د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
د روسیې د فېډرالي امنیت ادارې مشر الکساندر بورتنیکوف ادعا کړې چې د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې «د برېتانیا د استخباراتو» په ملاتړ غواړي د افغانستان شمالي سیمې ناامنه کړي. دا ادعا په داسې حال کې کیږي چې د امرالله صالح په مشرۍ زرغونې قطعې تازه په پنجشېر کې پر طالبانو برید کړی.
که څه هم تر اوسه دا څرګندونې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې، خو د سیمې د جیوپولیټیک وضعیت، د لویو قدرتونو سیالۍ او د افغانستان د امنیتي راتلونکي په اړه مهمې پوښتنې راپورته کوي.
د ادعا تر شا احتمالي انګېزې
د روسیې دا ډول څرګندونې یوازې امنیتي خبرداری نه دی، بلکې یو مهم سیاسي پیغام هم ګڼل کېږي. مسکو له اوږدې مودې راهیسې هڅه کوي په منځنۍ اسیا کې خپل نفوذ وساتي او د لوېدیځ حضور محدود کړي. پر برېتانیا یا نورو لوېدیځو هېوادونو تور لګول، د دې لپاره وي چې هغوی د سیمې د بېثباتۍ عاملین وښيي.
له بلې خوا، روسیې په وروستیو کلونو کې له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې دي. د طالبانو حکومت ته د یو نسبي مشروع شریک په سترګه کتل او د هغوی مخالفین د “بهرنیو ملاتړ لرونکو ډلو” په توګه معرفي کول، د همدې سیاست برخه بلل کېدای شي.
په ورته وخت کې هغه ډار چې د لویدیځ له نفوذ څخه موجود دی، په غیرمستقیم ډول په دا ډول څرګندونو کې بیانېدی شي.
روسیه په ځانګړې توګه د داعش - خراسان ډلې له فعالیتونو اندېښنه لري. دا ډله نه یوازې په افغانستان کې بلکې د منځنۍ اسیا هېوادونو لپاره هم احتمالي ګواښ ګڼل کېږي. د بهرنیو جنګیالیو جذب، د پټو شبکو جوړول او د بریدونو پلانونه هغه څه دي چې مسکو یې جدي خطر بولي. له همدې امله، روسیه هڅه کوي دا موضوع نړۍواله کړي او د سیمهییزو همکاریو اړتیا پرې ټینګار وکړي.
مسکو د دغه بیان پر اساس نه یوازې دا چې طالبان متوجې کوي، بلکې د منځنۍ اسیا هېوادونو ته هم یو خبرداری ورکوي چې که دقیق چلند ونه کړي، ښايي له لویدیځه راغلې جګړه یې پر کور ور دننه شي.
ممکنه پایلې
که څه هم د روسیې له خوا د دا ډول ادعاوو کول لومړی ځل نه دی، له دې وړاندې د روسیې د ملي امنیت شورا هم ویلي وو چې په افغانستان کې وسله والې ډلې موجودې دي، خو دا ادعاوې کولای شي څو مهمې پایلې ولري.
پر افغانستان خپرېدونکی تاثیر
د افغانستان لپاره دغه ادعاوې څو اړخیزې اغېزي لري او که د افغانستان خلک ورته متوجې نه شي، ښايي زیان یې له بل هر وخته زیات وي.
طالبان ښايي د بهرني ګواښ د پلمې له مخې خپل امنیتي سیاستونه سخت کړي، چې دا به د سیاسي ازادۍ او داخلي ثبات پر وضعیت منفي اغېز ولري.
له بلې خوا، د طالبانو مخالفې ډلې به د “بهرنیو لاسپوڅو” په توګه وښودل شي، چې دا به د ملي پخلاینې او سیاسي حل لارو امکانات کمزوري کړي. نړۍوال تعامل هم اغېزمنېدای شي، ځکه لوېدیځ هېوادونه به له احتیاط څخه کار واخلي او په مقابل کې به روسیه او چین خپل رول زیات کړي.
د ادعاوو دا بهیر د مرستو پر کمښت، افغانستان ته د بهرنیو پر تګ راتګ او د بهر مېشتو افغانانو د پېسو پر لېږد هم منفي اغېز کولی شي.
که په لنډه ووایو، د روسیې دا ادعا که څه هم تر اوسه نه ده ثابته شوې، خو د افغانستان حساس جیوپولیټیک موقعیت یو ځل بیا څرګندوي چې افغانستان لا هم د لویو قدرتونو د سیالۍ مرکز کې دی. که د دې ډول تورونو او متقابلو سیاسي فشارونو لړۍ دوام وکړي، نو افغانستان به له اوږدمهاله بېثباتۍ، امنیتي ننګونو او نړۍوالې انزوا سره مخ وي.
ثبات یوازې هغه وخت راتللی شي چې افغانستان د نیابتي رقابتونو له ډګره ووځي او سیمهییز او نړۍوال ځواکونه د سیالۍ پر ځای د همکارۍ لاره غوره کړي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.