په دوحه کې د طالبانو سفیر سهیل شاهین د افغانستان لپاره د چین له ځانګړي استازي یو شیاو یونګ او مل پلاوي سره یې لیدلي او د چین او طالبانو ترمنځ پر دوه اړخیزو اړیکو، روان سیاسي وضعیت، سوداګرۍ، اقتصاد، د چین پر بشري مرستو او نورو موضوعاتو خبرې کړې دي.
ښاغلي یو شیاو یونګ تر دې وړاندې کابل ته د سفر پرمهال له طالب چارواکو سره هم له پاکستان سره د یادې ډلې د روان کړکېچ او اورمچي ناستې په ګډون په ګڼو موضوعاتو خبرې کړې وې.
د روسیې د پارلمان (دوما) د بهرنیو چارو کمیټې غړی او د دغه هېواد د عامه ډیپلوماسۍ مرکز عمومي رییس دیمیتري سیولوف ویلي، چې دغه اداره به د ۲۰۲۶کال تر پایه په کابل کې خپله استازولي پرانیزي. د هغه په وینا؛ د یاد اقدام موخه د روسي ژبې وده او د روسیې تاریخ او کلتور معرفي کول دي.
دیمیتري سیولوف د پنجشنبې په ورځ په کازان کې د (روسیې-اسلامي نړۍ د ۱۷م اقتصادي فورم) په څنډه کې ټاس خبري اژانس ته وویل: «په کابل کې د استازولۍ دفتر د پرانیستلو لپاره خبرې روانې دي او موږ هیلهمن یو، چې د روان کال تر پایه په افغانستان کې خپل پروګرامونه پلي کړو».
د هغه په وینا؛ د دغه مرکزونو اصلي موخه د روسي ژبې پراختیا، د روسیې د تاریخ او کلتور معرفي کول او په ځانګړي ډول په ښوونځیو او پوهنتونونو کې د ښوونیزو پروژو پلي کول دي.
د روسیې د عامه ډیپلوماسۍ مرکز اوسمهال په نهو افریقایي هېوادونو او ابخازیا کې فعال دی او استازي یې تر ډېره کلتوري او ښوونیزې پروژې پلي کوي. د روسیې او اسلامي نړۍ ۱۷م اقتصادي فورم به د غويي له ۲۲مې تر ۲۷مې پورې په کازان کې ترسره شي او د طالبانو یو پلاوی به هم پهکې ګډون وکړي.
دیمیتري سیولوف تر دې وړاندې په مسکو کې د طالبانو سفیر ګل حسن سره لیدلي و او د دوه اړخیزو همکاریو په اړه یې خبرې اترې کړې وې.
د روسیې د ولسي ډیپلوماسۍ مرکز څه شی دی؟
دا په روسیه کې ثبت شوی هغه سازمان دی، چې په ۲۰۲۴کال کې فعال شوی او موخه یې «ولسي ډیپلوماسي» ده. د یاد سازمان اصلي فعالیتونه په نورو هېوادونو کې د روسي ژبې، کلتور او تاریخ وده، د «کورونو جوړول»، په ښوونځیو او پوهنتونونو کې د ښوونیز، کلتوري او علمي پروژو پلي کول او د هېوادونو د خلکو ترمنځ د نارسمي اړیکو پیاوړتیا شامله ده.
دغه مرکز د روسیې له دولتي بشري همکاریو سازمان سره نږدې همکاري لري؛ خو ځان د یوې نادولتي ادارې په توګه معرفي کوي. اوسمهال یې تمرکز تر ډېره پر افریقايي هېوادونو دی؛ خو اوس افغانستان ته هم خپل فعالیتونه پراخوي.
له پراخو غبرګونونو سره، سره په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د نجونو پر زدهکړو له لګېدلي بندیز ۱۷۰۰ورځې تېرې شوې. دغه بندیز د زرګونه نجونو هیلې او راتلونکی له ناڅرګند برخلیک سره مخ کړی. هغه نجونې چې کلونه یې د خپلو خوبونو لپاره مبارزه کړې وه؛ اوس په کور ناستې دي.
یوې افغانې نجلۍ د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې پر زدهکړو د طالبانو له بندیز وروسته په کور ناسته ده او له کلونو زحمت وروسته یې د جنسیت له امله خپلو هیلو ته له رسېدو پاتې شوه.
هغه وایي، له کوچنیوالي یې هیله لرله چې ډاکټره شي او دې موخې ته د رسېدو لپاره یې ډېرې سختۍ ګاللې دي. هغه چې د دولسم ټولګي زدهکوونکې وه وایي، د کانکور د چمتووالي لپاره یو کال له خپلې کورنۍ لرې د خپلوانو په کور کې اوسېده او شپه او ورځ یې درس ویل.
نوموړې زیاتوي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنځیو دروازې وتړل شوې او ټولې هیلې یې نیمګړې پاتې شوې. هغې په نهیلۍ وویل، چې د کانکور لپاره یې ټول زحمتونه په اوبو لاهو شول او هغه څه چې کلونه یې ورته مبارزه کړې وه؛ بېګتې پاتې شول.
دغه نجلۍ وایي، که څه هم د دولسم ټولګي زدهکوونکې ده؛ خو بیا هم ځان بېسواده احساسوي، ځکه ونه توانېده خپلې هیلې پوره کړي. د یادې نجلۍ کیسه د هغو زرګونه افغانو نجونو د درد کیسه ده، چې د زدهکړو له حق څخه بېبرخې شوې او راتلونکی یې له ناڅرګند برخلیک سره مخ دی.
دا په داسې حال کې ده، چې نږدې ۱۷۰۰ورځې کېږې طالبانو د نجونو پر زده کړو بندیز لګولی. د بشري حقونو د څار سازمان د ښځو حقونو مرستيالې هېدر بار په خپل وروستي راپور کې خبرداری ورکړی، چې نړۍ په معاصره دوره کې د ښځو د حقونو له تر ټولو پراخو سرغړونو سره مخ ده.
هغې زیاته کړه، چې د طالبانو له لوري د نجونو پر زدهکړو بندیز به دغه هېواد د ښځینه متخصصینو له جدي کمښت سره مخ کړي. د هغې په وینا؛ دغه حالت به ډېر ژر د دې لامل شي، چې د طب، حقوقو، لوړو زدهکړو او انجنيرۍ په څانګو کې افغانستان ښځينه متخصصينې ونهلري.
تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ صندوق (یونېسف) خبرداری ورکړی و، چې په افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو او کار بندیز ښایي دغه هېواد تر ۲۰۳۰کال پورې د څه باندې ۲۵زره ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ کړي.
د کندهار مشهوره او تاریخي «شالمار مېله» چې لسیزي یې د خلکو د خوښۍ، دودیزو لوبو، موسیقۍ او ټولنیزو ناستو رنګین انځور وړاندې کاوه، سږکال یې لا دوه اونۍ هم دوام ونه کړ او مېلهوال بېرته خپلو سیمو ته ستانه شول.
دغه مېله چې هرکال د توت د پخېدو له موسم سره یو ځای پیلېږي، پخوا به نږدې یوه میاشت روانه وه؛ خو اوس يې د طالبانو د سختو محدودیتونو او بندیزونو له امله خپل پخوانی رنګ او خوند له لاسه ورکړی دی.
د سیمې خلک وایي، شالمار اوس یوازې د نوم یوه مېله پاتې ده؛ نه د پخوا په څېر خوشحالي او نه هم د ولسي دودونو ازادي پهکې لیدل کېږي. شالمار د کندهار یوه مشهوره تاریخي، تفریحي او دودیزه مېله ده، چې تاریخي مخینه یې د احمدشاه بابا وخت ته رسېږي.
دغه مېله د توت پخېدو سره هغه وخت پیلېږي، کله چې د ارغنداب د باغونو توتان پخېږي او خلک له سپين بولدک، تخته پل، ارغستان، معروف او نورو ولسوالیو څخه د تفریح لپاره راځي.
د کندهار اوسېدونکي وایي، پخوا به د یادې مېلې فضا بېخي بله وه، خلک به له نورو سېمو څخه له کورنیو او دوستانو سره راتلل. د غېږ نیولو دودیزې لوبې، د اتڼ محفلونه، د موسیقۍ مجلسونه، د شپې د دریا «چمبې» مشاعرې، د لډو او ورقو سیالۍ، دودیزې سندرې او د کلیوالو خوړو پخول د یادې مېلې مهمې برخې وې.
د کندهار ارغنداب ولسوالۍ یو سپین ږېری حاجي اسدالله وایي، شالمار یوازې یوه تفریحي مېله نه وه؛ بلکې د خلکو د خپلمنځي اړیکو، کلتوري راټولېدنې او دودیز هویت یوه مهمه برخه ګڼل کېده.
هغه زیاته کړه: «پخوا به شالمار ته زرګونه کسان راتلل، د شپې تر ناوخته ان تر سهاره به د دریاوو او ډول غږونه وو، ځوانانو به اتڼونه کول، سندري به ویل کېدې او خلک به خوشحاله وو؛ خو اوس هر څه چوپ دي».
هغه زیاتوي، د طالبانو له بندیزونو وروسته خلک نور زړه نه ښه کوي چې څو ورځې په مېله کې پاتې شي.
د تخته پل ولسوالۍ یو ځوان نعمتالله هم په دې اړه وایي: «دا ځل خو مېله دومره ژر ختمه شوه، چې لا خلک سم راټول شوي هم نه وو؛ نه موسیقي شته، نه ازاد مجلسونه، نه هغه دودیزې لوبې، یوازې خلک راځي لږ ګرځي او بېرته ځي».
ځايي خلک وایي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته په شالمار مېله کې د موسیقۍ، سندرو، د شپې مجلسونو او ګڼو ولسي دودونو مخه نیول شوې ده.
د سیمې یو بل اوسېدونکی محمداسحاق وایي: «کله چې د خلکو د خوښۍ هره لاره بنده شي؛ نو مېله به څنګه ژوندۍ پاتې شي؟ شالمار اوس یوازې یوه عادي مېله ده هغه د پخوا رنګ او خوند يې تللی دی».
هغه زیاتوي، چې پخوا به سوداګرو هم ښه کاروبار کاوه؛ خو اوس د خلکو د کم رنګه ګډون له امله اقتصادي ګټه هم کمه شوې ده. شالمار مېله د کندهار د هغو لرغونو ولسي مېلو څخه ده، چې نسل په نسل خلکو ژوندۍ ساتلې ده.
د ارغنداب شنې سیمې، د توتانو او انارو باغونه، د پسرلي ښکلی موسم او د خلکو دودیزې راټولېدنې د یادې مېلې ځانګړتیاوې بلل کېږي. کلتوري فعالان وایي، که ولسي مېلې محدودې او بېخونده شي؛ نو د سیمې کلتوري هویت ته زیان رسېږي.
د دوی په باور؛ شالمار یوازې د ساعتېرۍ ځای نه وو؛ بلکې د خلکو د فرهنګي ازادۍ یوه نښه هم وه. د سپین بولدک یو اوسېدونکی سیدولي په دې اړه وایي: «موږ به پخوا د شالمار لپاره څو ورځې تیاری نیوه، اوس ځکه خلک نه پاتې کېږي چې هلته د خوښۍ څه نهدي پاتې. موږ سږکال دغه مېلې ته تللي وو د شپې تر ناوخته به طالبانو نه پرېښودو، دریا نه وه، لډو یا نور د تفریح څه نهوو؛ نو داسې مېله به څنګه وي».
شالمار مېله چې یو وخت د کندهار د ولسي خوښیو او دودیز فرهنګ ژوندی سمبول وو، اوس د محدودیتونو او بندیزونو تر اغېز لاندې خپل رنګ بایلي.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې د تېرې یوې لسیزې د چاپېریال ساتنې د ارزونې په یوه راپور کې ویلي، چې چاپېریالي فشارونه مخ پر زیاتېدو دي او د افغانستان پر پرمختګ، ثبات، عامه روغتیا، خوړو او انساني خوندیتوب یې اغېز کړی.
د طالبانو د یادې ادارې مشر مولوي مطیع الحق خالص زیاته کړې، چې د څو لسیزو جګړو او د وروستیو کلونو اقلیمي بدلونونو د دغه هېواد چاپېریال زیانمن کړی دی.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې مسوولینو د خپلو نړۍوالو مرستندویه همکارانو سره په ګډه د افغانستان د چاپېریالي وضعیت د ارزونې په غونډه کې ویلي، چې د دغه هېواد د زیانمن چاپېریال عادي حالت ته راګرځول وخت ته اړتیا لري.
د طالبانو د چاپېریال ساتنې ادارې مشر مولوي مطیع الحق خالص له خپلې ادارې، ولس او نړۍوالو غوښتي، چې د چاپېریالي ستونزو د حل او بیارغونې لپاره ګډ کار وکړي. طالبانو په تېره لسیزه کې د چاپېریال ساتنې په برخه کې دا تر ټولو ملي ارزونه یاده کړې او ویلي یې دي، چې د یادې ارزونې پرمهال د افغانستان طبیعي اېکو سیسټمونه، اوبیزې سرچینې، د خاورې او ځمکې وضعیت، بیولوژيکي تنوع، ښاري چاپېریالي شرايط او د اقلیم زیانمن اوسنی حالت څېړل شوی.
د ناروې وزیر مشاور سټاین پاول روزنبرګ د افغانستان د کرنیز سیسټم جوړېدل مهم یاد کړ او له ملي او نړۍوالو سازمانونو یې د اقداماتو او پانګونې غوښتنه وکړه. په افغانستان کې د یوناما د چارسمبالې مرستیال ځانګړې استازې ارزو هټاکوي د چاپېریال ساتنې او له اقلیمي بدلونونو سره د مبارزې په برخه کې د مرستو د دوام ډاډ وښود.
د امریکا د مرکزي قوماندانۍ (سېنټکام) قوماندان ادمیرال مایکل کوپر د پنجشنبې په ورځ د امریکا د سنا وسلهوالو ځواکونو کمېټې غونډې ته ویلي، افغانستان لاهم د هغه هېوادونو په سر کې دی چې دوی پهکې د وسلهوالو ډلو فعالیتونه څاري.
هغه په افغانستان کې د «ترهګریزو ګواښونو» په اړه د لا ډېرو جزییاتو له ورکولو ډډه وکړه او ویې ویل، چې دغه معلومات او د امریکا د عملیاتو جزییات یوازې په محرمو غونډو کې شریکولای شي.
د کوپر دغه څرګندونې د امریکايي سناتور جېم بنکس د هغې پوښتنې په ځواب کې وشوې، چې په افغانستان کې د داعش او نورو وسلهوالو ډلو د فعالیتونو د زیاتېدو احتمال یې مطرح کړی و.
کوپر وویل: «افغانستان زموږ د ترهګرۍ ضد څار د تدابیرو په سر کې ځای لري. موږ د سیمې له هېوادونو سره د بېلابېلو همکاریو له لارې د ګواښونو د مخنیوي هڅه کوو او وضعیت په ډېرې ځیرنې سره څارو».
هغه همداراز ټینګار وکړ، چې سېنټکام افغانستان له پامه نه غورځوي او د دغه هېواد د امنیتي تحولاتو دوامداره څارنه یې د کار له لومړیتوبونو څخه ده. د هغه په وینا؛ د همکاریو اوسني چوکاټ د ګواښونو په مهارولو کې مرسته کړې او دغه بهیر به دوام ولري.
د نوموړي اشاره له پاکستان او نورو سیمهییزو هېوادونو سره امنیتي او استخباراتي همکاریو ته وه، چې په یوه پېښه کې پر ډیورنډ کرښه د پاکستان لهخوا د هغه کس نیونه وه چې پر امریکايي ځواکونو د کابل په هوايي ډګر کې د داعش د ځانمرګي برید د طراحانو له ډلې و.
د سېنټکام قوماندان نننۍ څرګندونې په داسې حال کې وشوې، چې یوه لوړپوړي روسي چارواکي هم په افغانستان کې د وسلهوالو ډلو د حضور په اړه اندېښنه څرګنده کړې. د روسیې د امنیت شورا منشي سرګي شویګو ویلي، اوسمهال په افغانستان کې تر ۲۰ د ډېرو ډلو له ۱۸ تر ۲۳زره پورې وسلهوال فعالیت کوي.
هغه ټینګار وکړ، چې د شانګهای همکاریو سازمان غړو هېوادونو لپاره د افغانستان وضعیت ته پاملرنه «ځانګړی اهمیت» لري. سرګي شویګو د پنجشنبې په ورځ (د غویي ۲۴مه) د شانګهای همکاریو سازمان د منشیانو په ۲۱مه غونډه کې له افغانستان نه د راولاړېدونکو «ترهګریزو» ګواښونو او د نشهيي توکو د قاچاق پرضد مبارزې ټینګار وکړ.
هغه ادعا وکړه، چې طالبان د داعش پر ضد وسلهواله مبارزه کوي.