بریتانیا د افغان کډوالو د لېږد پروګرام د پای نېټه اعلان کړه

د امریکا د کالیفورنیا ایالت په سن‌ډیاګو ښار کې د «سن‌ډیاګو اسلامي مرکز » مخې ته د دوو وسله‌والو تنکیو ځوانانو په ډزو کې درې کسان وژل شوي دي.

د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، په وژل شویو کسانو کې د جومات یو امنیتي ساتونکی هم شامل دی. د سن‌ډیاګو د پولیسو مشر سکاټ واهل ویلي ښايي د لا زیاتې وینې تویېدنې مخه یې نیولې وي.

پولیسو ویلي، برید د دوشنبې ورځې له غرمې مخکې ترسره شوی او وروسته د ۱۷ او ۱۹ کلونو عمر لرونکي دوه شکمن بریدګر په یوه موټر کې مړه موندل شوي، چې د لومړنیو معلوماتو له مخې یې پر ځان ډزې کړې وې.

د سن‌ډیاګو د پولیسو مشر ویلي، د جومات اړوند د ورځې ښوونځي ټول ماشومان خوندي دي او له پېښې وروسته حساب پرې شوی دی.

هغه زیاته کړې چې د امریکا فدرالي تحقیقاتي اداره (اېف‌بي‌ای) هم د پېښې د څېړنې لپاره ورغوښتل شوې او پولیس دا برید د «کرکې پر بنسټ جرم» په توګه څېړي.

د چارواکو په وینا، لسګونه امنیتي ځواکونه د پېښې ځای ته رسېدلي وو او د جومات مخې ته یې د درېیو وژل شویو کسانو جسدونه موندلي دي.

پولیسو همداراز ویلي چې د جومات څو کوڅې لرې پر یوه باغوان هم ډزې شوې وې، خو هغه ټپي شوی نه دی. چارواکو تراوسه نه دي ویلي چې دا پېښه له اصلي برید سره تړاو لري که نه.

تر اوسه د برید د انګېزې او د بریدګرو د هویت په اړه نور جزییات نه دي خپاره شوي.

دغه سازمان په خپل تازه راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۵ کال کې په ټوله نړۍ کې لږ تر لږه ۲۷۰۷ د اعدام پېښې ثبت شوې دي، چې دا شمېر د ۲۰۲۴ کال په پرتله د پام وړ زیاتوالی ښيي.

د راپور له مخې، ایران چې په راپور کې د «اسلامي جمهوریت» په نوم یاد شوی، د ۲۱۵۹ اعدامونو په ترسره کولو سره د نړۍ د ټولو ثبت شویو اعدامونو شاوخوا ۸۰ سلنه په خپل نوم ثبت کړي او د اعدام د تطبیق په برخه کې د ټولو هېوادونو په سر کې ځای لري.

د بښنې نړیوال سازمان ویلي چې دا شمېر د تېر کال د نږدې ۹۷۲ پېښو په پرتله له دوه برابره ډېر زیاتوالی ښيي او دا په ۱۹۸۹ کال راهیسې تر ټولو لوړ ثبت شوی شمېر بلل کېږي.

په راپور کې سعودي عربستان د ۳۵۶ اعدامونو په ترسره کولو سره دوهم ځای خپل کړی دی. دغه سازمان همداراز ویلي چې د چین، شمالي کوریا او ویتنام په څېر هېوادونو د شفافیت د نشتوالي له امله د هغوی رسمي شمېرې په راپور کې نه دي شاملې شوې.

سازمان ټینګار کړی، چې د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د اعدامونو لویه برخه د نشه‌يي موادو د تورونو پر بنسټ ترسره کېږي او په ډېرو قضیو کې د عادلانه محاکمې، خپلواک وکیل او قضایي شفافیت په اړه جدي نیوکې موجودې دي.

دغه سازمان همداراز ویلي چې په ایران کې د اعدامونو زیاتوالی له امنیتي فشارونو او د اعتراضونو له ځپلو سره هم مهاله زیات شوی او د اعدام سزا ځینې وختونه د سیاسي او ټولنیز کنټرول د وسیلې په توګه کارول کېږي.

په راپور کې زیاته شوې چې په وروستیو میاشتو کې په ایران کې د سیاسي، عقیدوي بندیانو او بلوڅو وګړو د اعدامونو لړۍ هم د پام وړ زیاته شوې ده.

بارونیس ټینګار وکړ چې د افغانستان د ښځو اساسي حقونه باید د نړیوالې ټولنې له پامه ونه لوېږي او باید تل د نړیوالو بحثونو په مرکز کې پاتې شي.

هغې دا څرګندونې د بریتانیا د مشرانو جرګې په هغه غونډه کې وکړې چې په کې د «فراګیر» بنسټ د نوي راپور د وړاندې کولو مراسم ترسره شول. نوموړې د طالبانو د پالیسیو له امله د ښځو پر وضعیت د ژورې اندېښنې څرګندونه وکړه.

په همدې غونډه کې د «فراګیر» بنسټ ادارې لوړپوړې څېړونکې انانیا کونډو وویل چې افغانستان اوس د «پراخ نظارت او سیستماتیکې وېرې» مرحلې ته داخل شوی دی.

هغې د طالبانو د «امر بالمعروف او نهی عن المنکر» قانون ته په اشارې سره وویل چې زرګونه کسان چې د «اخلاقي پولیسو» (د امر نالمعروف محتسبان) په نوم یادېږي، په ښارونو کې ښځې د هغوی د لباس، لوړ غږ، د موبایل کارولو او یا له محرم پرته د وتلو له امله څاري.

د هغې په وینا، په بېلابېلو مواردو کې ښځې په سړکونو کې نیول شوي او حتی وهل شوي هم دي.

دوی زیاته کړه چې د دغه قانون مبهمې مادې د سلیقوي چلند او ناوړه استفادې زمینه برابروي.

دې ادارې نن خپل تازه راپور د «د خطر زنګ؛ د افغانستان د ښځو روایتونه د جنسیتي اپارتاید او د مذهبي افراطیت د پراخېدونکي ګواښ» په نوم د بریتانیا د مشرانو جرګې په غونډه کې وړاندې کړ.

د دغه څېړنې له مخې، په افغانستان کې د ناامنۍ او افراطیت احساس زیات شوی او زیانمنې ډلې لکه مذهبي او قومي اقلیتونه، د پخواني حکومت کارکوونکي او د نړیوالو ادارو همکاران د هدفي تاوتریخوالي له جدي ګواښ سره مخ دي.

د ولسي جرګې پخواني غړي کمال ناصر اصولي په خواله رسنۍ کې د کابل ښار د «نجات څلي» د ړنګېدو په اړه تند غبرګون ښودلی دی.

نوموړي ویلي، چې د نجات څلی د افغانانو د تاریخي افتخارونو له ډلې څخه دی او د هغه په وینا د دغه څلي ړنګول د «سقاوي دورې» ته د قدر په سترګه کتل او هغه ته برائت ورکول دي.

اصولي په خپل پیغام کې لیکلي: «د نجات څلي د افغان غیورو قومونو او د تورې شپې (سقاب) د زوی نه د افغانستان د نجات د ورځې په یاد یو تاریخي افتخار دی. ړنګول یې د سقاوي دورې ته د قدر په سترګه کتل او برأت ورکول دي.»

هغه همداراز ادعا کړې چې د دغه څلي د ړنګولو تر شا د ښار د پراختیا او پلونو جوړولو بهانه وړاندې شوې، خو د هغه په وینا د طالبانو ښاروالۍ کولی شول چې د پلونو په ډیزاین کې څلي ته هم ځای ورکړي.

نوموړي زیاته کړې چې دا ډول اقدامات د ده په وینا د «ځینو افکارو» د پاللو هڅه ده او له خلکو یې غوښتي چې په دې موضوع کې هوښیار واوسي.

تر اوسه د کابل ښاروالۍ یا د طالبانو حکومت د کمال ناصر اصولي د دغو څرګندونو په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.

د افغانستان لپاره د برېتانیا ځانګړي استازي رېچارډ لینډسي په خواله رسنۍ ایکس کې ویلي، چې په قطر کې یې له سهیل شاهین سره مهم بحثونه کړي دي.

نوموړي ویلي، چې په دوحه کې یې له طالب استازي سره د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو د ښه کولو لپاره د اقداماتو پر اړتیا خبرې کړې دي.

لینډسي همداراز ویلي، چې په افغان ټولنه کې د ښځو او نجونو د ګډون اهمیت باید جدي ونیول شي او هغوی ته باید د ټولنیز ژوند برخه کې ځای ورکړل شي.

د دې لیدنې په اړه نور جزییات نه دي خپاره شوي.