د افغان ستورمزلي عبدالاحد مومند جنازه سبا له جرمني کابل ته لېږدول کېږي

د ملګرو ملتونو د بشري مېشت ځایونو ادارې یو این هبیتات په راپور کې د هرات ولایت د زنده جان ولسوالۍ د اوسېدونکي، دوه دېرش کلن عیدي محمد کیسه خپره کړې، چې له دوه زره یوویشتم کال وروسته یې د کار له لاسه ورکولو له امله له خپلې کورنۍ سره ایران ته کډه وکړه.

د راپور له مخې، عیدي محمد په ایران کې د ودانیزو چارو په برخه کې کار کاوه او هره ورځ یې شاوخوا شپږ امریکايي ډالره عاید درلود. هغه خپله اته کلنه لور هم ښوونځي کې شامل کړې وه، خو وروسته د ایران د افغان کډوالو د بېرته ستنولو د پالیسۍ له امله اړ شو چې افغانستان ته راستون شي.

ملګري ملتونه وايي، یوازې په دوه زره پنځه ویشتم کال کې نږدې دوه اعشاریه اته میلیونه افغانان له ایران او پاکستانه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

د راپور له مخې، عیدي محمد له خپلې کورنۍ سره د اسلام‌کلا له لارې هېواد ته راستون شو، خو د هرات د دوه زره درویشتم کال زلزلې کې د پلار د خټو کور هم ویجاړ شوی و او کورنۍ یې د سرپناه له ستونزې سره مخ شوه.

راپور وايي، نوموړي له راستنېدو وروسته څو میاشتې د کار په لټه کې و، تر دې چې د جاپان د نړیوالې همکارۍ ادارې په مالي ملاتړ د ملګرو ملتونو د بشري مېشت ځایونو ادارې د «د کار په بدل کې نغدي مرستې» پروګرام کې شامل شو.

د دغه پروګرام له لارې هغه د څلور څلوېښتو ورځو په موده کې د اوبو لګولو د کانالونو پاکولو او د سړکونو د هوارولو په چارو کې کار وکړ او ټولټال پنځلس زره او څلور سوه افغانۍ یې ترلاسه کړې، چې هره ورځ یې نږدې پنځه امریکايي ډالر جوړېدل.

ملګري ملتونه وايي، دغه پروګرام د لنډمهالي عاید ترڅنګ راستنېدونکو ته دا فرصت هم برابروي چې د خپلو سیمو د بیارغونې په چارو کې ونډه واخلي او د ټولنې له غړو سره بېرته یوځای شي.

عیدي محمد ویلي، که څه هم دا مرسته لنډمهاله وه، خو ده او کورنۍ ته یې بېرته د هیلې احساس ورکړ او اوس هم هڅه کوي د خپلې کورنۍ د ژوند د ښه کېدو لپاره د کار مناسب فرصت ومومي.

د طالبانو د دفاع وزارت ویاند، عنایت‌الله خوارزمي، په خپل ایکس حساب کې ویلي، چې د دغه وزارت سرپرست، مولوي محمد یعقوب مجاهد، د بدخشان ولایت شمال ختیځو سرحدي سیمو ته د سفر پر مهال له سرحدي ځواکونو او پوستو لیدنه کړې ده.

د نوموړي په وینا، محمد یعقوب د بدخشان د کران او منجان ولسوالۍ، د زیباک ولسوالۍ د توپخانې، واخان او پامیر ولسوالیو ته تللی او هلته یې د سرحدي ځواکونو وضعیت له نږدې ارزولی دی.

خوارزمي ویلي، د طالبانو د دفاع وزیر د خپل سفر پر مهال د افغانستان له هغو مهمو ستراتیژیکو سرحدي سیمو څخه هم لیدنه کړې، چې له چین، تاجکستان او ډیورنډ کرښې سره نښتي دي.

د دفاع وزارت ویاند د سفر د موخې او د ترسره شویو لیدنو د جزییاتو په اړه نور معلومات نه دي ورکړي.

ډېری دغه راستانه شوي کډوال وايي، په پاکستان او ایران کې زېږېدلي او لوی شوي دي او افغانستان یې تر راستنېدو مخکې هېڅکله نه و لیدلی. هغوی زیاتوي چې د اوږدې کډوالۍ له امله د خپل هېواد له ژبې، کلتور او تعلیمي نظام سره بشپړه بلدتیا نه لري، چې همدې موضوع یې د بیا ادغام بهیر ستونزمن کړی دی.

د دوی په وینا، سره له دې چې خپل ټاټوبي ته راستانه شوي، خو د خلکو د چلند، ټولنیزو قضاوتونو او ځینو سپکو څرګندونو له امله ځان پردي احساسوي.

شاه زیب افغان، چې تازه له پاکستانه راستون شوی، افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل، په پاکستان کې زېږېدلی او مور او پلار یې هم له کلونو راهیسې هلته کډوال وو. نوموړی وايي، که څه هم د افغانستان مینه ورسره د کورنۍ له خوا تل روزل کېده، خو بیا د کوربه هېواد د ژوند له چاپېریال څخه متاثره و.

هغه وايي: «زموږ خوراک، لباس او حتی لهجه له نورو سره توپیر لري. کله ناکله خلک زموږ پر خبرو او لهجې ملنډې وهي. چې بازار ته د سودا اخیستو لپاره ځم، د دې پر ځای چې مرسته راسره وشي، مسخره کېږم.»

شاه زیب زیاتوي، د «مهاجر» کلمه ورته تر ټولو دردونکې ده، ځکه په پاکستان کې هم په همدې نوم یادېده او اوس چې خپل هېواد ته راستون شوی، بیا هم ورته همدا نوم کارول کېږي.

هغه وايي: «حیران یم چې دا نوم به کله زما له ژوند څخه لرې شي.»

سبحان الله، چې د ښوونځي زده‌کوونکی دی، هم ورته تجربه لري. هغه وايي، په ښوونځي کې یې ځینې ټولګیوال د ده پر لهجې ملنډې وهي، چې له امله یې د ناهیلۍ او پردیتوب احساس کوي.

د کډوالۍ د چارو کارپوهان وايي، دا د اوږدمهاله کډوالۍ له مهمو ټولنیزو زیانونو څخه دی. د دوی په خبره، هغه کسان چې کلونه په بل هېواد کې لوی شوي وي، د دوو بېلابېلو فرهنګونو ترمنځ پاتې کېږي، یو هغه فرهنګ چې پکې را لوی شوي او بل هغه فرهنګ چې د دوی د اصلي هېواد او کورنۍ پورې تړاو لري.

د کارپوهانو په باور، هغه هېوادونه چې د بېرته راستنېدونکو کډوالو له لویو څپو سره مخ دي، باید د عامه پوهاوي پروګرامونه پیاوړي کړي، څو ټولنه له راستانه شویو سره د درناوي او منلو فرهنګ خپل کړي او هغوی له رواني فشارونو سره مخ نه شي.

د کډوالۍ د چارو کارپوه محمد خان طالبي محمدزی وايي، هغه افغانان چې بېرته افغانستان ته راستانه شوي، نور باید د «مهاجر» په نوم ونه بلل شي، ځکه هغوی اوس د خپل هېواد وګړي دي.

د نوموړي په وینا، د راستانه شوي افغانان، او ورته درناوي لرونکو اصطلاحاتو کارول د دوی هویت او انساني کرامت ښه منعکسوي. هغه ټینګار کوي چې د راستانه شویو بریالی ادغام یوازې د لومړنیو اړتیاوو په پوره کولو نه کېږي، بلکې د هغوی هویت ته درناوی او د مناسبې ژبې کارول هم مهم رول لري.

یو بل راستون شوی کډوال، چې شاوخوا یو نیم کال وړاندې له ایران څخه د پکتیا ولایت ته راغلی، وايي ۱۶ کلن و چې له خپلې کورنۍ سره ایران ته کډوال شو او نږدې شل کاله یې هلته ژوند وکړ. نوموړی وايي، له یوې ایرانۍ ښځې سره یې واده کړی، خو د وطن مینې او په ایران کې د کډوالۍ ستونزو دې ته اړ کړ چې بېرته افغانستان ته ستون شي.

هغه زیاتوي، له راستنېدو وروسته حتی د خپلې سیمې خلک هم ورته «ایرانی» وايي او د کډوال په سترګه ورته ګوري. د ده په خبره، دا ډول چلند ځینې راستانه شوي کسان دې ته اړ باسي چې یو ځل بیا د کډوالۍ فکر وکړي.

دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ (UNHCR) د ۲۰۲۵ کال په راپور کې ویلي، افغانستان د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د بېرته راستنېدونکو کډوالو لوړه کچه پکې ثبت شوې ده. د راپور له مخې، یوازې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۲،۹ میلیونه افغانان بېرته خپل هېواد ته راستانه شوي، چې ډېری یې له پاکستان او ایران څخه راغلي دي.

د همدې ادارې د شمېرو له مخې، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ له لومړۍ نېټې څخه د جون تر ۲۷مې پورې لږ تر لږه ۵۳۱ زره او ۸۰۰ افغانان له پاکستان څخه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي.

پخواني وزیر عبدالکریم خرم په خپل ایکس حساب کې د پاکستان د لومړي وزیر شهباز شریف د وروستیو څرګندونو په اړه غبرګون ښودلی او هغه یې د تاریخي واقعیتونو له «ناسم تفسیر» سره تړلې بللې دي.

خرم ویلي، شهباز شریف په ترکیه کې د یوه خبري کنفرانس پر مهال ادعا کړې وه چې د هند د نیمې وچې مسلمانانو د ۱۹۱۹څخه تر ۱۹۲۳ کلونو پورې د ترکیې د خپلواکۍ جګړې پر مهال د مالي مرستو له لارې د ترکانو ملاتړ کړی دی.

هغه زیاتوي چې پاکستان هغه مهال په رسمي ډول وجود نه درلود، او په وینا یې اسلام‌اباد اوس هڅه کوي د خپل هویت د جوړولو لپاره د سیمې تاریخ په انتخابي ډول وړاندې کړي.

خرم په خپل پوسټ کې لیکلي: «پاکستان غواړي په سیمه‌ییز قدرت بدل شي، نو د خپل هویت د جوړولو په لټه کې دی او په همدې دلیل کله له افغانستانه او کله له هند څخه تاریخ او کلتور غلا کوي.»

هغه همدارنګه ادعا کړې چې په هغه تاریخي پړاو کې د افغانستان سلطنت او د افغانستان خلکو په عملي ډول له ترکیې سره د پیسو، سرو زرو او جګړه‌ییزو مرستو ملاتړ کړی و.

په دې غونډه کې د سیمه‌ییزو اتصال، سوداګرۍ، انرژۍ او لویو ترانسپورتي پروژو پر پراخېدو ټینګار وشو.

په کابل کې د جون په ۱۶مه جوړ شوی د ستراتیژیکو مطالعاتو مرکزونو او فکري بنسټونو فورم، چې د افغانستان، منځنۍ اسیا او اذربایجان استازي پکې ګډون لري، د افغانستان او شمالي ګاونډیانو ترمنځ د اړیکو د نوې او منظمې مرحلې نښه بلل شوې ده.

که څه هم د غونډې رسمي جزیات او د ګډونوالو بشپړ نوملړ لا نه دی خپور شوی، موجود راپورونه ښيي چې په دې فورم کې د افغانستان ترڅنګ د قزاقستان، قرغیزستان، تاجکستان، ترکمنستان، ازبکستان او اذربایجان استازو ګډون کړی و.

د غونډې بحثونه تر ډېره د سیمه‌ییز اتصال، اقتصادي همکارۍ، سوداګرۍ، ترانزیټ، انرژۍ، پانګونې او سیمه‌ییز ثبات پر محور راڅرخېدل.

دغه فورم د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت د ستراتیژیکو مطالعاتو مرکز له لوري تنظیم شوی و او د بهرنیو چارو سرپرست وزیر امیر خان متقي په‌کې د پرانیستې وینا وکړه.

متقي په خپلو خبرو کې وویل، چې د افغانستان اړیکې له منځنۍ اسیا هېوادونو او اذربایجان سره په وروستیو کلونو کې د پام وړ پراخې شوې دي او دا چاره د سیمه‌ییزو همکاریو لپاره نوي فرصتونه رامنځته کوي. هغه افغانستان د منځنۍ او جنوبي اسیا ترمنځ «طبیعي پُل» وباله او د لویو سیمه‌ییزو پروژو لپاره یې د فکري او تحلیلي ملاتړ پر پیاوړتیا ټینګار وکړ.

په دغه فورم کې د ټاپي د ګازو نللیکه، د کاسا-۱۰۰۰ برېښنا پروژه، د لاجوردو دهلېز، د ټرانس-افغان رېل پټلۍ او نورې سیمه‌ییزې ترانزیټي لارې له مهمو پروژو څخه یادې شوې.

راپورونه ښيي چې د رسمي ویناوو تر څنګ، دا فورم د یوې پراخې اقتصادي واقعیت نښه هم ده؛ هغه دا چې افغانستان د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره په زیاتېدونکي ډول د پروژو پر بنسټ اقتصادي اړیکو ته ننوځي.

د منځنۍ اسیا هېوادونو له ډلې ازبکستان د افغانستان د مهم اقتصادي شریک په توګه ځان تثبیت کړی دی.

د فورم د معلوماتو له مخې، د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري شاوخوا ۱،۵ میلیارد ډالرو ته رسېدلې او هدف دا دی چې دا کچه په راتلونکو کلونو کې ۵ میلیارد ډالرو ته لوړه شي.

دواړه هېوادونه د حيرتان–مزارشریف د رېل پټلۍ او د ټرانس-افغان رېل پټلۍ په ګډون په څو ستراتیژیکو پروژو کې ګډ کار کوي، چې په راتلونکي کې به منځنۍ اسیا د پاکستان له بندري لارو سره ونښلوي.

ازبک پانګونه د افغانستان د انرژۍ سکتور ته هم پراخه شوې، او په وروستیو میاشتو کې د ۵ میلیارد ډالرو په ارزښت د سوداګریزو تړونونو یادونه هم شوې ده.

بل پلو، ترکمنستان د انرژۍ په برخه کې د افغانستان یو له مهمو شریکانو څخه بلل کېږي.

همدارنګه د ټاپي د ګازو نللیکه د دواړو هېوادونو ترمنځ تر ټولو ستره ګډه پروژه ده.

سربېره پر دې، د برېښنا لېږد، فایبر نوري شبکو او د اورګاډي پټلۍ په ځانګړي ډول د تورغونډي–هرات دهلېز په برخو کې هم همکاري روانه ده.

د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري له ۹۰۰ میلیون ډالرو اوښتې ده.

ورته مهال، قزاقستان د افغانستان د غنمو او غلو د عمده سرچینې په توګه ځانګړی رول لري.

کلنۍ سوداګري د ۵۰۰ میلیون او ۱ میلیارد ډالرو ترمنځ اټکل شوې، او دواړه لوري غواړي دا کچه ۳ میلیارد ډالرو ته لوړه کړي.

د قزاقستان د غنمو ثابت عرضه د افغانستان د خوړو د بازار د ثبات لپاره مهم عامل بلل کېږي.

که څه هم د سوداګرۍ کچه یې محدوده ده، خو تاجکستان او قرغیزستان د سیمه‌ییز اتصال په پروژو کې مهم رول لري.

د کاسا-۱۰۰۰ پروژه د برېښنا د لېږد تر ټولو مهمه بېلګه ده چې افغانستان د منځنۍ او جنوبي اسیا له شبکو سره نښلوي.

همدا ډول، د اذربایجان مستقیم اقتصادي حضور محدود دی، خو د کاسپین بحیرې د ترانسپورتي شبکې او د لاجوردو دهلېز له لارې د ختیځ او لویدیځ د سوداګرۍ په نښلولو کې مهم رول لري.

کارپوهان وایي، د کابل فورم اهمیت یوازې په فوري پایلو کې نه، بلکې په دې کې دی چې افغانستان په تدریجي ډول له امنیتي لیدلوري د اقتصادي اتصال، سوداګرۍ او سیمه‌ییزو پروژو د برخه‌وال په توګه مطرح کېږي.

راپور زیاتوي چې دا بهیر د وروستیو ناستو لکه د افغانستان–منځنۍ اسیا د مشورتي ډیالوګ او د ترمذ فورم له لارې هم پیاوړی شوی دی.

سره له دې، د دې اقتصادي لید بشپړ تحقق به د امنیتي وضعیت، مالي سرچینو او سیاسي ارادې پورې تړلی وي.

تر اوسه د غونډې بشپړ ګډ اعلامیه او د ګډونوالو مفصل نوملړ نه دی خپور شوی، خو د شنونکو په باور دا فورم د افغانستان د تدریجي بدلون یو بل مهم ګام دی—له یوې امنیتي موضوع څخه د سیمه‌ییز اقتصادي پلان برخه ته.