ډونالډ ټرمپ: له ایران سره اوربند پای ته رسېدلی

دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د هرمز تنګي وضعیت د ناټو د مشرانو د غونډې له مهمو بحثونو څخه دی. د راپور له مخې؛ په تېرو ۴۸ ساعتونو کې د ایران له لوري په هرمز تنګي کې پر درېیو سوداګریزو بېړیو له بریدونو وروسته په سیمه کې تاوتریخوالی یو ځل بیا زیات شوی دی.

د امریکا مرکزي قوماندانۍ (سینټکام) د چهارشنبې په سهار د دغه بریدونو په ځواب کې د ایران دننه پر څه باندې ۸۰ موخو بریدونه کړي دي. بل لور ته سپاه پاسداران ویلي، د امریکا د بریدونو په غبرګون کې یې د امریکا ۸۵ پوځي موخې چې په‌کې د سلمان بندر، په بحرین کې د امریکا د پنځم سمندري ځواک مرکز او په کوېټ کې د علي السالم هوايي اډه هم شامله ده د توغندیزو او بې‌پیلوټه الوتکو په برېدونو کې په نښه شوې دي.

د سي‌اېن‌اېن شبکې د یوې باخبره سرچینې په حواله راپور ورکړی، چې د سیمې ځینې متحد هېوادونه تهران او واشنګټن ته پیغامونه استوي؛ څو د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي او اوربند وساتل شي.

که څه هم تهران او واشنګټن (د غبرګولي ۲۵مه) د جګړې د پای ته رسولو لپاره یوې هوکړې ته رسېدلي وو؛ خو د سیمې په اوبو کې کړکېچونه لاهم دوام لري. د امریکا د خزانې وزارت پرون د هرمز په تنګي کې د ایران د وروستیو بریدونو په غبرګون کې د ایران د تېلو د خرڅلاو لنډمهاله جواز لغوه کړ او د پخوانیو معاملو د پای ته رسولو لپاره یې ۱۰ ورځنی وخت وټاکه.

امریکا تر دې مخکې د ۶۰ ورځني معافیت په اعلانولو سره د ایران د تېلو او کیمیاوي محصولاتو صادرات د زمري تر ۳۰مې له بندیزونو مستثنا کړي وو. وال سټریټ ژورنال تر دې مخکې لیکلي و، چې د تېلو نړۍوال بازار چټک بېرته عادي کېدل، د خلیجي هېوادونو له لوري د تېلو د عرضې زیاتوالی او د نړۍ د تېلو د زېرمو تدریجي بیارغونه ښايي د ایران هغه وړتیا کمه کړي چې له امریکا سره په مذاکراتو کې د فشار د وسیلې په توګه د هرمز له تنګي څخه ګټه واخلي.

د ناټو د یووالي د ساتلو هڅې

د ایران پر وړاندي د امریکا او اسراییل پوځي عملیات د واشنګټن او د ناټو اروپایي متحدانو ترمنځ د اختلاف له مهمو موضوعاتو څخه ګرځېدلي دي. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په وروستیو میاشتو کې څو ځله د ناټو غړي هېوادونه تورن کړي، چې د ایران پر وړاندي جګړه کې یې له امریکا کافي ملاتړ نه‌دی کړی.

هغه ان خبرداری ورکړی، چې واشنګټن ښايي له ناټو ووځي او یا هم د دغه پوځي ټلوالې د ګډې دفاع ژمنو ته نور ژمن پاتې نه‌شي. ټرمپ پرون د ترکیې په پلازمېنه انقره کې د ناټو د مشرانو غونډې په لومړۍ ورځ یو ځل بیا پر اروپایي هېوادونو نیوکه وکړه او ویې ویل، د ایران په جګړه کې له امریکا سره د ناټو همکاري «د متحدانو د وفادارۍ د کچې د ارزونې ازموینه» ده.

رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی، چې اروپایي مشران په انقره کې هڅه کوي ډونالډ ټرمپ وهڅوي؛ څو یو ځل بیا ناټو ته د امریکا پر ژمنتیا ټینګار وکړي. د ناټو سرمنشي مارک روټه د دغه اختلافونو په اړه وویل، د یادې ټلوالې په وړاندې د واشنګټن د «بشپړې ژمنتیا» په اړه هېڅ شک نه‌شته او ناټو د امریکا امنیت هم تضمینوي.

هغه زیاته کړه: «په ورته وخت کې تمه کېږي، چې اروپایي هېوادونه او کاناډا خپل دفاعي لګښتونه د امریکا له کچې سره برابر کړي او زما په اند دا یوه بشپړه عادلانه غوښتنه ده». روټه همدارنګه د ناټو د غړو هېوادونو د دفاعي بودجې زیاتوالی د ډونالډ ټرمپ لپاره «بریا» او د کرملین ماڼۍ لپاره «ماته» وبلله.

د امریکا مرکزي قوماندانۍ (سنټکام) په خپله اېکس پاڼه وويل، امریکايي ځواکونو پر ایران د پراخو او ځواکمنو بریدونو لړۍ پیل کړې، څو د نړیوالې سمندري لارې د ملکي بېړیو او د هغو د عملې په نښه کولو په بدل کې پر تهران دروند لګښت وتپي.

سېنټکام زياته کړه، دغه بریدونه وروسته له هغې ترسره شول چې د ایران له خوا د هرمز تنګي له لارې پر درېیو سوداګریزو بېړیو بریدونه وشول.

د امریکا پوځ د ایران دا اقدام بې‌دلیله، خطرناک او له اوربند ښکاره سرغړونه بللې ده.

تر اوسه ایراني چارواکو د امریکا د دغو ادعاوو او بریدونو په اړه څه نه دي ویلي.

په دې کتنه کې دواړو لورو په ځانګړي ډول د پولې هاخوا ترهګرۍ او له افغانستان څخه د فعالو وسله والو ډلو لخوا د سیمې سولې او ثبات ته پر پېښو ګواښونو تمرکز کړی دی.

محمد صادق پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي چې د بلغاریا له جګپوړو ډپلوماټانو سره په لیدنه کې د دوه اړخیزو ګټو او د سیمې د امنیتي وضعیت په اړه مفصلې خبرې وشوې. د هغه په وینا، په دې خبرو اترو کې تر ټولو لویه اندېښنه د هغو وسله والو ډلو په اړه وه چې د افغانستان له خاورې فعالیت کوي او د سیمې امنیت له جدي ننګونو سره مخ کوي.

د پاکستان ځانګړي استازي زیاته کړې چې د افغانستان له دننه څخه د ترهګرو ډلو فعالیتونه او د پولې هاخوا بریدونه نه یوازې د پاکستان، بلکې د ټولې سیمې ثبات او ارامتیا خرابوي. په دې لیدنه کې د بلغاریا سفیرې ایرینا ګانچیوا او د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت عمومي رییس هم د سیمې د امنیتي وضعیت په اړه خپل نظرونه شریک کړل.

تر اوسه په کابل کې د طالبانو چارواکو د پاکستان د ځانګړي استازي د دغو څرګندونو په غبرګون کې څه نه دي ویلي، خو تر دې وړاندې یې تل د هغو ادعاوو رد کړی چې ګواکې د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد کارول کېږي. دا لیدنه په داسې حال کې کېږي چې په دې وروستیو کې په سیمه کې د امنیتي ګواښونو او ترهګریزو بریدونو په اړه اندېښنې زیاتې شوې دي.

نتنیاهو د سې‌شنبې په ورځ له سي‌اېن‌اېن شبکې سره په مرکه کې وویل، که څه هم د ایران د موضوع په اړه کله ناکله د هغه او ټرمپ ترمنځ د نظر اختلاف رامنځته کېږي، خو د مهمو او بنسټیزو موضوعاتو په اړه دواړه یو شان لیدلوری لري.

د اسراییل لومړي وزیر ټینګار وکړ چې د تهران د اټومي پروګرام او د سیمې د امنیت په څېر مهمو موضوعاتو کې د واشنګټن او تل‌ابیب همغږي دوام لري.

د هغه څرګندونې داسې مهال کېږي چې په وروستیو اوونیو کې د ایران د اټومي پروګرام او د امریکا او ایران ترمنځ د احتمالي خبرو اترو په اړه بېلابېل بحثونه او اټکلونه زیات شوي دي.

د رویټرز د خبر له مخې، ټرمپ چې د ناټو د سرمشریزې په څنډه کې د ترکیې له ولسمشر رجب طیب اردوغان سره د لیدنې پر مهال خبریالانو ته خبرې کولې، وويل، « د ګرینلنډ د کنټرول موضوع له ناټو سره د امریکا اړیکې زیانمنې کړې دي».

هغه زیاته کړه چې ډنمارک د ګرینلنډ لپاره د پام وړ لګښت نه ورکوي، په داسې حال کې چې دا سیمه د امریکا لپاره ستراتیژیک اهمیت لري او شاوخوا یې د چین او روسیې بېړۍ ګرځي.

هغه زیاته کړه: «هغوی له دې سره موافق نه وو، سره له دې چې موږ د روسیې پر وړاندې د هغوی د ملاتړ لپاره ډېرې پیسې لګوو.»

د امریکا له خوا د ډنمارک نیمه خپلواکې سیمې ګرینلنډ د ترلاسه کولو یا کنټرولولو غوښتنو د واشنګټن او کوپنهاګن، چې دواړه د ناټو بنسټګر غړي دي، ترمنځ او همدارنګه په اروپا کې پراخې سیاسي ترینګلتیاوې رامنځته کړې دي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د جون په میاشت کې ویلي وو چې د ډنمارک او ګرینلنډ له چارواکو سره خبرې اترې هره میاشت دوام لري.