په کندهار کې ځایي طالب چارواکو په شفاهي ډول خبریالانو، رسنیو او د خواله رسنیو فعالانو ته ویلي، چې تر لسو کلونو د لوړ عمر لرونکو لادرکه شویو کسانو په اړه دې نور اعلانونه نه خپروي.
طالبانو دغه محدودیت له دې امله لګولی، چې دوی ګڼ ځوانان د ږېرې خریلو او د یادې ډلې د فرمانونو نه عملي کولو په تور نیسي او د کورنۍ خبرولو پرته یې زنداني کوي. په وروستیو اوونیو کې په کندهار او هلمند کې د ځوانانو د لادرکه کېدو پېښې زیاتې شوې او نږدې هره ورځ د یو یا څو ورکو شویو کسانو اعلانونه خپرېږي.
د سیمهییزو سرچینو په وینا؛ طالبانو خبریالانو ته ویلي که د لسو کلونو څخه د لوړ عمر لرونکي کسان لادرکه شي، د هغه کورنۍ باید د اعلان خپرولو پر ځای د طالبانو اړوندو ادارو ته مراجعه وکړي او له هغوی څخه د خپل ورکو خپلوان د موندلو غوښتنه وکړي.
ځینې سرچینې وايي، چې د دغه کسانو یوه برخه له قاچاقي لارو د هېواد پرېښودو هڅه کوي؛ خو په ورته وخت کې ګڼې کورنۍ وایي، ځینې ځوانان د امربالمعروف د محتسبینو لهخوا د ږېرې خرېلو، د موسیقۍ اورېدو او یا ورته نورو مواردو له امله نیول کېږي او د څو ورځو لپاره د طالبانو په بند کې ساتل کېږي، پرته له دې چې کورنیو ته یې سملاسي خبر ورکړل شي.
دغه شفاهي بندیز د خلکو له پراخو نیوکو سره مخ شوی دی. یوشمېر اوسېدونکي او د رسنیو فعالان وایي، دغه اقدام نه یوازې د خلکو د معلوماتو ترلاسه کولو حق محدودوي؛ بلکې هغه کورنۍ هم له یوې مهمې وسیلې محروموي، چې د خپلو ورکو شویو خپلوانو د موندلو لپاره یې کاروله.
د خلکو په وینا؛ پخوا به امربالمعروف ډېری وخت خلکو ته یوازې سپارښتنې کولې او یا به یې د څو ساعتونو لپاره اړوند ریاست ته بېول، خو اوس د نیول شویو کسانو د ساتنې موده له درېیو ورځو تر یوې اوونۍ پورې رسېږي چې له امله یې کورنۍ د خپلو عزیزانو د برخلیک په اړه سختې اندېښنه لري.
د کندهار یو اوسېدونکی په دې اړه وایي: «کله چې د یوې کورنۍ ځوان ورک وي اعلان یې د هغه د موندلو تر ټولو اغېزمنه لاره وي؛ که دغه حق هم له خلکو واخیستل شي کورنۍ به نور څه وکړي؟»
یو بل مدني فعال باور لري، چې دغه پرېکړه د ستونزې د حل پر ځای د معلوماتو د خپرېدو مخه نیسي. همدارنګه د یوه ورک شوي ځوان د کورنۍ یو غړی وایي، د نیول شویو کسانو په اړه د معلوماتو نشتوالي کورنۍ له سختو روحي فشارونو سره مخ کړې.
هغه وویل: «کله چې زموږ د کور ځوان څو ورځې کور ته رانه شي او هېڅ اداره هم معلومات ورنه کړي، موږ اړ یو چې اعلان خپور کړو. که اعلان هم ونه کړو نو بله لار خو نهشته، موږ نه پوهیږو چې طالبان په دې کار سره څه غواړي».
بل لور ته یو سیمهییز خبریال وایي، د رسنیو یا خبریالانو دنده د خلکو خبرول دي او دغه ډول محدودیتونه د خبریالۍ پر کار مستقیم اغېز کوي. د کندهار یوشمېر اوسېدونکي وايي، طالبان باید د هر کس د نیولو په صورت کې د هغه کورنۍ سملاسي خبره کړي او د قانوني بهیر په اړه ورته معلومات ورکړي؛ څو کورنۍ اړې نهشي چې د خپلو خپلوانو موندلو لپاره د ورکې اعلانونه خپاره کړي.
خلک وایي، په کندهار کې د طالب چارواکو دغه نوی اقدام د بیان ازادۍ او پر رسنیو د محدودیتونو په لړ کې یو بل تور باب دی. د دوی په خبره؛ د حقایقو پټول، د اعلاناتو سانسورول او له قانوني مراجعو پرته د ځوانانو جبري توقیف نه یوازې دا چې له هېواده د ځوانانو د تېښتې او د امر بالمعروف د تندلارۍ مخه نهشي نیولای؛ بلکې په ټولنه کې د بېباورۍ، رواني ناامنیو او له حکومت څخه د خلکو د کرکې لامل ګرځي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.