د کابل او یو شمېر ولایتونو اوسېدونکي وايي، طالبان له بهرنیو مرستندویانو د مرستو د ترلاسه کولو لپاره پر نشو شکمن کسان هم د نشهيي توکو د درملنې مرکزونو ته لېږدوي. د دوی په وینا، طالبان د روږدو د شمېر په ډېر ښودلو سره هڅې کوي، چې ډېرې مرستې ترلاسه کړي. طالبان بیا دغه چاره ردوي.
د کابل او د یو شمېر ولایتونو اوسېدونکي وايي، طالبان په دې وروستیو کې د روږدو د شمېر د ډېر ښودلو او ورسره له نړۍوالو د مرستو د ترلاسه کولو په پلمه ځينې پر نشو شکمن کسان هم نیسي او د روږدو د درملنې مرکزونو ته یې لېږدوي.
د دوی په وینا، طالبان غواړي د روږدو کسانو د شمېر په ډېر ښودلو سره له نړۍوالو او په ځانګړې توګه د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخو کې له اړوندو نړۍوالو بنسټونو ډېرې مرستې ترلاسه کړي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې مرستیال عبدالرحمان منیر د خلکو دغو شکایتونو ته په ځواب کې وايي، پر نشو د شکمنو کسانو برخلیک له معاینه کېدو وروسته معلومېږي.
عبدالرحمان منیر د جمعې په ورځ (د لړم ۱۵مه) د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلویزیون سره په مرکه کې زیاته کړې: «داسې څوک نهشي راتللای چې معتاد نهوي او موږ دې په معتادینو کې راجمعاوري کړو او کمپ ته یې راولو او تر علاج لاندې ی ونیسو».
هغه وايي: «یو شکمن کس راولو او بیا یې ټېسټ کېږي او بیا د ټېسټ په اساس که مثبت وختۍ بیا یې موږ له ځانه سره ساتو او که ټېسټ یې منفي وختۍ بیا اجازه ورکوو».
په دغو مرکزونو کې د درملنې بهیر شاوخوا ۴۰ ورځنی دی او په دې موده کې روږدي ته د طبي درملنې تر څنګ رواني او ټولنیزې مشورې او خدمتونه وړاندې کېږي او تر هغې وروسته د یوه سالم شخص په توګه بېرته ټولنې ته وړاندې کېږي.
د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې مرستیال عبدالرحمان منیر وايي، د روږدو په مرکزونو کې له درملنې سربېره دیني او حرفوي زدهکړې ورکول کېږي او زیاتوي: «د هېواد په بېلابېلو ساحو کې [د روږدو د درملنې] ۱۱ مرکزونه فعال دي. په دغو مرکزونو کې معتادین راټولېږي او علاج یې کېږي. هغوی ته د علاج تر څنګ دیني او حرفوي زدهکړې ورکول کېږي».
نوموړي په هېواد کې د دروږدو کسانو د شمېر په تړاو څه وضاحت ورنهکړ، خو طالبانو د تېر کال د چنګاښ په ۵مه د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په ورځ په افغانستان کې د روږدو کسانو شمېر شاوخوا ۴ میلیونه ښودلی وو، خو د چارو د څارونکو په باور، ښايي له یاد شمېر څخه یې ډېری یې تر رغېدو وروسته اوس عادي ژوند ته مخه کړي وي.
له دې سره سم، د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو د مبارزې ادارې د ۲۰۲۵ کال ارزونه ښيي چې په افغانستان کې د نشهيي توکو د استعمال بڼه بدلېږي. د دودیزو نشهيي توکو ترڅنګ د میتامفیتامین او مصنوعي نشهيي موادو او د درملو د ناسم استعمال کچه هم مخ په زیاتېدو ده. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۳ کال کې شاوخوا ۲۷ زره کسان له لوړخطره نشهيي توکو کارولو سره مخ وو.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړي استازي مرستیال برونو لمارکي وايي چې د نړیوالو مالي مرستو د کمېدو له امله د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ په افغانستان کې تر ۷۰۰ ډېر روغتیايي مرکزونه تړل شوي دي.
د هغه په وینا، تړل شوي روغتیايي مرکزونه په افغانستان کې د لومړنیو روغتیايي خدمتونو د ټولو مرکزونو ۴۰ سلنه جوړوي.
لمارکي د جمعې په ورځ (د لړم ۱۵مه) په نیویارک کې یوې خبري غونډې ته وویل چې د طالبانو له خوا پر ښځو او نجونو لګول شویو محدودیتونو د هغوی زدهکړي، کار، عامه خدمتونو ته لاسرسي او په ټولنیز ژوند کې ګډون په جدي توګه محدود کړی دی.
هغه زیاته کړه چې د ښځو او نجونو پر اساسي حقونو د طالبانو د محدودیتونو دوام د افغانستان نړیواله انزوا لا پسې زیاته کړې ده.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړي استازي مرستیال وویل، د ۱۴۰۴ کال د وږي میاشتې راهیسې د ملګرو ملتونو د سازمان دفترونو ته د افغان ښځینه کارکوونکو پر تللو بندیز لا هم دوام لري او دغو محدودیتونو د یاد سازمان پر فعالیتونو هم اغېز کړی دی.
لمارکي خبرداری ورکړ چې د نړیوالو مالي مرستو کمښت د افغانستان بشري وضعیت لا ستونزمن کړی دی. د هغه په وینا، د بشري مرستو بودجه په ۲۰۲۳ کال کې له دوو میلیاردو ډالرو څخه په ۲۰۲۶ کال کې ۵۷۰ میلیون ډالرو ته راکمه شوې ده.
هغه وویل، که څه هم تمه ده چې په راتلونکي کال کې به د اړمنو کسانو شمېر کم شي، خو د بشري اړتیاوو شدت به شاوخوا ۳۰ سلنه زیات شي.
د لمارکي په وینا، له ۲۰۲۳ کال راهیسې شاوخوا ۶،۷ میلیونه کسان له ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول ایران او پاکستان څخه افغانستان ته ستانه شوي دي. د هغه په خبره، د بېرته راستنېدونکو دغه بهیر د افغانستان پر اقتصاد، عامه خدمتونو او هغو ټولنو چې راستنېدونکي پکې مېشتېږي، د پام وړ فشار راوستی دی.
هغه ټینګار وکړ چې بېرته راستنېدونکي افغانان د هویت پېژندنې اسنادو، سرپناه، کاري فرصتونو او لومړنیو خدمتونو لاسرسي ته اړتیا لري.
برونو لمارکي د بزګرانو اقتصادي وضعیت ته په اشارې وویل چې د کوکنارو د کښت کمول، پرته له دې چې بزګرانو ته د ژوند او عاید بدیلې او دوامدارې لارې برابرې شي، دوامداره پایله نه شي لرلای.
هغه وویل، ځینې بزګران ښايي د اقتصادي ملاتړ نشتوالي او د بدیلو کرنیزو محصولاتو له لارې د کافي عاید نه ترلاسه کولو له امله بېرته د کوکنارو کښت ته مخه کړي.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړي استازي مرستیال خبرداری ورکړ چې د بېوزلۍ زیاتوالی، د عامه خدمتونو کمزورتیا او په ټولنه کې د بېرته راستنېدونکو د ادغام ناکامي ښايي د افغانستان له پولو هاخوا هم اغېزې ولري او د سیمې پر امنیت، ثبات او د کډوالۍ پر بهیر اغېز وکړي.
هغه ټینګار وکړ چې نړیواله ټولنه باید په اوسنیو شرایطو کې افغانستان یوازې پرې نږدي او نړیوالې مرستې باید دوام ومومي.
د نیویارک ټایمز پخوانۍ مسوولې مدیره ربکا بلومنستاین وايي، د جو بایډن حکومت له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د وتلو پر مهال د دې ورځپاڼې د ۱۲۴ افغان کارکوونکو او د هغوی د کورنیو د ویزو ترلاسه کولو او تخلیې په برخه کې هېڅ مرسته ونه کړه.
د هغې په وینا، نیویارک ټایمز د قطر، مکسیکو او یو شمېر بنسټونو په همکارۍ وتوانېد چې دغه کارکوونکي او د هغوی کورنۍ امریکا ته ولېږدوي.
مېرمن بلومنستاین د پنجشنبې په ورځ یوې غونډې ته وویل، له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو د نېټې په رانږدې کېدو سره د نیویارک ټایمز افغان کارکوونکي له سختو شرایطو سره مخ شوي وو. د هغې په خبره، د دغو کارکوونکو ځینو یې دوه شپې او ورځې د کابل هوايي ډګر په شاوخوا کې انتظار وکړ، څو له افغانستان نه د وتلو فرصت ومومي.
هغې چې د دغې ورځپاڼې د کارکوونکو د تخلیې بهیر یې څاره، زیاته کړه چې د طالبانو چټک پرمختګ او د کابل سقوط د نیویارک ټایمز کارکوونکي ناڅاپه له داسې وضعیت سره مخ کړل چې د خپلو شخصي وسایلو د راټولولو او له کورنیو سره د مخه ښې کولو لپاره یې ډېر لږ وخت درلود.
د نیویارک ټایمز د یوه افغان کارکوونکي د کورنۍ غړي، چې په ۲۰۲۱ کال کې امریکا ته لېږدول شوی و ویلي چې یوازې ۳۰ دقیقې وخت یې درلود، څو اړین وسایل راټول او هوايي ډګر ته ځان ورسوي.
هغه زیاته کړې چې په زرګونو نور افغانان هم له ورته وضعیت سره مخ وو او اړ شول چې له خپلو دوستانو سره له مخه ښې کولو پرته خپل هېواد پرېږدي.
ربکا بلومنستاین او د هغې همکارې دیانا کپ ویلي، وروسته له هغه چې د نیویارک ټایمز افغان کارکوونکي قطر او مکسیکو ته ولېږدول شول، د بشري دلایلو له مخې د لنډمهاله استوګنې د پروګرام له لارې د امریکا د ټکساس ایالت هیوستن ښار ته د هغوی د انتقال زمینه برابره شوه.
د هارورډ پوهنتون د محصلانو د خپرونې د راپور له مخې، په دې غونډه کې د هغو افغانانو د کډوالۍ ستونزې هم وڅېړل شوې چې امریکا ته له رسېدو وروسته د دغه هېواد د سختو کډوالۍ پالیسیو له امله له اندېښنو سره مخ دي.
دیانا کپ ټینګار کړی چې د امریکا د حکومت د کافي ملاتړ په نشتوالي کې، د دغه هېواد ښاریانو او سیمهییزو ډلو د افغان کډوالو په ملاتړ او د هغوی د نوي ژوند د بیا جوړولو لپاره د زمینې په برابرولو کې مهم رول لوبولی دی.
ربکا بلومنستاین او دیانا کپ په خپل ګډ کتاب کې د کابل د سقوط او د طالبانو له واکمنېدو وروسته د نیویارک ټایمز د افغان کارکوونکو د تخلیې بهیر، نورو هېوادونو او امریکا ته د هغوی د لېږدولو او بیا مېشتولو لپاره خپلې هڅې بیان کړې دي.
ملګري ملتونه خبرداری ورکوي چې له افغانستان سره د نړیوالو مرستو کمېدل، د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه او له ایران او پاکستان نه د میلیونونو افغانانو جبري راستنېدل په دغه هېواد کې بشري ناورین لا پسې ژوروي او د ټولې سیمې ثبات له ګواښ سره مخ کوي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو همغږي کوونکي برونو لومارکي د نومبر پر ۶مه په نیویارک کې یوې خبري غونډې ته ویلي، نړیواله ټولنه باید په اوسنیو شرایطو کې افغانستان یوازې پرېنږدي. نوموړي ټینګار کړی چې د افغانستان د بشري ناورین لومړني قربانیان ښځې، ماشومان او هغه میلیونونه افغانان دي چې له نورو هېوادونو بېرته خپل هېواد ته ستنېدو ته اړ شوي دي.
لومارکي چې څلور میاشتې مخکې یې په افغانستان کې دنده پیل کړې، ویلي، که څه هم د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته په هېواد کې د امنیت کچه تر یوه بریده ښه شوې، خو افغانستان لا هم له اقتصادي کمزورۍ، نړیوالې سیاسي انزوا او پراخو بشري اړتیاوو سره مخ دی.
د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د طالبانو له خوا پر ښځو او نجونو لګول شوي محدودیتونه لا پسې سخت شوي او د هغوی زدهکړې، کار او اړینو خدمتونو ته لاسرسی یې محدود کړی دی.
راپور وايي، له ۲۰۲۱ کال راهیسې له ۲،۶ میلیونو ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو بېبرخې شوې دي او په پوهنتونونو کې د ښځینه محصلانو شمېر صفر ته رسېدلی دی.
همدارنګه، د ۲۰۲۵ کال له سپټمبر راهیسې افغان ښځینه کارکوونکې د ملګرو ملتونو دفترونو ته له ننوتلو منع شوې دي. د راپور له مخې، په هرات ولایت کې هم د نویو محدودیتونو له امله ځینې بشري مرستندویه ادارې نه شي کولای خپل فعالیتونه په عادي توګه ترسره کړي.
لومارکي ټینګار کړی: «موږ نه شو کولای د ټول نفوس ۵۰ سلنه برخه شاته پرېږدو.»
د ملګرو ملتونو په وینا، دا محدودیتونه د بشري مرستو رسولو بهیر هم له ستونزو سره مخ کړی دی؛ ځکه مرستندویه ادارې له یوې خوا د ښځو او نجونو مرستې ته اړتیا ویني او له بلې خوا د طالبانو د محدودیتونو له امله ورته د لاسرسي اجازه نه لري. ځینې ادارې اړ شوې چې له هغو سیمو خپل فعالیتونه ودروي چې هلته د خپلو کاري اصولو د عملي کولو امکان نه لري.
له ایران او پاکستان نه د میلیونونو افغانانو راستنېدل
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د ۲۰۲۳ کال له پای راهیسې ۶،۷ میلیونه افغانان، چې ډېری یې له ایران او پاکستانه دي، بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. ډېری دغه کسان په زور یا تر فشار لاندې خپل هېواد ته راستانه شوي دي.
د راپور په حواله، د راستنو شویو کسانو له ډلې ځینې داسې دي چې ان په افغانستان کې یې ژوند نه دی کړی. لومارکي ویلي، له داسې کسانو سره یې لیدلي چې په بهر کې زېږېدلي او له خپلو ماشومانو سره داسې کلیو ته ستانه شوي چې مخکې یې نه وو لیدلي.
نوموړي زیاته کړې، ځینو ځوانانو ورته ویلي چې که په افغانستان کې د ژوند او کار زمینه ورته برابره نه شي، بېرته به په پښو له هېواده ووځي. خو د ده په وینا، ځینې زاړه کسان چې د کډوالۍ له اوږدو کلونو ستړي شوي، غواړي په خپل هېواد کې پاتې شي، که څه هم هلته خپل ژوند له لاسه ورکړي.
د ملګرو ملتونو په وینا، د راستنو شویو افغانانو پراخ بهیر پر هغو سیمو د کورونو، ښوونځیو او کاري فرصتونو فشار زیات کړی چې له وړاندې له بېوزلۍ سره مخ دي.
نړیوالې مرستې په بېساري ډول کمې شوې دي
راپور ښيي چې له افغانستان سره د بشري مرستو مالي ملاتړ په تېرو درېیو کلونو کې په چټکۍ کم شوی دی. په ۲۰۲۳ کال کې له افغانستان سره د بشري مرستو لپاره دوه میلیارده ډالر برابر شوي وو، خو دا اندازه په ۲۰۲۵ کال کې یو میلیارد ډالرو ته راټیټه شوه او په ۲۰۲۶ کال کې تر دې دمه یوازې ۵۷۰ میلیونه ډالر راټول شوي دي.
د روان کال د بشري مرستو له پلان څخه یوازې ۳۳ سلنه تمویل شوې ده.
د راپور له مخې، د مرستو کمښت لا له وړاندې پر روغتیايي خدمتونو اغېز کړی او د لومړنیو روغتیايي خدمتونو له ۷۰۰ ډېر مرکزونه، چې د هېواد د دغو مرکزونو شاوخوا ۴۰ سلنه جوړوي، د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ تړل شوي یا به وتړل شي.
ملګري ملتونه اټکل کوي چې په ۲۰۲۷ کال کې به ۱۶،۳ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا ولري. که څه هم د اړمنو کسانو شمېر به ښايي راکم شي، خو د هغوی د اړتیاوو شدت به نږدې درېیمه برخه زیات شي، چې عمده لاملونه یې د خوړو د خوندیتوب خرابېدل او د ماشومانو خوارځواکي بلل شوي دي.
د کوکنارو کښت بیا زیات شوی
د ملګرو ملتونو په راپور کې د کوکنارو د کښت بېرته زیاتېدل هم د افغانستان د اقتصادي او بشري وضعیت یوه نښه بلل شوې ده.
د راپور له مخې، سره له دې چې طالبانو په ۲۰۲۲ کال کې د کوکنارو د کښت د له منځه وړلو کمپاین پیل کړی و او د کښت ساحه شاوخوا ۹۵ سلنه راکمه شوې وه، خو د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ د کوکنارو کرل شوې ځمکه ۳۳۰ سلنه زیاته شوې ده.
لومارکي ویلي، د اقتصادي بدیلونو نشتوالي ځینې بزګران بېرته د تریاکو کښت ته هڅولي دي. د هغه په وینا، پخوا به په یوه هکټار ځمکه کې د کوکنارو له کښته شاوخوا ۱۷ زره ډالره عاید ترلاسه کېده، خو اوس په همدې اندازه ځمکه کې د بېاوبه غنمو له کښته عاید تر ۵۰۰ ډالرو هم کم دی.
د ملګرو ملتونو دغه چارواکي له نړیوالو مرستهکوونکو غوښتي چې له افغانستان سره خپل مالي ملاتړ ته دوام ورکړي او په ورته وخت کې یې له طالبانو غوښتي چې د امنیتي لګښتونو پر ځای عامه خدمتونو ته ډېرې سرچینې ځانګړې کړي.
هغه خبرداری ورکړی چې د افغانستان وضعیت یوازې د دغه هېواد په پولو کې نه محدودېږي، بلکې د بېوزلۍ، کډوالۍ او سیمهییزې بېثباتۍ د زیاتېدو له لارې پر ګاونډیو هېوادونو او ټولې سیمې هم اغېز کولی شي.
لومارکي په ټینګار سره ویلي: «په افغانستان کې چې څه پېښېږي، یوازې په افغانستان کې نه پاتې کېږي.»
په کندهار کې د طالبانو د امربالمعروف ادارې د جمعې لمانځه ته د خلکو د جبري بیولو او د هټیو د تړلو اقدامات زیات کړي. د سیمې اوسېدونکي وايي، د پخواني شفاهي لارښوونو پر ځای له زور څخه کار اخیستل کېږي او خلک اړ ایستل کېږي چې خپل کاروبارونه پرېږدي او د جمعې په جماعت کې ګډون وکړي.
د کندهار د اوسېدونکو په وینا، پخوا د جمعې د ورځې له لومړي اذان سره د طالبانو له خوا د لاوډسپېکرونو له لارې خلکو ته ویل کېدل چې خپل کاروبارونه وتړي او جوماتونو ته ولاړ شي، خو اوس د لومړي اذان له کېدو وړاندې د امربالمعروف محتسبان بازارونو ته وځي، هټۍ په زور تړي او هغه کسان چې له دې امره سرغړونه کوي په زور جوماتونو ته بیایي.
د کندهار یو اوسېدونکی وايي: «پخوا به یې خلکو ته د جمعې د لمانځه لپاره خبر ورکاوه، خو اوس د لومړي اذان وروسته راځي دوکانونه په زور تړي او که څوک خپل کاروبار پرېنږدي، په زور یې کشوي او وروسته یې د امربالمعروف ریاست ته هم ورغواړي، دا د لارښوونې پر ځای ښکاره زورزیاتی دی.»
د کندهار یو بل اوسېدونکی وايي، د جبري اقداماتو لمن یوازې تر هټیوالو محدوده نه ده پاتې شوې، بلکې د جمعې لمانځه ته نږدې موټرچلوونکي هم درول کېږي او له هغوی غوښتل کېږي چې خپل تګ راتګ پرېږدي او په جماعت کې ګډون وکړي.
نوموړی زیاتوي: «موږ مسلمانان یو لمونځ کوو او د لمانځه ارزښت پېژنو، خو دا چې څوک دې په زور جماعت ته کش کړي، دوکان دي درباندې وتړي او د خلکو شخصي ژوند دې کنټرول کړي، دا د دین خدمت نه دی، پخوا یې ږیرې په زور په خلکو پرېښودلې اوس جماعت ته هم خلک په زور بیایي، په داسې کړنو خلک له عبادته زړه توري کېږي.»
د کندهار اوسېدونکي د امربالمعروف او نهی عن المنکر د محتسبانو د مداخلې په اړه اندېښنه څرګندوي او وايي، د ږیرو، جامو، شخصي ټیلیفونونو او د خلکو د ورځني ژوند تر څارنې وروسته اوس د جماعت لمانځه ته د خلکو د جبري بیولو لړۍ هم پراخه شوې ده.
خلک وایي، د لمانځه ارزښت په دې کې دی چې انسان یې په خپله خوښه، عقیده او اخلاص ادا کړي، نه دا چې د وېرې، ګواښ او فزیکي زور له امله جومات ته ولاړ شي.
که څه هم د جمعې لمونځ د مسلمانانو له مهمو دیني مسولیتونو څخه دی، خو د خلکو په وینا، د دې عبادت د ترسره کولو لپاره د زور کارول، د هټیو تړل، د موټرچلوونکو درول او د خلکو جبري انتقال د دیني لارښوونې پر ځای د سختدریځۍ او واکمنۍ د تحمیل بڼه خپلوي.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د امربالمعروف ادارې د خلکو پر ورځني ژوند، لباس، ظاهري بڼې او ټولنیزو چارو د کنټرول پراخ اقدامات پلي کړي دي.
په کندهار کې د طالبانو د امربالمعروف ادارې د کندهار د اوسېدونکو د دغوڅرګندونو په اړه وضاحت نه دی ورکړی.
د ملګرو ملتونو د نړیوالو اړیکو مرستیاله سرمنشي ملیسا فلیمینګ، خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې د ماشومانو او نجونو د زدهکړو محرومیت د یوه بشپړ نسل راتلونکی له ګواښ سره مخ کړی او د هېواد پر راتلونکې بیارغونې او پرمختګ به ناوړه اغېزې ولري.
فلیمینګ د نومبر پر شپږمه په خپله ایکسپاڼه لیکلي چې په افغانستان کې تر نیمايي ډېر د لومړنیو زدهکړو عمر لرونکي ماشومان له رسمي زدهکړو بهر پاتې دي او ۲،۶ میلیونه نجونې له شپږم ټولګي پورته زدهکړو ته د دوام اجازه نه لري.
هغې ټینګار کړی چې د دې وضعیت د مخنیوي لپاره بېړني اقدامات اړین دي؛ ځکه د هغې په وینا، «که بېړني اقدامات ونه شي، یو بشپړ نسل به شاته پاتې شي، چې دا به د افغانستان د راتلونکې بیارغونې او پرمختګ بنسټونه کمزوري کړي.»
د یونیسکو او یونیسف د ۲۰۲۶ کال د نومبر پر څلورمه په ګډ خپاره کړي «د افغانستان د پوهنې د وضعیت ۲۰۲۶» راپور کې راغلي چې د لومړنیو زدهکړو د عمر لرونکو ماشومانو ۵۳ سلنه په رسمي ښوونیز نظام کې شامل نه دي.
د راپور له مخې، د افغانستان د ښوونځي د عمر لرونکو ماشومانو شمېر په ۲۰۱۹ کال کې ۱۰،۴ میلیونو ته رسېده، خو په ۲۰۲۴ کال کې ۱۱،۵ میلیونو ته لوړ شوی دی. که څه هم په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۶،۶ میلیونه ماشومان په دولتي لومړنیو ښوونځیو کې شامل شوي وو، خو د نفوس د زیاتوالي په پرتله د زدهکوونکو د شمولیت کچه په کافي اندازه نه ده لوړه شوې.
راپور زیاتوي چې تر ۲،۶ میلیونو ډېرې افغان نجونې له ۲۰۲۱ کال راهیسې له منځنیو زدهکړو محرومې شوې دي. افغانستان اوس په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې یې په رسمي ډول له لومړنیو زدهکړو پورته زدهکړو ته له لاسرسي منع شوې دي.
د یونیسکو او یونیسف د معلوماتو له مخې، د نجونو لپاره د زدهکړو د بدیلو لارو په توګه د ټولنې پر بنسټ شاوخوا ۵۳۰۰ ښوونیز ټولګي فعال دي چې نږدې ۱۶۲ زره زدهکوونکي پکې زدهکړې کوي او ۶۴ سلنه یې نجونې دي؛ خو دغه پروګرامونه د رسمي ښوونیز نظام ځای نه شي نیولی.
د زدهکړو د کیفیت وضعیت هم د اندېښنې وړ بلل شوی دی. د راپور له مخې، د افغانستان په ۳۴ ولایتونو کې د څه باندې ۵۵ زره زدهکوونکو ارزونې ښودلې چې د څلورم ټولګي له نیمایي لږ زدهکوونکي د درېیم ټولګي د ژبې د زدهکړو لږ تر لږه معیار پوره کوي او یوازې څلورمه برخه یې د ریاضیاتو په برخه کې دغه معیار ته رسېږي. همدارنګه، له هرو سلو ماشومانو څخه له یوه څخه لږ د درېیو او څلورو کلونو په عمر کې د وړکتون او لومړنیو زدهکړو په پروګرامونو کې ګډون کوي.
په راپور کې د هېواد د لوړو زدهکړو وضعیت ته هم اشاره شوې ده. د ښځو پر پوهنتوني زدهکړو د بندیز له دوام سره، په ۲۰۲۶ کال کې د پوهنتونونو د محصلینو شمېر شاوخوا ۲۰۸ زره ښوول شوی، په داسې حال کې چې دغه شمېر په ۲۰۲۰ کال کې شاوخوا ۴۳۰ زره و.
د ملګرو ملتونو د دغو دوو ادارو په وینا، د افغان کډوالو پراخې راستنېدنې، د پوهنې په برخه کې د پانګونې کمښت، د ښوونځیو او ښوونکو محدود ظرفیت او د نجونو پر زدهکړو بندیزونه د افغانستان پر ښوونیز نظام فشارونه نور هم زیات کړي دي. یوازې د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر تر پایه شاوخوا ۱،۲۳ میلیونه افغانان هېواد ته راستانه شوي چې له ۲۴۵ زرو ډېر ماشومان یې ښوونیز ملاتړ ته اړتیا لري.
یونیسکو او یونیسف د نجونو او ښځو د زدهکړو د حق د بېرته تامینولو، د ښوونیز نظام د ظرفیت لوړولو او د ښوونکو او درسي امکاناتو لپاره د دوامدارې پانګونې غوښتنه کړې ده.