د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ ادارې (اوچا) خبر ورکړی، چې ډنمارک د افغانستان د بشري مرستو له صندوق سره ۳۵مېلیون کرونه (۵،۴۹ مېلیونه امریکایي ډالر) مرسته ځانګړې کړې ده. یادې ادارې ویلي، چې د دغه مرستې له لارې به زیانمنونکې ټولنې په ټول افغانستان کې بشري مرستو ته لاسرسی ومومي.
اوچا وايي، د مرستو دغه کڅوړه له بېړنیو پېښو اغېزمن شویو کورنیو لپاره حیاتي ده.
د خیبر پښتونخوا د خیبر ولسوالۍ په لنډي کوتل سیمه کې ځایي خلکو لاریون کړی او دغه لویه لاره یې د هر ډول تګراتګ پر مخ تړلې ده. لاریونوال وایي، چې پاکستان دې له طالبانو سره په افغانستان کې د بندپاتې سوداګریزو او مساپرو وړونکو موټرو د ستنېدو په اړه خبرې وکړي.
یوشمېر کسانو د ټرانسپورټ ټولنې د خیبر مارکېټ په تکیه سیمې کې پرلت وهلی او د لنډي کوتل لویه لاره یې د هر ډول تګراتګ لپاره تړلې ده. لاریونوال وايي، چې له تېرو اوو میاشتو راهیسې پاکستاني سوداګریز او مساپر وړونکي موټر په افغانستان کې بند پاتې دي، چې له امله یې موټر چلوونکي او مساپر له مالي او نورو ستونزو سره مخ دي.
لاریونوال زیاتوي، چې په افغانستان کې بندپاتې کسان له ناروښانه وضعیت سره مخ دي. دوی وایي، څو ځله یې د پاکستان ځايي حکومت ته خبر ورکړی؛ خو تراوسه عملي ګام نهدی اخیستل شوی.
د پرلت له کبله په لنډي کوتل کې لارې بندې او د موټرو اوږده کتارونه ولاړ دي. ځايي خلک وايي، په لنډي کوتل کې تازه د عمومي لارې تړل کېدو پر سوداګریزو فعالیتونو هم اغېز کړی. لاریونوالو ټینګار کړی، چې د پاکستان حکومت دې له افغان طالبانو سره په افغانستان کې د بند پاتې پاکستاني وګړو او موټرو د بېرته ستنېدو په اړه خبرې او عملي اقدام ترسره کړي.
د طالبانو د کډوالو د دایمي مېشتېدنې او د ځمکو وېش کمېټې خبر ورکړی، چې تېره ورځ یې د هېواد په یوشمېر ولایتونو کې پر ۱۴۹۱ راستنو شویو کډوالو کورنیو د استوګنې نمرې وېشلې دي. یادې کمېټې زیاته کړې، چې دغه نمرې یې په ننګرهار، سمنګان، زابل، فراه، کندوز، هلمند او غزني ولایتونو کې وېشلې.
یادې کمېټې د دوشنبې په ورځ (د غويي ۲۸مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې یوازې تېره ورځ ۱۴۹۱ کورنیو ته د استوګنې نمرې ورکړل شوې او تر دې مهاله پر ټولټال ۲۸زره او ۷۶۸ کورنیو نمرې وېشل شوې دي. دغې کمیټې ویلي، یاده لړۍ په چټکۍ سره روانه ده او هڅه کېږي چې نورو راستنو شویو کورنیو ته هم د استوګنې زمینه برابره شي.
د ورکړل شویو معلوماتو له مخې؛ له دې ډلې په فراه کې ۴۴۷، په ننګرهار کې ۳۱۰، په سمنګان کې ۲۰۰، کندوز کې ۱۸۲، هلمند کې ۱۷۵، زابل کې ۱۳۲ او غزني کې پر ۴۵ ستنو شویو کورنیو د اوسېدو ځمکې وېشل شوې دي.
سره له دې چې طالبانو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره په ځینو ولایتونو کې د اوسېدو ځانګړي پنډغالي او ښارګوټي جوړ کړي؛ خو تازه ستانه شوي کډوال له بېکارۍ او د سرپناه له نشتوالي شکایت کوي او ځینې کسان هڅه کوي بېرته پر ناقانونه لارو له هېواده ووځي.
د قرغزستان ولسمشر اعلان کړی، که دغه هېواد د ملګرو ملتونو د امنیت شورا غیر دایمي غړیتوب ته وټاکل شي؛ نو د افغانستان وضعیت ته به ځانګړې پاملرنه وکړي. سدیر جباروف ټینګار وکړ، چې د منځنۍ اسیا امنیت د افغانستان له ثبات سره تړلی دی.
هغه د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو مشرانو ته په یوه پیغام کې چې د یکشنبې په ورځ (د غویي ۲۷مه) د نوموړي د رسنیز دفتر لهخوا خپور شو زیاته کړه، چې قرغزستان د همدې لیدلوري پربنسټ د افغانستان خلکو په ځانګړي ډول ښځو او ماشومانو ته دوامداره بشري مرستې برابروي.
هغه همداراز د افغانستان د تدریجي اقتصادي او سیاسي ادغام ملاتړ وکړ؛ څو افغانستان د نړۍوالې ټولنې برخه شي. د قرغزستان ولسمشر په دغه پیغام کې د افغانستان له زیانمنو ډلو سره د بشري مرستو د دوام لپاره د بشکېک پر ژمنتیا ټینګار وکړ.
دغه څرګندونې د دې لپاره شوې، چې قرغزستان وکولای شي د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د غیر دایمي غړیتوب څوکۍ ترلاسه کولو لپاره د هېوادونو ملاتړ او رایې خپلې کړي. د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۰ غیر دایمي څوکیو له ډلې د ۵ څوکیو (د ۲۰۲۷ ـ ۲۰۲۸کلونو دورې لپاره) ټاکنې به د ۲۰۲۶کال (د جون په ۳مه) نېټه د ملګرو ملتونو په عمومي اسمبلۍ کې په نیویارک ښار کې ترسره شي.
سدیر جباروف له مشرانو غوښتي، چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د غیر دایمي غړیتوب لپاره له قرغزستان ملاتړ وکړي. سدیر جباروف تر دې وړاندې هم د منځنۍ اسیا د هېوادونو د امنیت لپاره په افغانستان کې د ثبات پر اړتیا ټینګار کړی و.
په کابل کې د روسیې د سوداګریز مرکز مشر رستم خبیبولین وایي، چې د طالبانو اداره د چین او نورو هېوادونو پرتله پر روسیې ډېر باور او لېوالتیا لري. هغه ویلي: «په دغه هېواد کې د روسیې اعتبار ډېر لوړ دی».
د روسي رسنیو د راپور له مخې؛ دغه روسي چارواکي کازان ښار کې د روسیې ـ اسلامي نړۍ د غونډې په څنډه کې ویلي، روسي شرکتونه اوسمهال د افغانستان د نفتو او کانونو د کېندنې او تصفیې په برخو کې فعاله دي.
د هغه په وینا؛ روسیه د نفتو، ګازو او کاني توکو د کېندنې په برخو کې اغېزناک حضور لري او دغه فعالیتونه له جدي خنډونو پرته روان دي. په کابل کې د روسیې د سوداګریز مرکز ریس همداراز ویلي، چې د طالبانو اداره له مسکو سره د اړیکو پراختیا هڅه کوي.
هغه دغه دریځ پر روسیې د زیات باور پایله وبلله. روسیه په وروستیو کلونو کې طالبانو ته له نږدې سیمهییزو لوبغاړو څخه وه، دغه ډله یې د خپلو «ترهګریزو سازمانونو» له نوملړه واېسته او په رسمیت یې وپېژندله.
د طالبانو د سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي چې روسیې ته تللی او د روسیې ـ اسلامي نړۍ په غونډه کې یې ګډون کړی، د روسیې د لومړي وزیر له مرستیال الکسي اوورچوک سره په لیدنه کې د افغانستان او روسیې ترمنځ د اقتصادي او سوداګریزو اړیکو پر پراختیا ټینګار کړی دی.
دغه طالب وزیر همداراز ویلي، ځینې کړۍ هڅه کوي چې د کابل او مسکو اړیکې خرابې کړي. هغه زیاته کړه، چې «باید دغه هڅو ته جدي پاملرنه وشي او مخه یې ونیول شي».
د بحران نړیوالې ډلې په یوه تازه راپور کې ویلي، چې د طالبانو له پراخو محدودیتونو وروسته افغان ښځو تر پخوا ډېر د انلاین سوداګرۍ او کورنیو کاروبارونو پر لور مخه کړې، تر څو د خپلو کورنیو اقتصادي اړتیاوې پوره کړي او هم خپل ټولنیز حضور وساتي.
دغه راپور چې «د ژغورنې یو ناپایدار مسیر؟ په افغانستان کې د ښځو په مشرۍ سوداګري» تر سرلیک لاندې خپور شوی، څرګندوي چې ګڼ شمېر افغان ښځې د ټولنیز حضور، زدهکړو او دولتي کارونو له فرصتونو بېبرخې شوې، د اقتصادي فعالیتونو د دوام لپاره یې ټولنیزې شبکې او انلاین پلور ته مخه کړې ده.
طالبانو په ۲۰۲۱کال کې واک ته له بیا رسېدو وروسته پر ښځو پراخ محدودیتونه وضع کړي دي. د نجونو پر زدهکړو بندیزونه، د کار محدودیتونه، د سفر شرایط او په ټولنیزو چارو کې محدود حضور هغه موارد دي چې د ښځو پر ژوند یې اغېز کړی دی.
د راپور له مخې، خصوصي او کوچني کورني کاروبارونه اوس د ښځو لپاره له وروستیو پاتې اقتصادي او ټولنیزو فضاوو څخه ګڼل کېږي. دبحران نړیوالې ډلې په وینا، د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د ښځو تر مدیریت لاندې سوداګریزو جوازونو شمېر څلور برابره زیات شوی دی.
راپور زیاتوي، چې ډېری ښځې په غیر رسمي ډول هم له خپلو کورونو فعالیت کوي او د لاسي صنایعو، غالۍ اوبدلو، خیاطۍ، د جامو تولید، د خوراکي توکو پروسس او د ځایي محصولاتو د پلور په برخو کې بوختې دي.
د راپور له مخې، ښځې د دې لپاره چې ټولنیز محدودیتونه کم کړي او په عامه ځایونو کې د حضور اړتیا راکمه کړي، خپل محصولات د ټولنیزو شبکو او انلاین پلېټفارمونو له لارې پلوري.
دغه بنسټ ټینګار کړی، چې له کوره کار کول او د ډیجیټلي ټکنالوژۍ کارونه ښځو ته دا زمینه برابره کړې چې د طالبانو له سختو محدودیتونو پرته، لا ډېرو پېرودونکو ته لاسرسی پیدا کړي او عاید ترلاسه کړي.
خو راپور خبرداری ورکوي، چې د طالبانو محدودیتونه لا هم د ښځینه سوداګرو پر وړاندې جدي خنډونه جوړوي. د سفر لپاره د محرم شرط، له دولتي ادارو سره د مستقیم تعامل ستونزې، د تګ راتګ محدودیتونه او سخت جنسیتي بېلتون د هغو ستونزو له ډلې دي چې ښځې ورسره مخ دي.
راپور همداراز یادونه کوي چې په ۲۰۲۳کال کې د ښکلا سالونونو د فعالیت بندیز د شاوخوا ۱۲زره کاروبارونو د تړل کېدو او تر ۶۰زرو زیاتو ښځو د بېکارۍ لامل شو.
د بحران نړیوالې ډلې ټینګار کړی چې د افغانستان اقتصاد لا هم له جدي بحران سره مخ دی او د بهرنیو مرستو کمېدل، له ایران او پاکستانه د کډوالو پراخ ستنېدل او اقتصادي رکود پر کورنیو لا زیات فشار وارد کړی دی.
دغه بنسټ له طالبانو غوښتي چې پر ښځو لګول شوي محدودیتونه، په ځانګړي ډول د سفر او اداري تعاملاتو په برخه کې، کم کړي او ښځو ته بازارونو او دولتي خدمتونو ته د اسانه لاسرسي زمینه برابره کړي.
راپور له نړیوالو مرستندویه هېوادونو او بنسټونو هم غوښتي چې د مالي مرستو، تخنیکي روزنو، ډیجیټلي زدهکړو او کوچنیو سوداګریو د ملاتړ له لارې د افغان ښځو ملاتړ وکړي.