د پاکستان استازی له بلغاریایي چارواکو سره په افغانستان کې د وسله‌والو د شتون اړه غږېدلی

دغه الوتکه چې د «کی ټو ائیرویز» شرکت اړوند وه، له رادار څخه تر وتلو وړاندې د لوري موندنې (نیوګېشن) سیسټم کې د خرابۍ خبر ورکړی و او له هغې وروسته ورسره اړیکه پرې شوه.

ادارې پر خپله اېکس پاڼه وويل، دغه بوئینګ ۴۰۰-۷۳۷ الوتکه د «KTA1732» الوتنې په لړ کې د کراچۍ په ۱۵۰ مایله سویل کې د نیوګېشن سیسټم د خرابۍ خبر ورکړ او له هغې وروسته یې په چټکۍ سره لوړوالی له لاسه ورکړ.

د پاکستان د هوایي ډګرونو د ادارې ویاند ویلي، په دغې بار وړونکې الوتکه کې د عملې پنځه غړي سپاره وو او له پېښې سمدستي وروسته په سمندر کې د ژغورنې او لټون عملیات پیل کړل شوي دي. د ژغورنې د همغږۍ مرکز فعال شوی او بېلابېلې ادارې په دغو عملیاتو کې برخه لري ترڅو د الوتکې او د هغې د عملې برخلیک معلوم کړي.

د (جيو نيوز) د راپور له مخې، سرچینو ویلي چې دغه الوتکه د تخنیکي ستونزو له امله د پنځو ورځو لپاره شارجې ته د ترمیم لپاره لېږدول شوې وه او د بېرته راګرځېدو په حال کې وه.

د معلوماتو له مخې، په شارجې کې د دغې الوتکې ترمیم د «ناردرن ټیکنیکس» په نوم شرکت کړی و، چې ویل کېږي د پاکستان د هوايي چلند د یوه پخواني سلاکار اړوند دی.

هغه ټینګار وکړ چې که څه هم اوسني شرایط ستونزمن دي، خو د بلوچستان حکومت به له خپلو مسوولیتونو څخه شاته نه شي.

سرفراز بګټي اعلان وکړ چې د زیارت سیمې په وروستۍ پېښه کې د وژل شویو پولیسو د ماشومانو د زده کړې او پالنې ټول مسوولیت او لګښت به د بلوچستان حکومت پر غاړه واخلي.

د بلوچستان اعلی وزیر خپلې کابینې ته په خطاب کې وویل چې په تړلو خونو کې په ناسته د داسې سختو شرایطو مقابله نه‌شي کېدای. هغه زیاته کړه چې د خلکو د امنیت او خوندیتوب لپاره باید چارواکي په خپله ډګر ته ووځي او د وضعیت د ښه کولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي.

بګټي په خپلو خبرو کې ومنله چې په بلوچستان کې امنیتي وضعیت ښه نه دی، خو زیاته یې کړه چې حکومت د خلکو د سر او مال ساتنې ته ژمن دی. هغه ټینګار وکړ چې د ترهګرۍ پر وړاندې په دې روانه جګړه کې به له ټولو شته امکاناتو څخه کار واخیستل شي.

دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې تحریک طالبان پاکستان د بلوچستان په زیارت سیمه کې د پولیسو پر یوې پوستې د برید مسوولیت منلی دی. دغې ډلې ادعا کړې ده چې په دغه برید کې یې له ۲۰ څخه زیاتو پاکستاني ځواکونو ته مرګ‌ژوبله اړولې ده.

پر ډیورڼد کرښه پرتې د خيبرپښتونخوا په باجوړ ولسوالۍ کې د پاکستان پيپلز ګوند سیمه ييز مشر اخوندزاده چټان وايي، د پښتونخوا په شمالي او جنوبي سيمو کې د ناامنۍ څپه روانه ده او په شمالي سيمو کې بيا باجوړ تر ټولو زيات د ناامنۍ سره مخ سيمه ده.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «که نوې ډله جوړيږي او که زړې وي کوم توپير نه لري همدغه جماعت الاحرار و، چې یوه جلا ډله وه او بیا طالبان ټول يو ځای شول او اوس که بيا جلا شو نو په امنيت یې کوم فرق نه پرېوځي زما په خيال حالات به همدغسې وي».

هغه زياته کړه، «دوی (جماعت الاحرار) که د ټي ټي پي سره و نو د هاغه ډلې لخوا به یې بریدونه کول او اوس به یې په جلا توګه کوي، همغه حالات به بيا هم وي».

د باجوړ سره څېرمه پرتې بلې قبايلي ولسوالۍ مومندو کې د جماعت اسلامي ګوند سیمه ييز مشر ملک فردوس خان صاپی هم تاييدوي چې په باجوړ کې ناامني زياته ده او هره ورځ هلته پېښې کيږي. او په «مومندو کې هم بیا حالت بدل نه دی، وسله وال په ښکاره ګرځي، د ماښام نه وروسته د خلکو نه قلنګ اخلي په زوره د خلکو نه چای ډوډۍ خوري او سهار بيا امنيتي ادارې په ځايي خلکو پسې ورځي او په دې یې ځوروي چې تاسو وسله والو ته ولې چای ډوډۍ ورکوئ».

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، په مومندو کې د باجوړ څخه حالات يو څه بدل دي او هغه په دې ډول چې «دلته په مومندو کې هدفي وژنې نشته خو وسله والې ډلې ډېرې په ښکاره ګرځي، خلکو ته بلنې ورکوي ځان ورسره معرفي کوي چې موږ جماعت الاحرار او ټي ټي پي والا يُو».

هغه زياته کړه، په مومندو کې چې کومو سياسي مشرانو ته د امنيت لپاره امنيتي ساتونکي ورکړل شوي هغه ترې بېرته اخېستل شوي، د سيمې خلک دې روان وضعيت ته سخت اندېښمن دي.

ساپي وويل، «ماته په خپله هم د وسله والو ډلو لخوا د ګواهونو ټيليفونونه راځي».

په مومندو کې د جماعت الاحرار په اړه هغه زیاته کړه، «موږ اول دلته ټي ټي پي پېژندله اوس پکې دا جماعت الاحرار ډله رامنځته شوه دلته ځايي خلکو ته اوس دا ستونزه پېښه شوې ده چې دا دواړه ډلې په کليو ګرځي چې بلې ته به پيسې نه ورکوئ او بله بيا وايي چې بلې ډلې ته به پيسې نه ورکوئ دوی په خپل منځ کې اختلاف لري خو د خلکو څخه په قلنګ اخېستو او په تکليف رسولو کې بیا یو شان دي».

شنونکی او خبريال افتخار فردوس وايي، جماعت الاحرار له دې وړاندې هم په ۲۰۱۴م کال کې د ټي ټي پي څخه جلا شوې وه او هاغه وخت یې په بلوچستان، پنجاب او کراچۍ پورې بریدونه کړي وو.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «جماعت الاحرار په خيبرپښتونخوا کې شتون لري خو د نورو هغو ډلو سره هم ژورې اړيکې لري کومو سره چې دا نورې ناقانونه ګرځول شوې ډلې اړيکې نه لري او جماعت الاحرار چې د ۲۰۱۴م کال نه تر ۲۰۲۰م پورې څومره بريدونه کړي دي هغه یې د نورو ډلو سره په همکارۍ کې کړي دي».

هغه وويل، «دا ډله ادعا لري چې ټي ټي پي د پښتنو يا قبايلي سيمو نه چې کوم بهر سيمې دي ټي ټي پي په دغو سيمو کې بيا تل په دې ډله تکيه کوله».

يو بل خبريال ناصر داوړ وايي، په جماعت الاحرار کې چې څومره خلک پاتې شوي او اوس هم پکې دي، دوی په ټي ټي پي کې پاتې شوي دي، دوی چې وړاندې د ټي ټي پي څخه جلا شوي خپل عمليات به یې چټکول اوس چې دوی بیا د جلا کېدو اعلان وکړو بيا نه ښکاري چې په اسانۍ سره د ټي ټي پي سره يو ځای شي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو سره خبرو کې هغه وويل، «دا ډله چې څنګه جلا شوه دا په اول سر کې خيبر ته راغله او د ټي ټي پي ځای یې ونيولو، ټي ټي پي چې کوم قلنګ اخستو د کاروباري او شتمنو خلکو څخه، نو دوی هغه وا ايستل او هغه کار اوس دوی کوي، دغه شان په اورکزو کې یې هم د ټي ټي پي ځای ونيولو او هلته هم دوی اوس د خلکو نه پيسې اخلي، دغه ډول د پېښور سره نزدې (اېف ار پېښور) سيمه کې دوی ځان پياوړی کړی دی».

د امنیتي چارو کار پوه پخوانی د لوا قومندان محمود شاه وايي، د ده په نظر جماعت الاحرار دومره لوی قوت نه دی خو دوی له ټي ټي پي څخه جدا ايډيالوژي لري، دوی خپل فعاليتونه لري او په «پاکستان کې چې دوی څومره بريدونه کړي هغه ډېر خطرناک و» خو جلا کېدل یې ډېره لويه خبره نه ده.

سیاستوال او شنونکي وايي، ښيې چې د جماعت الاحرار سره امنیتي وضعيت د وړاندې په پرتله لا پسې نور خراب شي.

ملک فردوس خان ساپي وايي، په قبايلي سيمو کې غټ روزګار لکه په مومندو کې د ناامنۍ له لاسه د سنګ مرمرو کارخانې او کانونه وتړل شو، شتمن خلک د قبايلي او پښتونخوا له نورو سيمو څخه پنجاب ته لاړل او «موږ ته اقتصادي ډېر غټ تاوان وشو دلته اوس څوک پانګونې نه کوي».

هغه زياته کړه، «په څرګنده خو ښکاري چې جماعت الاحرار په قبايلي سيمو کې قوت لري او له دوی سره افغانان په ګڼ شمېر کې راغلي دي هغوی ورسره ګزمې کوي، ولس ته د دواړو ډلو (جماعت الاحرار او ټي ټي پي) څخه مسله ده ولس دې په دې منځ کې ښکېل دی چې د چا سره خبره وکړي».

همداراز هغه وويل، «د ناامنۍ څخه يو څوک هم خوندي نه دي، مذهبي ګوندونه هم د ګواښونو سره مخ دي».

افتخار فردوس وايي، له وخته سره د ټي ټي پي او جماعت الاحرار ترمنځ اختلاف و خو اوس به زياتې ستونزې پاکستان ته جوړيږي.

هغه وويل، «د ټي ټي پي په اړوند ځینې وړاندوينې کېدی شوې ځکه چې هغوی د جماعت الاحرار په پرتله د افغان طالبانو د زيات اثر لاندې دي او بل د دوی د ديوبندي شريعت لاندې اهداف او سيمې معلومې دي خو د جماعت الاحرار او هغوی سره نورې اړونده ډلې د ۲۰۲۱م کال وروسته غځېدلې دي، دغه ډلې او جماعت الاحرار د کراچۍ نه تر ګلګت بلتستان پورې او د بلوچستان نه تر خيبرپښتونخوا پورې د بريدونو مسووليت مني نو دا ستونزه به نوره هم زیاته شي».

نوموړي دا هم وويل، «يوه بله خبره دا ده چې د طالبانو د تحریک لاندې چې د ۲۰۱۸م کال وروسته د هغو په فرقه ييزه بريدونو کې کمی راغلی دی نو د جماعت الاحرار د جلا کېدو څخه فرقه ييزه بريدونه ښيې زیات شي».

ناصر داوړ وايي، د جماعت الاحرار جلا کېدل «د حکومت او خلکو لپاره په راتلونکې وخت کې يو خطرناک شکل جوړېدی شي، دوی به په اورکزو او کورمه کې ځان ډېر پياوړی کوي که چېرته دوی دغلته داعش ته لاس ورکړ نو دا به امنیتي وضعيت نور پيچلی کړي».

خو پخوانی بريګيډيير محمود شاه بيا وايي، جماعت الاحرار ډله د مومندو څخه پورې غاړې افغانستان کې موقعيت لري او ټي ټي پي په وزيرستان کې شتون لري، «که جماعت الاحرار په کراچۍ بريد وکړ د هغې څخه دا معنی نه شي اخېستل کېدای چې دا ډله دومره لويه ده چې په ټول پاکستان کې فعاليتونه کولی شي».

هغه زياته کړه، «پاکستان د ټي ټي پي په کمپونو باندې بریدونه کوي او کومه ډېره د خطرې خبره نشته».

اخوندزاده چټان په سيمه کې د بشپړ امنیت پر ځای کېدو په اړه وايي، «دا وخت باجوړ د لوبې ميدان جوړ کړل شوی دی، ولسي اعتراضي لاريونونه بې معنې شوي دي او د ناامنۍ مخنيوی کېدی شي خو که رياست وغواړي، ځکه چې په پاکستان د ترهګرۍ کومه جګړه تپل شوې ده نو دا د رياست د غلطو پالیسيانو له امله تپل شوې ده اوس هم که دوی خپلې پاليسيانې سمې کړي نو کېدای شي چې دا حالت سم شي».

هغه وويل، «د سياسي فعال په حيث زه دا ګڼم چې جګړه د مسلې حل نه دی د مسلو بشپړ حل د خبرو د لارې کېدی شي».

دغه غورځنګ د سې‌شنبې په ورځ، د چنګاښ په ۱۶مه، په خپره کړې اعلامیه کې د نجونو له ګډون پرته د کانکور ازموینې ترسره کېدل وغندل او ویې ویل: «د نجونو پرته کانکور د عدالت، انسانیت او د نړۍوال وجدان د سقوط سند دی».

په اعلامیه کې راغلي چې د نجونو له ګډون پرته د کانکور د پایلو اعلان د بریا ورځ نه، بلکې د عدالت، برابرۍ او د افغانستان د راتلونکي د خښولو ورځ ده.

د ښځو د خوځښت شبکې غړو د طالبانو له‌خوا پر میلیونونو نجونو د زده‌کړو د محدودیتونو یادونه کړې او ویلي یې دي چې دا وضعیت یوازې د طالبانو د کړنو پایله نه ده، بلکې د نړۍوالې ټولنې د کلونو چوپتیا، بې‌عملۍ او ناکامو سیاستونو نتیجه هم ده.

اعتراض کوونکو ښځو ټینګار کړی چې طالبانو د ښځو او نجونو د اساسي حقونو او ازادیو په محدودولو سره د جنسیتي اپارتاید زمینه برابره کړې او د افغانستان د نجونو راتلونکی یې له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.

دوی همداراز ویلي، د نړۍوالې ټولنې او د بشري حقونو بنسټونو چوپتیا او بې‌پروايي طالبان لا زړور کړي او د ښځو حذف یې پر یوې عادي تګلارې بدل کړی دی.

دغه غورځنګ له نړۍوالې ټولنې غوښتي چې د اندېښنو له څرګندولو او تکراري ژمنو هاخوا، د جنسیتي اپارتاید د پای ته رسولو، د طالبانو د حساب‌ورکولو او د افغان ښځو او نجونو د عملي ملاتړ لپاره اغېزناک او پرېکنده اقدامات وکړي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو تر کنټرول لاندې د ازموینو ملي ادارې د دوشنبې په ورځ د ۱۴۰۵ کال د سراسري کانکور پایلې اعلان کړې؛ هغه ازموینه چې د پرله‌پسې څلورم کال لپاره د نجونو له ګډون پرته ترسره شوه.

طالبانو یوازې په ۱۴۰۱ کال کې نجونو ته د کانکور په ازموینه کې د ګډون اجازه ورکړې وه، خو د پایلو له اعلان وروسته یې هغوی ته پوهنتونونو ته د تګ اجازه ورنه کړه. له هغه وروسته د کانکور ټولې ازموینې د نجونو له ګډون پرته ترسره شوې دي.

مېرمن ګوهر خبرداری ورکړی چې د «ښو» او «بدو» طالبانو په جګړه کې د پښتنو ښکېلول په سیمه کې د کورنۍ جګړې د پیلولو په مانا دي. د هغې په وینا، په پښتون مېشته سیمو کې ګډوډي او انارشي په سیمه کې د یو بل نیابتي جنګ لپاره لاره هواروي.

دې پښتنې فعالې د اندېښنې په څرګندولو سره زیاته کړې چې په دې نوي نیابتي جنګ کې به یو ځل بیا د دوی ماشومان د جګړې د سون توکو په توګه وکارول شي. هغې همدارنګه پوښتنه کړې چې چا دا نیابتي ډلې په سیمه کې ځای پر ځای کړې او پیاوړې کړې دي.

دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې په پښتون مېشته سیمو او بلوچستان کې د ناامنیو او وسله والو بریدونو له امله د ځايي خلکو اندېښنې په بې ساري توګه زیاتې شوې دي او عام خلک احساسوي چې دولتي ځواکونه د دوی په ساتنه کې پاتې راغلي دي.

په سیمه کې د دغو ناامنیو په لړ کې، تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) په دې وروستیو کې د بلوچستان ایالت په زیارت سیمه کې د پولیسو پر یوې پوستې د برید مسوولیت منلی دی. دغې ډلې ادعا کړې چې په دغه برید کې یې له ۲۰ څخه زیاتو پاکستاني ځواکونو ته مرګ ژوبله اړولې ده، چې دا په سیمه کې د روان تاوتریخوالي او ناامنیو کچه ښيي.