د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري غوښتونکو خوځښت د سیاسي اړیکو مشر
د جمهوریت پر مهال مې یو ځل په خپله یوه لیکنه کې یادونه کړې وه، چې په افغانستان کې لسګونه ډوله جګړې او سیالۍ روانې دي. په ۲۰۱۶ کال کې مې د همدغو رقابتونو په تړاو خپله لیکنه په پکتیا پوهنتون کې ولوستله، چې هلته ګڼ شمېر کسان موجود وو او ښايي تر اوسه به یې هم په یاد وي.
د بیلګې په توګه د دغه رقابتونو او جګړو په یادونه کې په افغانستان کې د امریکا او اروپا رقابت او متضادې ګټې، د هند او پاکستان د رقابت جګړه، د امریکا، چین او روسیې متضادې ګټې، د ایران او امریکا رقابت او متضادې ګټې، د عربو او ایران رقابت، د مخدره موادو، تروریزم او افراطیت سره مبارزه، فقر، بیسوادي، ایډیالوژیکي، قومي، سمتي او ژبني خپل منځي رقابتونه او جګړې او داسې نور مسایل.
د هېوادونو تر منځ د ګټو او موخو تضاد د نړۍ په هر کونج او سیمه کې شتون لري. هند د پاکستان سره وران دی خو له اسراییل سره جوړ دی. امریکا د اسراییل سره جوړه او پاکستان سره یې بیا یارانه قوي شویده. اوس ایا امریکا د هند ملګرۍ ده یا د اسراییل او یا هم د پاکستان؟ هند د چین سره رقابت لري، خو غواړي چې د امریکا او اروپا سره هم اقتصادي روابط ولري. امریکا د چین سره رقابت لري، خو هند ورته د پاکستان څخه په اقتصادي لحاظ مهم دی. د دواړو هېوادونو تر منځ د پاکستان په سر او هم د روسیې او ایران نه د تېلو اخېستلو او د فرانسې نه د میراج الوتکو د اخېستلو له امله کړکیجن یا (lukewarm) نیم زړه روابط لري. دلته دا پوښتنه راپورته کېږي چې د ایران لپاره اوس اقتصادي ګټې لومړیتوب لري که امنیتي اندېښنې؟
د ایران او هند اړیکې تر کومه حده د اوږدمهاله ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ ولاړې دي او تر کومه حده یوازې د لنډمهالو او مقطعي اړتیاوو په اساس؟ همداسې د نورو هېوادونو متضادو روابطو او ګټو ته په سیمه او نړۍ کې اشاره کولې شو.
د سیاسي علومو له اړخه، دلته ساینسي محاسبې ته اړتیا ده چې څنګه د اقتصادي او امنیتي مسایلو تر منځ تعادل وساتل شي چې نه اقتصاد ته ضرر ورسیږي او هم د امنیت په لخاط د تهدیدونو کچه راټیټه یا له منځه یوسي ځکه امنیت او اقتصاد د یو بل سره تړلي دي.
افغانستان غوندې ضعیفه هېواد اوس هم د همدغه اقتصادي او امنیتي رقابتونو په جال کې راګیر دی. په داسې پیچلي شرایطو او حالت کې د افغانستان لپاره لوبه کول اسان کار نه دی او بیا په داسې حالت کې چې افغانستان کې قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام شتون ونه لري.
زما په اند د سیمې او نړۍ سره د خپلو ګټو لپاره لومړنې قدم، د یو مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام یا حکومت رامنځته کیدل دي چې افغانان په خپلو منځو کې په سوله کې وي. د ارام ساه واخلي او بیا د سیمې او نړۍ سره د خپلو ګټو په اساس روابط ټینګ کړي.
طالبان یا ځیني فیسبوکي د هاها ډلې استدلال شاید وکړي یا کوي چې جمهوریت کې خو قانون اساسي موجود و. دنیا هم جمهوریت په رسمیت پیژندلې و او نسبتاً داخلي ولسواکي هم موجود وه، نو ولې سقوط شو او یا ولې دا توازن یې ونشو ساتلې؟
د شکلیاتو په اساس دا ښه پوښتنه ده، خو که دا پوښتنه خلص ځواب کړم د جمهوریت د ابتدا نه یعنې د بیړنۍ لوی جرګې نه، د جمهوریت د رهبر ۍ او ټولو تصمیم نیونکو مشرانو او لوبغاړو او همداشان د ذیدخله هېوادونو موخه په افغانستان کې د قانون پلي کول او ملت جوړونه نه وه. لومړنۍ ستونزه د ولس د رایو نفې کول، د قانون نه پلي کول او انحصار د قدرت د محدودو حلقو تر منځ وه چې په مقابل کې د طالبانو مسلح اپوزیسیون د غښتلتیا لپاره زمینه مساعده، ولس منزوي او د ګاونډیانو مداخلو ته لاره هواره شوه.
ستونزه یوازې د قانون تشه او مشروعیت نه و، بلکې د افغانستان لپاره د حکومتولۍ د لرلید او د قانون د نه پلي کیدو اراده موجوده نه وه بلکې معاملهیي سیاست په مخ وړل کیده. که اوس وخت کې قانوني، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي، فوکس په حکومتولۍ، د قانون په پلي کولو او د نفې او انحصار د قدرت سیاست نه ډه ډه وشي، د دې چانس شته چې د یو قانوني او ولسواکه حکومت پښې ټینګي او د دایمي ثبات لپاره زمینه مساعده شي.ځکه د حکومت په وړاندې به مسلح اپوزیسیون تقویه نشي او د ګاونډیانو د مداخلو مخه به هم ونیول شي.
هر حکومت او نظام یا چارواکي او مسوولین، د خپل واکدارۍ یا ماموریت په دوره کې سل ګونه مهم مسایل نشي حل کولې بلکې په یو څو خاصو برخو کې د خاصو شرایطو لاندې یو څو محدود مسایل حل کولې شي چې هغه د هغه رژیم یا مامور په ښو کړنو کې حسابیږي. هر څوک په هره دوره کې ډیر اشتباهات هم کوي چې ځیني اشتباهات اوږدمهاله منفي یا مثبت اثرات درلودلاې شي او ځیني اشتباهات دومره مهم نه وي. ځکه همیشه په تخینکي مسایلو کې اشتباوې وي، خو د تخنیکي اشتباهاتو تلافي اسانه اما د سیاسي اشتباهاتو تلافي نه جبران کېدونکي وي.
د ښې حکومتولۍ لپاره د جمهوریت د لومړیو کلونو نه، د لرلید د نشتون پایله همدا شوه چې تر اخره د جمهوریت مشرانو ونشو کړې چې لومړنۍ اشتباوې اصلاح او د قانون حاکمیت ته توجه وکړي. پایله یې د جمهوریت سقوط شو چې د دغه لومړنیو کلونو د سیاسي اشتباهاتو تاوان وروسته ټول ملت ورکړ او اوس یې هم ورکوي.
د اشتباهاتو تر څنګ، د کرزي صاحب د دورې یو ښه کار یادونه چې کولې شو، هغه که خوښه یې وه یانه، د حکومت د چارو انتقال بل منتخب حکومت ته و او دا د افغانستان په تاریخ کې لومړنۍ بیلګه وه. ځیني د استاد رباني د دورې انتقال هم د دغه دورې سره مقایسه کوي خو هغه سمه نه ده ځکه نه استاد رباني منتخب جمهور رییس و او نه یې قدرت منتخب جمهور رییس ته په خپله خوښه انتقال کړې و.
کله چې زه د جمهوریت په اخرو کې قطر ته د سفیر په حیث ښاغلي جمهور رییس محمد اشرف غني و ټاکلم، ما ورته وویل که تاسي په خپله دوره کې سوله راولې او جمهوریت سقوط ونکړي، همدا د فزیکي ابادۍ تر څنګ، د جمهوریت مهمه بریا او لاسته راوړنه به وي چې د جنګ مخه ونیول شي او ټول افغانان د طالبانو په شمول ارامه ساه واخلي. دا لاسته راوړنه به تاریخي مسله وي. وخت تېر دی، خو جمهور رییس راته وویلې چې دې قربانۍ ته هم حاضر دی یعنی قدرت پریږدي، په دې شرط چې د یوې موافقې په ترڅ کې سوله راشي.
له بدمرغه، زما د سفارت اګریمان د بېلابېلو دلایلو په اساس رانغې او جمهوریت سقوط شو. د جمهوریت په سقوط کې، د طالبانو په شمول، ټولو افغانانو تاوان وکړ ځکه د طالبانو حاکمیت تر پنځو کلونو وروسته، اوس هم د ملي او نړیوال مشروعیت د ستونزې سره مخ دی. څومره چې افغانان او افغانستان د انزوا په حالت کې وي، دا د افغانانو او د افغانستان په ګټه نه ده.
په دې هم پوهیږم چې د طالبانو د موجوده رهبرې د پت مخ سیاست نه غواړي چې په افغانستان کې مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام رامنځته شي او پایله به یې د طالبانو سقوط، د ګاونډیانو لا زیاتې مداخلې او داخلي جګړې وي. خو د دې تر څنګ که بیا هم طالبان د یو قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام د جوړیدو لپاره زمینه مساعده کړي، دا به د افغانستان په تاریخ کې یو نوې باب پرانېستل شي چې افغانان په لومړي سر کې په خپلو منځو کې او بیا د ګاونډیانو او نړۍ سره ښه په سوله کې ژوند وکړي. په دې دلته بحث نه کوو چې تېرو رژیمونو او یا طالبانو تېرو پنځو کلونو کړنې او اشتباهات څومره تاوان افغانستان ته رسولې دی.
البته زما دا غوښتنه د یو شمېر احساساتي ځوانانو، سیاسي جریانونو او په نامه مسلح اپوزیسیون لپاره چې د ایرکنډیشن د ګرمو او یخو خونو نه مبارزه کوي، یا د مړې خیټې خبرې کوي، ساده په نظر ښکاري یا د طالبانو د پټ مخي رهبرۍ لپاره عجیبه غوندې ښکاره شي، خو فکر کوم چې د افغانستان اکثریت ولس په همدې فکر دی او د داسې با ثباته نظام رامنځته کیدل د افغانانو، د سیمې د هېوادونو او ټولو ذیدخلو اړخونو لپاره ګټور او مهم دی.
د افغانستان د ثبات لپاره چې قانوني، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي، یوازنې لار د واقعي لوې جرګې دایریدل دي چې ټول اقشار او د ټولو سیمو استازي پکې ګډون وکړي، ده.
که دا ونشي، بې ثباتې، سیمهییز او نړیوال رقابتونه، مداخلې او داخلي جګړو ته پخپله زمینه مساعدیږي. څنګه چې نن اکثره د جمهوریت د سقوط پړه د جمهوریت د مشرانو او رهبرې په غاړه اچوي، همداسې به د راتلونکو ناخوالو مسوولیت هم د طالبانو او د هغوي د رهبرې په غاړه وي.
