پر ایران د امریکا له بریدونو سره هممهاله پر افغانستان د پاکستان بریدونه تصادف دی؟

د بیلګې په توګه د دغه رقابتونو او جګړو په یادونه کې په افغانستان کې د امریکا او اروپا رقابت او متضادې ګټې، د هند او پاکستان د رقابت جګړه، د امریکا، چین او روسیې متضادې ګټې، د ایران او امریکا رقابت او متضادې ګټې، د عربو او ایران رقابت، د مخدره موادو، تروریزم او افراطیت سره مبارزه، فقر، بیسوادي، ایډیالوژیکي، قومي، سمتي او ژبني خپل منځي رقابتونه او جګړې او داسې نور مسایل.

د هېوادونو تر منځ د ګټو او موخو تضاد د نړۍ په هر کونج او سیمه کې شتون لري. هند د پاکستان سره وران دی خو له اسراییل سره جوړ دی. امریکا د اسراییل سره جوړه او پاکستان سره یې بیا یارانه قوي شویده. اوس ایا امریکا د هند ملګرۍ ده یا د اسراییل او یا هم د پاکستان؟ هند د چین سره رقابت لري، خو غواړي چې د امریکا او اروپا سره هم اقتصادي روابط ولري. امریکا د چین سره رقابت لري، خو هند ورته د پاکستان څخه په اقتصادي لحاظ مهم دی. د دواړو هېوادونو تر منځ د پاکستان په سر او هم د روسیې او ایران نه د تېلو اخېستلو او د فرانسې نه د میراج الوتکو د اخېستلو له امله کړکیجن یا (lukewarm) نیم زړه روابط لري. دلته دا پوښتنه راپورته کېږي چې د ایران لپاره اوس اقتصادي ګټې لومړیتوب لري که امنیتي اندېښنې؟

د ایران او هند اړیکې تر کومه حده د اوږدمهاله ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ ولاړې دي او تر کومه حده یوازې د لنډمهالو او مقطعي اړتیاوو په اساس؟ همداسې د نورو هېوادونو متضادو روابطو او ګټو ته په سیمه او نړۍ کې اشاره کولې شو.

د سیاسي علومو له اړخه، دلته ساینسي محاسبې ته اړتیا ده چې څنګه د اقتصادي او امنیتي مسایلو تر منځ تعادل وساتل شي چې نه اقتصاد ته ضرر ورسیږي او هم د امنیت په لخاط د تهدیدونو کچه راټیټه یا له منځه یوسي ځکه امنیت او اقتصاد د یو بل سره تړلي دي.

افغانستان غوندې ضعیفه هېواد اوس هم د همدغه اقتصادي او امنیتي رقابتونو په جال کې راګیر دی. په داسې پیچلي شرایطو او حالت کې د افغانستان لپاره لوبه کول اسان کار نه دی او بیا په داسې حالت کې چې افغانستان کې قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام شتون ونه لري.

زما په اند د سیمې او نړۍ سره د خپلو ګټو لپاره لومړنې قدم، د یو مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام یا حکومت رامنځته کیدل دي چې افغانان په خپلو منځو کې په سوله کې وي. د ارام ساه واخلي او بیا د سیمې او نړۍ سره د خپلو ګټو په اساس روابط ټینګ کړي.

طالبان یا ځیني فیسبوکي د هاها ډلې استدلال شاید وکړي یا کوي چې جمهوریت کې خو قانون اساسي موجود و. دنیا هم جمهوریت په رسمیت پیژندلې و او نسبتاً داخلي ولسواکي هم موجود وه، نو ولې سقوط شو او یا ولې دا توازن یې ونشو ساتلې؟

د شکلیاتو په اساس دا ښه پوښتنه ده، خو که دا پوښتنه خلص ځواب کړم د جمهوریت د ابتدا نه یعنې د بیړنۍ لوی جرګې نه، د جمهوریت د رهبر ۍ او ټولو تصمیم نیونکو مشرانو او لوبغاړو او همداشان د ذیدخله هېوادونو موخه په افغانستان کې د قانون پلي کول او ملت جوړونه نه وه. لومړنۍ ستونزه د ولس د رایو نفې کول، د قانون نه پلي کول او انحصار د قدرت د محدودو حلقو تر منځ وه چې په مقابل کې د طالبانو مسلح اپوزیسیون د غښتلتیا لپاره زمینه مساعده، ولس منزوي او د ګاونډیانو مداخلو ته لاره هواره شوه.

ستونزه یوازې د قانون تشه او مشروعیت نه و، بلکې د افغانستان لپاره د حکومتولۍ د لرلید او د قانون د نه پلي کیدو اراده موجوده نه وه بلکې معامله‌یي سیاست په مخ وړل کیده. که اوس وخت کې قانوني، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي، فوکس په حکومتولۍ، د قانون په پلي کولو او د نفې او انحصار د قدرت سیاست نه ډه ډه وشي، د دې چانس شته چې د یو قانوني او ولسواکه حکومت پښې ټینګي او د دایمي ثبات لپاره زمینه مساعده شي.ځکه د حکومت په وړاندې به مسلح اپوزیسیون تقویه نشي او د ګاونډیانو د مداخلو مخه به هم ونیول شي.

هر حکومت او نظام یا چارواکي او مسوولین، د خپل واکدارۍ یا ماموریت په دوره کې سل ګونه مهم مسایل نشي حل کولې بلکې په یو څو خاصو برخو کې د خاصو شرایطو لاندې یو څو محدود مسایل حل کولې شي چې هغه د هغه رژیم یا مامور په ښو کړنو کې حسابیږي. هر څوک په هره دوره کې ډیر اشتباهات هم کوي چې ځیني اشتباهات اوږدمهاله منفي یا مثبت اثرات درلودلاې شي او ځیني اشتباهات دومره مهم نه وي. ځکه همیشه په تخینکي مسایلو کې اشتباوې وي، خو د تخنیکي اشتباهاتو تلافي اسانه اما د سیاسي اشتباهاتو تلافي نه جبران کېدونکي وي.

د ښې حکومتولۍ لپاره د جمهوریت د لومړیو کلونو نه، د لرلید د نشتون پایله همدا شوه چې تر اخره د جمهوریت مشرانو ونشو کړې چې لومړنۍ اشتباوې اصلاح او د قانون حاکمیت ته توجه وکړي. پایله یې د جمهوریت سقوط شو چې د دغه لومړنیو کلونو د سیاسي اشتباهاتو تاوان وروسته ټول ملت ورکړ او اوس یې هم ورکوي.

د اشتباهاتو تر څنګ، د کرزي صاحب د دورې یو ښه کار یادونه چې کولې شو، هغه که خوښه یې وه یانه، د حکومت د چارو انتقال بل منتخب حکومت ته و او دا د افغانستان په تاریخ کې لومړنۍ بیلګه وه. ځیني د استاد رباني د دورې انتقال هم د دغه دورې سره مقایسه کوي خو هغه سمه نه ده ځکه نه استاد رباني منتخب جمهور رییس و او نه یې قدرت منتخب جمهور رییس ته په خپله خوښه انتقال کړې و.

کله چې زه د جمهوریت په اخرو کې قطر ته د سفیر په حیث ښاغلي جمهور رییس محمد اشرف غني و ټاکلم، ما ورته وویل که تاسي په خپله دوره کې سوله راولې او جمهوریت سقوط ونکړي، همدا د فزیکي ابادۍ تر څنګ، د جمهوریت مهمه بریا او لاسته راوړنه به وي چې د جنګ مخه ونیول شي او ټول افغانان د طالبانو په شمول ارامه ساه واخلي. دا لاسته راوړنه به تاریخي مسله وي. وخت تېر دی، خو جمهور رییس راته وویلې چې دې قربانۍ ته هم حاضر دی یعنی قدرت پریږدي، په دې شرط چې د یوې موافقې په ترڅ کې سوله راشي.

له بدمرغه، زما د سفارت اګریمان د بېلابېلو دلایلو په اساس رانغې او جمهوریت سقوط شو. د جمهوریت په سقوط کې، د طالبانو په شمول، ټولو افغانانو تاوان وکړ ځکه د طالبانو حاکمیت تر پنځو کلونو وروسته، اوس هم د ملي او نړیوال مشروعیت د ستونزې سره مخ دی. څومره چې افغانان او افغانستان د انزوا په حالت کې وي، دا د افغانانو او د افغانستان په ګټه نه ده.

په دې هم پوهیږم چې د طالبانو د موجوده رهبرې د پت مخ سیاست نه غواړي چې په افغانستان کې مشروع، قانونمند او ولسواکه نظام رامنځته شي او پایله به یې د طالبانو سقوط، د ګاونډیانو لا زیاتې مداخلې او داخلي جګړې وي. خو د دې تر څنګ که بیا هم طالبان د یو قانونمند، مشروع او ولسواکه نظام د جوړیدو لپاره زمینه مساعده کړي، دا به د افغانستان په تاریخ کې یو نوې باب پرانېستل شي چې افغانان په لومړي سر کې په خپلو منځو کې او بیا د ګاونډیانو او نړۍ سره ښه په سوله کې ژوند وکړي. په دې دلته بحث نه کوو چې تېرو رژیمونو او یا طالبانو تېرو پنځو کلونو کړنې او اشتباهات څومره تاوان افغانستان ته رسولې دی.

البته زما دا غوښتنه د یو شمېر احساساتي ځوانانو، سیاسي جریانونو او په نامه مسلح اپوزیسیون لپاره چې د ایرکنډیشن د ګرمو او یخو خونو نه مبارزه کوي، یا د مړې خیټې خبرې کوي، ساده په نظر ښکاري یا د طالبانو د پټ مخي رهبرۍ لپاره عجیبه غوندې ښکاره شي، خو فکر کوم چې د افغانستان اکثریت ولس په همدې فکر دی او د داسې با ثباته نظام رامنځته کیدل د افغانانو، د سیمې د هېوادونو او ټولو ذیدخلو اړخونو لپاره ګټور او مهم دی.

د افغانستان د ثبات لپاره چې قانوني، مشروع او ولسواکه نظام رامنځته شي، یوازنې لار د واقعي لوې جرګې دایریدل دي چې ټول اقشار او د ټولو سیمو استازي پکې ګډون وکړي، ده.

که دا ونشي، بې ثباتې، سیمه‌ییز او نړیوال رقابتونه، مداخلې او داخلي جګړو ته پخپله زمینه مساعدیږي. څنګه چې نن اکثره د جمهوریت د سقوط پړه د جمهوریت د مشرانو او رهبرې په غاړه اچوي، همداسې به د راتلونکو ناخوالو مسوولیت هم د طالبانو او د هغوي د رهبرې په غاړه وي.

هیڅوک د افغانانو پر تله د سولې تږي نه دي، ځکه هیڅوک زموږ په څېر د خپلو او پردېو جګړو قربانیان نه دي.خو ټول باید پوه شي چې افغانستان نن نه د سولې، نه د ثبات او نه د یوه مشروع نظام خاوند دی.

افغانستان نن د یوې استخباراتي ډلې له خوا یرغمل شوی هېواد دی. افغانستان د نړۍ پر سر د میلیونونو افغانانو لپاره یو سرخلاصی زندان دی، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، پخوانیو سرتېرو، خبریالانو، مدني فعالانو، قومي او مذهبي اشخاصو، او هر هغه چا لپاره چې نه غواړي خپل عزت او کرامت یوې داسې وسله‌والې ډلې ته تسلیم کړي چې د وېرې له لارې واکمني کوي.

له همدې امله باید د افغانستان په اړه هغه نړیوال روایت وننګول شي چې ورځ تر بلې پیاوړی کېږي. افغانانو ته بیا بیا ویل کېږي چې صبر وکړئ، له مقابلې ډډه وکړئ، هیله ولرئ چې طالبان به بدل شي، او انتظار وکړئ چې ښکېلتیا او تعامل به یوه ورځ طالبان معتدل کړي. موږ دا خبرې مخکې هم اورېدلې دي. د ۲۰۲۱ کال د اګست له سقوط مخکې افغانانو ته ویل کېدل چې طالبان بدل شوي دي. موږ ته ویل کېدل چې طالبان عملي شوي، له تېر څخه یې زده کړه کړې، مشروعیت غواړي، او د مشروعیت اړتیا به هغوی اعتدال ته اړ کړي.

د ولسمشر غني اختریز پیغام باید افغانان او نړیوال دې ته اړ باسي چې له ځانه هغه درې پوښتنې وکړي چې نوموړي هم ورته اشاره کړې. لومړی، آیا طالبانو سوله راوړې ده، که یوازې یې د وېرې له لارې چوپتیا تحمیل کړې ده؟ دویم، آیا طالبانو د افغان ولس له رضایت څخه مشروعیت ترلاسه کړی، که له یوه پټ مشر سره د اطاعت غوښتنه کوي ځکه چې ولسي مشروعیت نه لري؟ درېیم، آیا طالبانو د ملي ډیالوګ، د نجونو د زده‌کړو، سیاسي ګډون او روغې جوړې دروازه پرانیستې ده، که هرې سوله‌ییزې غوښتنې ته یې په نورو فرمانونو، لا زیات حذف او لا ژورې ځپنې ځواب ورکړی دی؟ که ځوابونه روښانه وي، پایله هم باید روښانه وي: د افغانستان راتلونکی د دې فریب پر بنسټ نه شي جوړېدای چې طالبان به بدل شي، په داسې حال کې چې هره ورځ د دې برعکس ثابتوي.

حقیقت ټولو ته روښانه دی چې طالبان نه دي بدل شوي بلکې بدتر شوي خوبې له شکه چې نړیوالو خپل معیارونه راټیټ کړی دی.

نږدې پنځه کاله کېږي چې افغانانو د خبرو اترو، سیاسي اجماع، ملي روغې جوړې او یوه سوله‌ییزې لارې غوښتنه کړې ده. د طالبانو ځواب جوړجاړی نه و. د هغوی ځواب لا ژور استبداد و: نور فرمانونه، نورې نیونې، نور شکنجې، نور محدودیتونه، نوره وېره، او له عامه ژوند څخه د ښځو سیستماتیک حذفول. هغوی سولې ته په فرمانونو ځواب ورکړ، شمولیت ته په حذفولو، او روغې جوړې ته په ځپلو.

دا اعتدال نه دی. دا بدلون نه دی. دا داسې ستونزمن انتقال نه دی چې یوازې نور وخت ته اړتیا ولري. دا هماغه پخوانۍ ایډیالوژي ده، خو اوس د نړیوالې ستړیا او دیپلوماتیکو خیالونو تر سیوري لاندې خوندي شوې ده.

په داسې حال چې افغانستان له یوې ستر بشري او انساني فاجعې سره مخ دی، هیله ستراتیژي نه ده. خیال دیپلوماسي نه ده. او دا تصور چې طالبان به په خپله بدل شي یو ستر خوب او خیال دی.

هو افغانان بې له شکه چې سول غواړي خو داسې معلومېږي چې له یو شمېر نړیوالو سیاسونو او هېوادونو د سولې او تسلیمۍ تر منځ توپېر ورک شوی. سوله عدالت غواړي. سوله حقونه غواړي. سوله سیاسي ګډون، د خلکو رضایت او د انساني کرامت ساتنه غواړي.هغه څه چې نن په افغانستان کې دي، سوله نه ده. دا جبري چوپتیا ده. دا له پورته نه تحمیل شوې وېره ده. دا د ډیپلوماټانو لپاره ثبات، خو د خلکو لپاره زندان دی.

هیڅ ملت ته باید ونه ویل شي چې سوله‌ییز پاتې شي، په داسې حال کې چې د آزادۍ ټولې سوله‌ییزې لارې په قصدي ډول پرې تړل شوې وي.

کله چې خبرې اترې ردېږي، سوله‌ییز اعتراض جرم ګڼل کېږي، ټاکنې لغوه کېږي، سیاسي ګډون منع کېږي، ښځې له ټولنې حذفېږي، او یو ټول هېواد د یوې وسله‌والې ډلې له لوري د وېرې او زور له لارې اداره کېږي، د دوامداره کړکېچ لومړنی مسوولیت د هغو کسانو پر غاړه دی چې د سولې هره دروازه یې تړلې ده، نه د هغو خلکو پر غاړه چې نه غواړي په ځنځیرونو کې ژوند وکړي.

همدا د افغانستان په اړه د نړیوال چلند تر ټولو لوی اخلاقي تضاد دی. کله چې نور دولتونه له وسله‌والو افراطي ډلو سره مخ کېږي، د زور کارول اکثر د ځان‌دفاع او امنیت په نوم توجیه کېږي. خو کله چې افغانان د طالبانو پر ضد د مقاومت خبره کويناڅاپه موږ ته د تاوتریخوالي درسونه راکول کېږي.

دا دوه‌ګونی معیار د منلو نه دی.

د افغانانو لپاره د طالبانو او ټي ټي پي ترمنځ توپیر یو اخلاقي توپیر نه دی؛ ډېر کله دا یوازې یوه دیپلوماتیکه اسانتیا ده. دواړه له همدې افراطي خاورې راټوکېدلي دي. دواړه تکثر او سیاسي تنوع ردوي. دواړه له وېرې کار اخلي. دواړه باور لري چې واک د خلکو له رضایت څخه نه، بلکې د ټوپک له شپېلۍ څخه راځي. که د یوې وسله‌والې افراطي ډلې پر ضد د امنیت په نوم د زور کارول توجیه کېدای شي، نو افغانان هم د آزادۍ په نوم د بلې وسله‌والې افراطي ډلې پر ضد د مقاومت له حقه نه شي محرومېدای.

دا په دې معنا نه ده چې افغانان جګړه غواړي. موږ جګړه نه غواړو.

موږ جګړه نه غواړو. موږ آزادي غواړو.

خو سوله بې له عدالته تسلیمېدل دي. ثبات بې له حقونو زندان دی. د ظلم تر سیوري لاندې چوپتیا سوله نه ده؛ دا ملګرتیا او شریک جرم دی.

افغانان له نړۍ نه دا نه غواړي چې زموږ جګړه وکړي. موږ یوازې دا غواړو چې نړۍ دې د ظلم نوم سوله نه ږدي او تسلیمۍ ته دې ثبات نه وايي. موږ له نړۍ غواړو چې هماغه ناکامه فریب بیا پر موږ و نه پلوري: دا چې طالبان به بدل شي، په داسې حال کې چې هره ورځ برعکس ثابتوي. موږ له نړۍ غواړو چې له طالبانو سره د یوه راتلونکي حکومت په څېر چلند بند کړي، او افغان ولس دې د یوې ستونزې یا مزاحمت په سترګه نه ګوري.

د افغانستان راتلونکی د دې هیلې پر بنیاد نه شي جوړېدای چې زموږ ظالمان به یوه ورځ زړه‌سواندي شي. ملتونه د دې په انتظار نه آزادېږي چې ظالمان دې وجدان پیدا کړي. ملتونه هغه وخت آزادېږي چې خلک یې منظم شي، متحد شي، قرباني ورکړي، او ظلم د خپل برخلیک په توګه ونه مني.

افغانان باید هم پخپله لاس په کار شي. په داسې حال کې چې د هېواد ساه مو بنده ده، موږ نه شو کولای یوازې د بهرنیو پلازمېنو ته په تمه شو. موږ نه شو کولای خپله آزادي نورو ته وسپارو. موږ نه شو کولای د پخوانۍ بېلتونونه، شخصي رقابتونه، قومي سیاستونه او د تېرې دورې ناکامیو له امله کمروز پاتې شو.طالب خپل ځواک د افغانانو په ناپوهۍ، نفاق، ترهه او ارزښتونو په بې ارزښته کولو کې ویني.

دا حالت باید پای ته ورسېږي. موږ داسې ملي جبهې ته اړتیا لرو چې د ښځو او نارینه‌وو، ځوانانو، د سرتېرو او ملکیانو د کورنیو، بې‌ځایه شویو، چوپ کړل شویو، او هر هغه افغان غږ وي چې ومني د طالبانو واکمني زموږ وروستی برخلیک نه دی.

نړیواله ټولنه باید د داسې لیدلوري ترڅنګ ودرېږيخو باید په ډاګه ووایم چې که نړۍ زموږ ترڅنګ درېږي او یا نه، افغانان باید د آزادۍ لپاره خپلې مبارزې ته په کلکه دوام ورکړي.

که بهرني هېوادونه موږ مني او یا مو نه مني، افغانان په ځانګړي توګه نوی نسل به تل د داسې هېواد غوښتنه کوي چې د خلکو د رضایت له مخې اداره کېږي. که نړیواله ټولنه دیپلوماتیک جرئت ولري او که نه، افغانان به د ظلم د عادي کولو پر ضد کلکې مبارزې ته دوام ورکوي.

طالبان ښايي نن پر افغانستان کنټرول ولري، خو د دې وطن راتلونکی د هغوی ملکیت نه دی.

دا راتلونکی د افغان ولس دی؛ د هغو لوڼو دی چې ښوونځي او پوهنتونونه یې حق دی؛ د هغو زامنو دی چې له جګړې او کډوالۍ پرته د ژوند حق لري؛ د هغو میندو دی چې د عزت ژوند یې حق دی؛ د هغو شهیدانو دی چې عدالت یې حق دی؛ او د هغو راتلونکو نسلونو دی چې باید داسې هېواد ورته په میراث پاتې نه شي چې له د وېرې له لارې اداره کېږي.

نړۍ باید له افغانانو دا غوښتنه بنده کړي چې هغه څه ومني چې هېڅ آزاد ملت یې د ځان لپاره نه مني. موږ له تاوتریخوالي ستړي یو. موږ له جګړې ستړي یو. موږ له خیانتونو ستړي یو. خو موږ له آزادۍ نه یو ستړي.

او موږ به د افغانستان راتلونکی هغو کسانو ته تسلیم نه کړو چې زموږ وطن یې په زندان بدل کړی دی.

یادونه: په افغانستان انټرنشنل -پښتو کې خپرېدونکې لیکنې د لیکوالو د ځاني لید او نظرونو ښکارندويي کوي.

دا سفر په داسې حال کې ترسره کېږي چې د طالبانو حکومت لا هم د نړۍ د هېڅ اروپايي هېواد له خوا په رسمیت نه دی پېژندل شوی، خو بیا هم د اروپايي ټولنې په مرکز کې له اروپايي چارواکو سره مخامخ خبرې کوي.

د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته، نړیوالې ټولنې د دوی له حکومت سره د محدود تعامل او رسمي نه پېژندنې سیاست غوره کړ. د ښځو او نجونو پر زده کړو او کار محدودیتونو، د بشري حقونو په اړه اندېښنو او د ټولشموله حکومت د نشتوالي له امله لوېدیځو هېوادونو له طالبانو سره سیاسي واټن وساته. خو د تېرو پنځو کلونو تجربې وښودله چې د افغانستان په څېر هېواد په بشپړه توګه منزوي ساتل عملي نه دي.

نن اروپا له یوې بلې ستونزې سره مخ ده؛ د کډوالۍ او امنیت موضوع. د اروپايي ټولنې ډېری غړي هېوادونه غواړي هغه افغانان بېرته افغانستان ته واستوي چې د پناه غوښتنې دوسیې یې رد شوې دي یا په کوربه هېوادونو کې د جرمونو په ترسره کولو تورن دي. خو د دې کار لپاره د افغانستان له اوسنیو واکمنانو سره همغږي او اړیکې اړینې دي. همدا اړتیا د بروکسل د غونډې اصلي محرک ښکاري.

اروپايي ټولنه ټینګار کوي چې دا ډول لیدنې د طالبانو د حکومت د رسمیت پېژندنې معنا نه لري، خو په نړیوال سیاست کې د رسمیت پېژندنې او تعامل ترمنځ تل روښانه کرښه نه وي. ډېری وختونه حکومتونه له هغو لورو سره هم اړیکې ساتي چې په رسمي توګه یې نه مني. له همدې امله، د بروکسل غونډه د سیاسي مشروعیت د ترلاسه کولو په معنا نه ده، خو د طالبانو لپاره د ډېپلوماتیکې انزوا د کمېدو یوه مهمه نښه ګڼل کېدای شي.

د طالبانو لپاره د دې غونډې ارزښت په دې کې دی چې د اروپايي ټولنې په مرکز کې د دوی حضور ددې ډلې د چلندونو له عادي کېدو سره مرسته کوي. طالبانو له کلونو راهیسې هڅه کړې چې خپله نړیواله انزوا کمه کړي، خو ددې لپاره یې هغه لږترلږه شرایط نه هم دي پوره کړي، چې نړیواله ټولنه یې غوښتنه کوي.

له بلې خوا، اروپا هم له یوه سیاسي تناقض سره مخ ده. اروپايي هېوادونه د طالبانو د بشري حقونو پر ریکارډ نیوکې کوي، خو په عین وخت کې د کډوالو او بشري مرستو په څېر موضوعاتو کې ورسره مستقیم تماسونه ساتي. دا وضعیت ښيي چې عملي اړتیاوې کله ناکله د سیاسي دریځونو پر پرتله متفاوت څه شي.

د بروکسل غونډه ښايي د طالبانو او اروپا د اړیکو په سیاست کې لوی بدلون رانه ولي، خو دا څرګندوي چې د دواړو لورو ترمنځ اړیکې د بشپړې انزوا له مرحلې څخه د محدود تعامل، یا ددوی په وینا، تخنیکي همکاریو مرحلې ته اوښتې دي. که دا تماسونه دوام ومومي، کېدای شي په راتلونکو کلونو کې د دواړو لورو ترمنځ د اړیکو نوی چوکاټ هم رامنځته شي.

ایا اروپا د تعامل کرښه پراخوي؟

ځینې اروپايي سیاستوال او د بشري حقونو فعالان خبرداری ورکوي چې له طالبانو سره د تماسونو زیاتوالی ښايي د دې ډلې د نړیوال مشروعیت د پیاوړتیا لامل شي.

د اروپايي پارلمان غړې، هانا نویمن، د طالبانو د پلاوي سفر سخت غندلی او ویلي یې دي چې طالبانو تر اوسه د اروپايي ټولنې هېڅ یو شرط نه دی پوره کړی. د هغې په وینا، په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې محدودیتونه، عامه سزاګانې او د بشري حقونو سرغړونې دوام لري او په داسې شرایطو کې باید پر طالبانو فشار زیات شي، نه دا چې هغوی ته د سیاسي لاسرسي فرصتونه برابر شي.

نویمن او د اروپا د پارلمان یو شمېر نورو غړو په یوه پرانېستي لیک کې خبرداری ورکړی چې هره ویزه، هره بلنه او هر رسمي ملاقات سیاسي پیغام لري او طالبان کولای شي دا ډول تماسونه د نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو لپاره وکاروي.

دغه اندېښنې یوازې د بروکسل تر غونډې محدودې نه دي. په همدې ورځو کې راپورونه خپاره شول چې جرمني د استانبول له پټو خبرو وروسته د طالبانو څلور نوي ډیپلوماټان منلي او په دې سره به په جرمني کې د طالبانو د استازو شمېر شپږو تنو ته ورسېږي. که څه هم برلین ټینګار کوي چې دا ګام د افغان کډوالو د اخراج او قونسلي چارو د تنظیم لپاره اخیستل شوی، خو منتقدان یې د طالبانو او اروپا ترمنځ د تعامل د پراخېدو یوه بله نښه بولي.

له بلې خوا، اروپايي کمېسیون ټینګار کوي چې له طالبانو سره اړیکې یوازې په تخنیکي کچه دي او د رسمیت پېژندنې معنا نه لري. د کمېسیون ویاند، مارکس لامېرټ، ویلي چې دغه تماسونه د اروپايي ټولنې د غړو هېوادونو په غوښتنه ترسره کېږي او تمرکز یې پر هغو افغانانو دی چې د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه یې رد شوي یا امنیتي ګواښ ګڼل کېږي.

خو پوښتنه دا ده چې ایا د "تخنیکي تعامل" او "سیاسي مشروعیت" ترمنځ کرښه دومره روښانه پاتېدای شي؟ د طالبانو منتقدان باور لري چې هر څومره چې دا ډول تماسونه زیاتېږي، په هماغه اندازه د طالبانو نړیواله انزوا کمزورې کېږي. برعکس، اروپايي حکومتونه استدلال کوي چې د کډوالۍ، امنیت او بشري مرستو په څېر موضوعاتو کې له واکمنو چارواکو سره اړیکه یو عملي ضرورت دی.

همدا تناقض د بروکسل د غونډې اصلي اهمیت څرګندوي. طالبان لا هم د اروپا له خوا په رسمیت نه دي پېژندل شوي، خو د بروکسل خبرې، د کابل مخکینۍ ناسته او د جرمني له خوا د طالبانو د ډېپلوماټانو منل ښيي چې د بشپړې انزوا پخوانۍ تګلاره ورو ورو د محدود تعامل پر لور بدلېږي. دا به لا معلومه نه وي چې دغه تعامل به کله د سیاسي رسمیت بڼه خپله کړي، خو څرګنده ده چې د طالبانو د نړیوالې انزوا په دیوال کې نوې درزونه راپیدا شوي دي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ خبرداری ورکړی چې افغانستان لا هم د شکنجې، ځورونې او بشري حقونو د سرغړونو له جدي خطر سره مخ دی. هغه له اروپايي هېوادونو غوښتي چې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو پر مهال د هرې قضیې جلا ارزونه وکړي او یوازې د طالبانو پر تضمینونو تکیه ونه کړي. دا دریځ ښيي چې د کډوالو د اخراج موضوع لا هم له جدي حقوقي او بشري ننګونو سره مخ ده، حتا که اروپا له طالبانو سره د تعامل لاره پراخوي هم.

دا وړومبی ځل نه دی چې طالبانو په پاکستان باندې د داعش ته د پټ ځایونو د ورکولو تور پورې کړی دی. هغوی په وار وار ویلي دي چې په افغانستان کې د ماتې خوړلو نه وروسته د داعش د رهبرۍ هستې پاکستان ته کډه کړې ده او له هغه ځایه په افغانستان کې د ترهګریزو فعالیتونو پلانونه جوړوي.

طالبان دا هم وايي چې د پاکستان حکومت له داعش سره د افغانستان پر ضد د ورانکارۍ په عملیاتو کې مرسته کوي. البته دا وړومبی ځل دی چې د طالبانو امارت په بلوچستان او پښتونخوا کې د داعش پر ضد د خپلو ترسره کړو عملیاتو رسمي اعلان کوي.

د پاکستان د اطلاعاتو وزارت د طالبانو د امارت د دفاع وزارت د ویاند هغه ادعاوې رد کړې دي چې هغه په بلوچستان او پښتونخوا کې د داعش په پټ ځایونو د بې پیلوټه الوتکو د بریدونو په اړه کړې وې. د پاکستان د اطلاعاتو وزارت په پاکستان کې د داعش د پټ ځایونو شتون هم رد کړی دی.

بلې خوا ته پاکستان د تېرو څو کلونو راهیسې د طالبانو په امارت د پاکستاني طالبانو (ټي ټي پي) سره په پاکستان کې د ترسره کېدونکو بریدونو کې د مرستې کولو تورونه پورې کوي، او په دې تورونو سربېره یې په وار وار په افغانستان کې پوځي بریدونه هم کړي دي.

د افغانستان طالبان هم دغه تورونه ردوي. د پاکستان په هوايي بریدونو کې د ماشومانو او ښځو په ګډون په سلګونو ملکي افغانان مړه او ژوبل شوي دي. د دغو بریدونو له جملې څخه د اوسني کال د مارچ د میاشتې په شپږویشتمه نېټه په کابل کې د مخدره موادو د معتادو افرادو د تداوۍ په نوم روغتون باندې برید د یادونې وړ دی، ځکه چې په هغه برید کې سلګونو ناروغانو ژوندونه بایللي وو. د پاکستان الوتکو وروستي بریدونه د جون د میاشتې په لسمه نېټه د افغانستان په درې ولایتونو خوست، پکتیکا او کونړ کې کړي وو، چې د طالبانو د امارت د اعلان سره سم یوولس ماشومان، یوه ښځه او یو بوډا سړی پکې مړه شوي وو. د دې خبرې احتمال شته چې په بلوچستان او پښتونخوا کې د طالبانو د بې پیلوټه الوتکو بریدونه د پاکستان د پورته ذکر شوي د لسم جون د بریدونو په ځواب کې شوي وي.

اوس که راشو د ترهګریز ښامار د سر او د لکۍ د لټې په لور، نو دا خبره په زغرده کولای شو چې پاکستان او طالبان دواړه نه یوازې د ترهګرۍ په خورولو کې لاس لري، بلکې په دې سربېره دواړو په ګډه د څو لسیزو راهیسې ترهګري ساتلې او پاللې هم ده. طالبان د القاعده، د آی ایم یو، ای ټي آی ایم او د پاکستان یو شمېر نورو ترهګریزو ملګرو سره یو ځای څو لسیزې په پاکستان کې مېشت وو او پاکستان د هغوی کوربه توب او مربی توب دنده په غاړه اخیستې وه. اوس هم په دې خبره باور کول ګران دي چې دوی دواړه په رښتیا له یو بل سره مخالف شوي دي او رښتیا هم له یو بل سره په جنګ کولو کې جدي دي، ځکه چې ځمکني واقعیتونه دا خبره ردوي.

د مثال په توګه د تحریک طالبان پاکستان (ټي ټي پي) جوړښت په ۲۰۰۷ کې پاکستاني استخباراتو او طالبانو په ګډه رامنځته کړی و. پاکستان د دغه سازمان په جوړولو کې دوه موخې لرلې: لومړۍ موخه یې د افغان طالبانو لپاره د ډیورنډ کرښې سره جوختو سیمو کې کوربه برابرول وو، چې له کرښې بلې غاړې ته په جګړه کې له هغوی سره مرسته وکړي او په دغه جګړه کې د پاکستان د دولت رول د ټي ټي پي تر پردې لاندې پټ پاتې شي. د پاکستاني استخباراتو دوهمه موخه د ټي ټي پي د وسله والو په وسیله د ډیورنډ کرښې په ختیځ کې د پښتنو د ملي ګرا نهضت مخه نیول وو، ځکه چې د پاکستان جنرال واکي دغه نهضت خپل اصلي دښمن ګڼي. نو ټي ټي پي له ۲۰۰۷ نه تر ۲۰۱۸ پورې د پښتنو د ملي ګرا ګوند عوامي نیشنل ګوند له زرو څخه زیات کدرونه او مشران ووژل، چې په دوی کې د پارلمان غړي هم شامل وو. همدارنګه د ټي ټي پي هر غړی د دغه سازمان له جوړښت څخه د افغان طالبانو په سازمان کې د یوه امیر او ایډیولوژۍ لاندې غړیتوب درلود، او د ټي ټي پي له جوړښت وروسته هم د دغه سازمان هر امیر د افغانستان د طالبانو له امیر څخه بیعت کوي او د هغوی د ایډیولوژۍ د تایید ژمنه کوي. نو د دغو واقعیتونو په اساس دا ویل بې ځایه نه دي چې ټي ټي پي د پاکستان او د افغان طالبانو ګډ سازمان دی. دغه ظاهري شخړه د ولس د غولولو لپاره د استخباراتي لوبو برخه ده.

په اخره کې به راشو داعش ته، چې په دې سیمه کې نوی ترهګریز لوبغاړی دی.

داعش د طالبانو د مربیانو په لاس کې د فشار اله ده چې که طالبان د هغوی امرونه په سمه توګه نه عملي کوي نو بیا داعش طالبان ګواښي. په پاکستان کې د داعش د موجودیت ډېرې نښې نښانې شته. څو کاله وړاندې چې پد افغانستان په ختیځ کې داعش تر اوږدې مودې پورې د جمهوریت د وخت افغان اردو او افغان طالبانو دواړو سره سخته جګړه کوله، نو هغه د پاکستان څخه د وسلو، خوراکي موادو او بشري قواوو له اکمالاتو پرته ممکنه نه وه. د هغه وخت خپرېدونکو خبرونو دا خبره هم روښانه کړې وه چې د داعش ډېری غړي د پښتونخوا د قبایلي سیمو اوسېدونکي وو.

په پاکستان کې د داعش د موجودیت دوهم ثبوت دا دی چې په تېرو دوو کلونو کې پاکستان د داعش د مشرتابه غړي په پاکستان کې دننه توقیف کړي او امریکا ته یې سپارلي دي، لکه څنګه چې د خپل ځان د سپینولو لپاره له یولسم سپتمبر وروسته د القاعده لوړ رتبه غړي توقیفول او امریکا ته به یې سپارل. نو هماغه په اصطلاح لویه لوبه ده، چې ګټه یې د پاکستان جنرال واکي او په افغانستان کې د طالبانو امارت ته رسیږي او وینه پکې د بې ګناه او غریب افغان/پښتون تویېږي.

تهران دغه راز په ایران کې مېشت د ملي مقاومت جبهې غړي تر فشار لاندې راوستي دي. ایران پر هغو پخوانیو افغان پوځیانو هم محدودیتونه لګولي چې په ایران کې ژوند کوي.

دا لومړی ځل دی، چې تهران په زغرده د طالبانو له وسله والو مخالفانو نه ددې ډلې خلاف د بریدونو پرېښودو غوښتنه کوي.

د افغانستان په لنډ تاریخ کې هېڅ وسله‌وال جریان یوازې په کوردننه حضور نه دی متکي شوی.

د تېرو څلورو لسیزو تجربې ښيي چې افغان وسله والې ډلې ډېری د سیمې د هېوادونو له ملاتړه برخمنې پاتې شوې دي. له مجاهدینو او متحدې جبهې نیولې، تر طالبانو پورې، د افغانستان ډېری جنګیالۍ ډلې د خپل پایښت لپاره د سیمې د یوه یا څو هېوادونو له مستقیم یا غیر مستقیم ملاتړه برخمنې وې.

خو داسې ښکاري چې د ۲۰۲۱ کال له تحولاتو وروسته، د سیمې د هېوادونو په سیاستونو کې یو تدریجي بدلون راغلی دی. دشنونکو په باور، د ۱۹۹۰مو کلونو په وروستیو کې د طالبانو پر ضد یو نسبي سیمه‌ییز محور موجود و، خو نن د سیمې ډېر لوبغاړي د طالبانو د نسکورولو پر ځای، د افغانستان د بې‌ثباتۍ د مهارولو او د موجود وضعیت د مدیریت په لټه کې ښکاري.

که دا ارزونه سمه وي، نو یوه مهمه پوښتنه داده، چې که ایران د طالبانو پر مخالفانو کړۍ تنګه کړي او تاجکستان هم د روسیې او منځنۍ اسیا د نورو هېوادونو د تعاملي سیاست تر اغېز لاندې محتاط دریځ وغځوي، نو د طالبانو د مخالفو جبهو لپاره به چاپیریال څه ډول بڼه خپلوي؟

ایا پاکستان به د دې تشې د ډکولو هڅه وکړي او که د چین ستراتیژیکې اندېښنې او د سیمې د قدرتونو د ثبات غوښتنې تګلارې به د هر ډول نوې جبهې د راټوکېدو مخه ونیسي؟

ایران او طالبان د ۱۹۹۰یمو کلونو په وروستیو کې د جګړې تر درشل رسېدلي وو. د مزار شریف پېښه، د ایراني ډیپلوماتانو وژل او د متحدې جبهې پراخ ملاتړ، تهران د طالبانو د سرسخته مخالف په توګه مطرح کړی و. خو له ۲۰۲۱ کال وروسته، د سیمې امنیتي او جیوسیاسي چاپېریال بدل شوی دی. ایران، چې د امریکا له بریدونو او په منځني ختیځ کې له څو اړخیزو فشارونو سره مخ دی، د افغانستان په پولو کې د یوې نوې جبهې د پرانیستلو ګټه نه ویني.

د امریکا او اسراییل د بریدونو په پایله کې رامنځته شویو فشارونو، د سوریې او لبنان تحولاتو او له خلیجي هېوادونو سره د اړیکو ترینګلتیا تهران دې ته اړ کړی چې د خپلو ختیزو سرحدونو امنیت ته لومړیتوب ورکړي.

«پر طالبانو ډز زموږ پر لور ډز» پیغام له ایران ضد وسله والو ډلو د تهران اندېښنو ته هم اشاره ده، چې له طالبانو سره د کړکېچ په صورت کې د دغه هېواد پولې ناامنه کولی شي.

د تاجکستان محتاطانه دریځ

تاجکستان د طالبانو د واکمنۍ له بیا ټینګښت وروسته، ددې ډلې په تړاو خورا محتاطانه دریځ خپل کړی.

دوشنبې د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی او وخت ناوخت د سرحدي ناامنۍ او د وسله والو ډلو د حضور په اړه اندېښنې څرګندوي.د تاجکستان احتیاط د طالبانو له ایډیالوژیکې څېرې ډېر د یوې متقابلې سناریو له امله دی.

د دوشنبې له نظره، که د طالبانو پر ضد وسله‌وال مقاومت بیا فعال شي، دا به یوازې د طالبانو او د هغوی د مخالفانوترمنځ محدود پاتې نه شي. طالبان هم ګڼ داسې کارتونه په لاس کې لري، چې د دوشنبې پرضد یې کارولی شي. په دې توګه د افغانستان جغرافیا یو ځل بیا د منځنۍ اسیا پر لور د بېلابېلو افراطي ډلو، داعش خراسان، القاعدې او نورو وسله والو شبکو د ټوپ اچونې په تختې بدلېدای شي. له همدې امله، دوشنبه، سره له دې چې لا هم پر طالبانو ژوره بې‌باوري لري، د بشپړ تقابل پالیسي د ځان په ګڼه نه بولي.

100%

پر دې سربېره، روسیه، چې پخوا یې طالبانو ته د امنیتي ګواښ په سترګه کتل، نن هغوی خپل متحدان او د منځنۍ اسیا د ثبات د یوې برخې په توګه ارزوي. ازبکستان او قزاقستان له طالبانو سره د اقتصادي او ترانزیټي اړیکو د پراختیا په لټه کې دي. ترکمنستان انرژۍ او ټاپي پروژې ته لومړیتوب ورکوي او حتا هند، چې پخوا یې د طالبانو له مخالفو ډلو سره نږدې اړیکې لرلې، له کابل سره د محدود تعامل سیاست غوره کړی دی.

په دې توګه، هغه سیمه‌ییز چاپېریال چې په ۱۹۹۰مو کلونو کې یې د متحدې جبهې د خلاص مټ فعالیت لپاره زمینه برابره کړې وه، دمګړۍ نه ترسترګو کیږي.

ایا پاکستان وروستی پناه ځای دی؟

که ایران خپله خاوره د طالبانو پر مخالفو ډلو تنګه کړي او تاجکستان هم خپل اوسنی سیاست جاري وساتي، نو پوښتنه دا ده چې ایا پاکستان به د دې تشې د ډکولو هڅه وکړي؟

د کابل او اسلام‌اباد اړیکې له ۲۰۲۱ کال وروسته په تدریجي ډول ترینګلې شوې دي. د تحریک طالبان پاکستان فعالیتونو، پر ډیورنډ کرښه نښتو، پر کابل هوايي بریدونو، د افغان کډوالو ایستلو او متقابلو تورونو د دواړو لوریو ترمنځ بې‌باوري ژوره کړې ده.

پاکستان مخکې هم د طالبانو له مخالفو څېرو سره لیدنې کړې دي. په تېرو څو کلونو کې د مقاومت جبهې او نورو سیاسي جریانونو یو شمېر غړو اسلام‌اباد ته سفرونه کړي او د پاکستان له پخوانیو او اوسنیو چارواکو سره یې لیدلي دي.

له همدې امله، دا احتمال له پامه نه شي غورځېدلی چې پاکستان د فشار د یوې وسیلې په توګه د طالبانو مخالفو ډلو ته محدود سیاسي یا لوژستیکي امکانات برابر کړي.

خو دې ته هم باید ډېره خوشبیني ونه ښودل شي، ځکه اسلام‌اباد په ورته وخت کې نه غواړي چې له افغان لوري د تحریک طالبان پاکستان ګواښ لا زیات شي یا طالبان بیخي له صحنې ووځي. پاکستان ښايي هڅه وکړي چې د طالبانو مخالفان د نفوذ او فشار کارت په توګه وکاروي.

پر دې سربېره، د پاکستان په پوځي مشرتابه کې هر تغییر د افغانستان په تړاو ددغه هېواد په سیاستونو کې د تغییر لامل ګرځي او دا تضمین نشته، چې که د پوځ مشر بدلیږي، یا سیاسي تحولات راځي، د طالبانو پر وړاندې به د اسلام اباد پالیسي نه بدلیږي. دا د پاکستان او طالبانو تېرو اړیکو ته په پام تر ټولو مهم ټکی دی، ځکه طالبان له پاکستان سره په اړیکو کې تر ټولو ستر خنډ د پاکستان د پوځ اوسنی مشر بولي.

100%

ظاهرا د ګلګت-بلتستان او د افغانستان د بدخشان ترمنځ پراته غرني مسیرونه د طالبانو د مخالفانو د احتمالي تحرکاتو لپاره یو انتخاب ګڼل کېدای شي. پاکستاني شنونکي هم دا اړخ ډېر تبلیغوي، خو په عمل کې دا سیمه د پراخو او منظمو عملیاتو لپاره مناسب شرایط نه لري. سخت اقلیم، د اکمالاتو ستونزې، محدود نفوس او پېچلې جغرافیا، د طالبانو خلاف د دوامدارې جګړې وړتیا کموي.

تر دې مهمه، دا سیمه د چین د ستراتیژیکو ګټو په ساحه کې راځي.

بیجینګ واخان دهلېز خوندي غواړي او د سنکیانګ امنیت د خپل ملي امنیت نه جلا کېدونکې برخه ګڼي. بیجنګ له اوږدې مودې راهیسې وېره لري چې د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ او نور اویغوري وسله‌وال به، چې د پاکستان په قبایلي سیمو کې د استوګنې اوږده تجربه لري او د قراقرم له لوړو او ژورو سره روږدي دي، د افغانستان او سیمې له ناامنۍ څخه د بیا تنظیم او بسیج لپاره ګټه پورته کړي.

له همدې امله، چین نه غواړي چې له افغانستان سره په پولو کې یې نوې بې ثباتۍ پیدا شي.

د ځینو شنونکو له نظره، چې د چین او پاکستان اړیکې له نږدې څاري، اسلام اباد د بیجنګ اندېښنې له پامه نه شي غورځولی. د چین-پاکستان اقتصادي دهلېزد بیجینګ ستره اقتصادي پروژه ده او چین به دا خطر ونه زغملی شي، چې د ګلګت-بلتستان، واخان او بدخشان په محور، یا هم بلوچستان کې داسې تحرکات رامنځته شي چې د سنکیانګ امنیت او سیپیک پروژه وګواښي.

حتا که پاکستان له دې ټولو سره د طالبانو مخالفو ډلو ته د ځای ورکولو تصمیم ونیسي، د چین ستراتیژیک نفوذ به یې د حدودو په ټاکلو کې بې اغیزې نه وي.

په دې منځ کې یو مهم ټکی دا هم دی، چې د طالبانو مخالفانو تراوسه ځان د بدیل په توګه نه دی ثابت کړی او له همدې امله د سیمې هېوادونه د طالبانو د بدیل د تقویې پرځای، له کابل سره د تعامل او وضعیت د کنټرول په لټه کې دي.

د طالبانو مخالفې جبهې نن د ۱۹۹۰مو کلونو په پرتله له یوه ستونزمن وضعیت سره مخ دي. حتا که پاکستان د فشار د یوې وسیلې په توګه محدود رول ولوبوي، د چین، روسیې او د سیمې د نورو هېوادونو سیمه ییزې ګټې او اندېښنې د طالبانو د مخالفانو د فعالیتونو د چټکېدو فضا تر بل هر وخت تنګوي.