د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري غوښتونکو خوځښت د سیاسي اړیکو مشر
د جمهوریت پر مهال مې یو ځل په خپله یوه لیکنه کې یادونه کړې وه، چې په افغانستان کې لسګونه ډوله جګړې او سیالۍ روانې دي. په ۲۰۱۶ کال کې مې د همدغو رقابتونو په تړاو خپله لیکنه په پکتیا پوهنتون کې ولوستله، چې هلته ګڼ شمېر کسان موجود وو او ښايي تر اوسه به یې هم په یاد وي.
د بیلګې په توګه د دغه رقابتونو او جګړو په یادونه کې په افغانستان کې د امریکا او اروپا رقابت او متضادې ګټې، د هند او پاکستان د رقابت جګړه، د امریکا، چین او روسیې متضادې ګټې، د ایران او امریکا رقابت او متضادې ګټې، د عربو او ایران رقابت، د مخدره موادو، تروریزم او افراطیت سره مبارزه، فقر، بیسوادي، ایډیالوژیکي، قومي، سمتي او ژبني خپل منځي رقابتونه او جګړې او داسې نور مسایل.
د هېوادونو تر منځ د ګټو او موخو تضاد د نړۍ په هر کونج او سیمه کې شتون لري. هند د پاکستان سره وران دی خو له اسراییل سره جوړ دی. امریکا د اسراییل سره جوړه او پاکستان سره یې بیا یارانه قوي شویده. اوس ایا امریکا د هند ملګرۍ ده یا د اسراییل او یا هم د پاکستان؟ هند د چین سره رقابت لري، خو غواړي چې د امریکا او اروپا سره هم اقتصادي روابط ولري. امریکا د چین سره رقابت لري، خو هند ورته د پاکستان څخه په اقتصادي لحاظ مهم دی. د دواړو هېوادونو تر منځ د پاکستان په سر او هم د روسیې او ایران نه د تېلو اخېستلو او د فرانسې نه د میراج الوتکو د اخېستلو له امله کړکیجن یا (lukewarm) نیم زړه روابط لري. دلته دا پوښتنه راپورته کېږي چې د ایران لپاره اوس اقتصادي ګټې لومړیتوب لري که امنیتي اندېښنې؟
د ایران او هند اړیکې تر کومه حده د اوږدمهاله ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ ولاړې دي او تر کومه حده یوازې د لنډمهالو او مقطعي اړتیاوو په اساس؟ همداسې د نورو هېوادونو متضادو روابطو او ګټو ته په سیمه او نړۍ کې اشاره کولې شو.
د سیاسي علومو له اړخه، دلته ساینسي محاسبې ته اړتیا ده چې څنګه د اقتصادي او امنیتي مسایلو تر منځ تعادل وساتل شي چې نه اقتصاد ته ضرر ورسیږي او هم د امنیت په لخاط د تهدیدونو کچه راټیټه یا له منځه یوسي ځکه امنیت او اقتصاد د یو بل سره تړلي دي.
افغانستان غوندې ضعیفه هېواد اوس هم د همدغه اقتصادي او امنیتي رقابتونو په جال کې راګیر دی. په داسې پیچلي شرایطو او حالت کې د افغانستان لپاره لوبه کول اسان کار نه دی او بیا په داسې حالت کې چې افغانستان کې قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام شتون ونه لري.
زما په اند د سیمې او نړۍ سره د خپلو ګټو لپاره لومړنې قدم، د یو مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام یا حکومت رامنځته کیدل دي چې افغانان په خپلو منځو کې په سوله کې وي. د ارام ساه واخلي او بیا د سیمې او نړۍ سره د خپلو ګټو په اساس روابط ټینګ کړي.
طالبان یا ځیني فیسبوکي د هاها ډلې استدلال شاید وکړي یا کوي چې جمهوریت کې خو قانون اساسي موجود و. دنیا هم جمهوریت په رسمیت پیژندلې و او نسبتاً داخلي ولسواکي هم موجود وه، نو ولې سقوط شو او یا ولې دا توازن یې ونشو ساتلې؟
د شکلیاتو په اساس دا ښه پوښتنه ده، خو که دا پوښتنه خلص ځواب کړم د جمهوریت د ابتدا نه یعنې د بیړنۍ لوی جرګې نه، د جمهوریت د رهبر ۍ او ټولو تصمیم نیونکو مشرانو او لوبغاړو او همداشان د ذیدخله هېوادونو موخه په افغانستان کې د قانون پلي کول او ملت جوړونه نه وه. لومړنۍ ستونزه د ولس د رایو نفې کول، د قانون نه پلي کول او انحصار د قدرت د محدودو حلقو تر منځ وه چې په مقابل کې د طالبانو مسلح اپوزیسیون د غښتلتیا لپاره زمینه مساعده، ولس منزوي او د ګاونډیانو مداخلو ته لاره هواره شوه.
ستونزه یوازې د قانون تشه او مشروعیت نه و، بلکې د افغانستان لپاره د حکومتولۍ د لرلید او د قانون د نه پلي کیدو اراده موجوده نه وه بلکې معاملهیي سیاست په مخ وړل کیده. که اوس وخت کې قانوني، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي، فوکس په حکومتولۍ، د قانون په پلي کولو او د نفې او انحصار د قدرت سیاست نه ډه ډه وشي، د دې چانس شته چې د یو قانوني او ولسواکه حکومت پښې ټینګي او د دایمي ثبات لپاره زمینه مساعده شي.ځکه د حکومت په وړاندې به مسلح اپوزیسیون تقویه نشي او د ګاونډیانو د مداخلو مخه به هم ونیول شي.
هر حکومت او نظام یا چارواکي او مسوولین، د خپل واکدارۍ یا ماموریت په دوره کې سل ګونه مهم مسایل نشي حل کولې بلکې په یو څو خاصو برخو کې د خاصو شرایطو لاندې یو څو محدود مسایل حل کولې شي چې هغه د هغه رژیم یا مامور په ښو کړنو کې حسابیږي. هر څوک په هره دوره کې ډیر اشتباهات هم کوي چې ځیني اشتباهات اوږدمهاله منفي یا مثبت اثرات درلودلاې شي او ځیني اشتباهات دومره مهم نه وي. ځکه همیشه په تخینکي مسایلو کې اشتباوې وي، خو د تخنیکي اشتباهاتو تلافي اسانه اما د سیاسي اشتباهاتو تلافي نه جبران کېدونکي وي.
د ښې حکومتولۍ لپاره د جمهوریت د لومړیو کلونو نه، د لرلید د نشتون پایله همدا شوه چې تر اخره د جمهوریت مشرانو ونشو کړې چې لومړنۍ اشتباوې اصلاح او د قانون حاکمیت ته توجه وکړي. پایله یې د جمهوریت سقوط شو چې د دغه لومړنیو کلونو د سیاسي اشتباهاتو تاوان وروسته ټول ملت ورکړ او اوس یې هم ورکوي.
د اشتباهاتو تر څنګ، د کرزي صاحب د دورې یو ښه کار یادونه چې کولې شو، هغه که خوښه یې وه یانه، د حکومت د چارو انتقال بل منتخب حکومت ته و او دا د افغانستان په تاریخ کې لومړنۍ بیلګه وه. ځیني د استاد رباني د دورې انتقال هم د دغه دورې سره مقایسه کوي خو هغه سمه نه ده ځکه نه استاد رباني منتخب جمهور رییس و او نه یې قدرت منتخب جمهور رییس ته په خپله خوښه انتقال کړې و.
کله چې زه د جمهوریت په اخرو کې قطر ته د سفیر په حیث ښاغلي جمهور رییس محمد اشرف غني و ټاکلم، ما ورته وویل که تاسي په خپله دوره کې سوله راولې او جمهوریت سقوط ونکړي، همدا د فزیکي ابادۍ تر څنګ، د جمهوریت مهمه بریا او لاسته راوړنه به وي چې د جنګ مخه ونیول شي او ټول افغانان د طالبانو په شمول ارامه ساه واخلي. دا لاسته راوړنه به تاریخي مسله وي. وخت تېر دی، خو جمهور رییس راته وویلې چې دې قربانۍ ته هم حاضر دی یعنی قدرت پریږدي، په دې شرط چې د یوې موافقې په ترڅ کې سوله راشي.
له بدمرغه، زما د سفارت اګریمان د بېلابېلو دلایلو په اساس رانغې او جمهوریت سقوط شو. د جمهوریت په سقوط کې، د طالبانو په شمول، ټولو افغانانو تاوان وکړ ځکه د طالبانو حاکمیت تر پنځو کلونو وروسته، اوس هم د ملي او نړیوال مشروعیت د ستونزې سره مخ دی. څومره چې افغانان او افغانستان د انزوا په حالت کې وي، دا د افغانانو او د افغانستان په ګټه نه ده.
په دې هم پوهیږم چې د طالبانو د موجوده رهبرې د پت مخ سیاست نه غواړي چې په افغانستان کې مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام رامنځته شي او پایله به یې د طالبانو سقوط، د ګاونډیانو لا زیاتې مداخلې او داخلي جګړې وي. خو د دې تر څنګ که بیا هم طالبان د یو قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام د جوړیدو لپاره زمینه مساعده کړي، دا به د افغانستان په تاریخ کې یو نوې باب پرانېستل شي چې افغانان په لومړي سر کې په خپلو منځو کې او بیا د ګاونډیانو او نړۍ سره ښه په سوله کې ژوند وکړي. په دې دلته بحث نه کوو چې تېرو رژیمونو او یا طالبانو تېرو پنځو کلونو کړنې او اشتباهات څومره تاوان افغانستان ته رسولې دی.
البته زما دا غوښتنه د یو شمېر احساساتي ځوانانو، سیاسي جریانونو او په نامه مسلح اپوزیسیون لپاره چې د ایرکنډیشن د ګرمو او یخو خونو نه مبارزه کوي، یا د مړې خیټې خبرې کوي، ساده په نظر ښکاري یا د طالبانو د پټ مخي رهبرۍ لپاره عجیبه غوندې ښکاره شي، خو فکر کوم چې د افغانستان اکثریت ولس په همدې فکر دی او د داسې با ثباته نظام رامنځته کیدل د افغانانو، د سیمې د هېوادونو او ټولو ذیدخلو اړخونو لپاره ګټور او مهم دی.
د افغانستان د ثبات لپاره چې قانوني، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي، یوازنې لار د واقعي لوې جرګې دایریدل دي چې ټول اقشار او د ټولو سیمو استازي پکې ګډون وکړي، ده.
که دا ونشي، بې ثباتې، سیمهییز او نړیوال رقابتونه، مداخلې او داخلي جګړو ته پخپله زمینه مساعدیږي. څنګه چې نن اکثره د جمهوریت د سقوط پړه د جمهوریت د مشرانو او رهبرې په غاړه اچوي، همداسې به د راتلونکو ناخوالو مسوولیت هم د طالبانو او د هغوي د رهبرې په غاړه وي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.