوی عملیات ونه شي، نو د پولیسو پر وړاندې به داسې اقدامات زیات شي.
د پولیسو د افسر په وینا، په وروستیو پیښو کې د پولیسو وژل کېدو دغه ځواک غوسه کړی، خو ددوی نیوکه داده، چې عصري وسلې په لاس کې نه لري.
د نوموړي په وینا، اوس د پولیسو پرسونل پخپله د پولیسو د سولې کمیټه جوړه کړې ده، چې موخه یې په دغسې پېښو کې خپلمنځي همغږي ده.
د افغانستان لپاره د چین ځانګړي استازي یو شیاویونګ ویلي، چې پاکستان او طالبان د ارومچي بهیر په اړه مثبت نظر لري او «د سولې، امنیت او پرمختګ لپاره ګډې همکارۍ ته چمتو دي».
هغه یادونه وکړه، چې په وروستیو ورځو کې یې یو ځل بیا افغانستان ته سفر کړی او د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي او د یادې ډلې له نورو چارواکو سره یې لیدنې او خبرې کړې دي.
یو شیاویونګ د چهارشنبې په ورځ (د غويي ۲۳مه) پر اېکس پاڼه کاږلي: «خوښ یم چې یو ځل بیا افغانستان ته سفر کوم. په وروستیو ورځو کې مې د بهرنیو چارو له وزیر امیرخان متقي او نورو چارواکو سره لیدلي دي. دواړه خواوو د ارومچي بهیر مثبت ارزولی او د سولې، امنیت او پرمختګ لپاره ګډو همکاریو ته چمتو دي».
د ارومچي بهیر د افغان طالبانو او پاکستان ترمنځ د چین په منځګړیتوب خبرو اترو ته اشاره کوي، چې پر ډیورنډ کرښه د جګړې او امنیتي کړکېچونو د کمښت په موخه ترسره شوی و.
د پاکستان او طالبانو د استازو ترمنځ د سولې خبرې اترې چې د چین په کوربهتوب د روان کال د وري له ۱۲مې تر ۱۸مې پورې د ارومچي په ښار کې ترسره شوې وې، د دوحې، استانبول او ریاض په څېر د پخوانیو پروسو په شان د کومې پایلې ترلاسه کولو پرته پای ته ورسېدې.
پاکستان غواړي، چې طالبان له پاکستاني وسلهوالو ډلو لکه ټيټيپي سره خپلې اړیکې پرې کړي؛ خو افغان طالبانو د اسلاماباد دغه غوښتنه نهده منلې. د چین استازي ویلي، چې د ارومچي خبرو اترو راتلونکی پړاو باید «عملي» پایلې ولري.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) ویلي، چې په خیبر پښتونخوا کې پر ښوونځیو پرلهپسې بریدونه د اندېښنې وړ دي. یادې ادارې له ځایي چارواکو غوښتي، چې د ښوونځیو امنیت ډاډمن کړي.
د یاد بنسټ د معلوماتو له مخې؛ د ټانک ولسوالۍ په کمډبک سیمه کې د نجونو د ابتدايه ښوونځيو ودانۍ پرون د چاودېدونکو توکو پرمټ نړول شوې. په پاکستان کې د یونېسف استازې پرنېل ایرانسایډ ویلي، له ۲۰۲۶کال راهیسې دا په خیبر پښتونخوا کې پر ښوونځیو نهم راپور شوی برید دی چې تر زرو د ډېرو زدهکوونکو د زدهکړو پر وړاندې یې خنډونه جوړ کړي او د سیمې خلکو کې یې وېره خپره کړې ده.
هغې زیاته کړې، چې د تېرې جنورۍ راهیسې په شمالي وزیرستان کې د یوه ښوونځي د درسي ساعت پرمهال په ډرون برید کې یو مدیر او دوه ښوونکي ټپیان شوي وو. یونېسف دغه لړۍ «وېرونکې» بللې او ویلي یې دي، چې پر ښوونځیو بریدونه د ماشومانو د حقونو ستره سرغړونه ده او د نجونو او هلکانو ته د زدهکړې او ودې فرصتونه تروړي.
یادې ادارې له اغېزمنو ماشومانو، کورنیو، ښوونکو او ټولنو سره د پیوستون څرګندونه کړې او پر بېړنیو ګامونو یې ټینګار کړی؛ څو زدهکوونکي له وېرې پرته بېرته ښوونځیو ته ستانه شي. یونېسف ویلي، چې د ماشومانو ساتنه او د زدهکړې حق باید په هر وخت او هر حالت کې خوندي وساتل شي.
د یونېسف د څرګندونو له مخې؛ په خیبر پښتونخوا کې د زدهکړو د ژور ناورین څپه روانه ده او شاوخوا ۴.۵ مېلیونه ماشومان د پنځو تر ۱۶ کلونو پورې له ښوونځي بهر دي چې له دې ډلې نجونې له اندازې زیات زیان ویني. دغه شمېر د یاد ایالت د ټولو ماشومانو نږدې درېیمه برخه ښيي او پر ښوونیز نظام د تاوتریخوالي بریدونو دغه کړکېچ لاپسې پراخ کړی دی.