د سومالیا پخواني ولسمشر شریف شیخ احمد خبرداری ورکړی، چې که په سومالیا کې سیاسي اختلافات او د حکومتولۍ کمزورۍ دوام وکړي، دغه هېواد ښايي په ۲۰۲۱ کال کې د افغانستان د سقوط په څېر وضعیت سره مخ شي. نوموړي ویلي، چې افغان دولت د سیاسي توافق د نشتوالي او فساد له امله سقوط وکړ.
شریف چې د سومالیا راتلونکې شورا مشر دی، ویلي چې د افریقايي اتحادیې د سوله ساتو ځواکونو له وتلو وروسته د سومالیا د بشپړ امنیتي مسوولیت اخیستو وړتیا باید په جدي توګه وارزول شي.
هغه ویلي: «افغانستان د سیاسي توافق د نشتوالي او فساد له امله سقوط وکړ او له بده مرغه سومالیا هم له ورته خطرونو سره مخ ده، ان په ځینو برخو کې د فساد ستونزه لا زیاته ده».
د سومالیا پخواني ولسمشر خبرداری ورکړی، چې سیاسي بېاتفاقي او فساد د هېواد د ادارو او پوځ د کمزوري کېدو لامل کېدای شي او که دا ستونزې حل نه شي، الشباب ډله کولای شي د هېواد کنټرول ترلاسه کړي.
شریف همداراز پر حکومت نیوکه کړې چې امنیتي ځواکونه د الشباب پر وړاندې د مبارزې پر ځای د کورنیو سیاسي شخړو د حل لپاره کاروي، چې د پوځ وړتیا کمزورې کوي.
په ورته وخت کې د سومالیا د پارلمان غړي او د مخالفینو مشر عبدالرحمن عبدالشکور هم خبرداری ورکړی، چې که بهرني ځواکونه د سومالیا د امنیتي ادارو له بشپړ چمتووالي وړاندې ووځي، الشباب ډله ښايي د هېواد واک تر لاسه کړي.
عبدالشکور ویلي، د الشباب د بیا پیاوړتیا لامل د حکومت ناسم مدیریت، ناسم لومړیتوبونه او د حکومت او خلکو ترمنځ د باور کمېدل دي.
دا اندېښنې په داسې مهال مطرح کېږي چې په سومالیا کې د افریقايي اتحادیې د ملاتړ او ثبات ماموریت (AUSSOM) له مالي ستونزو سره مخ دی. د جولای په ۳۱مه د اوګانډا په پلازمېنه کې د مشرانو په غونډه کې پرېکړه شوې چې دغه ماموریت به له ۱۸ تر ۲۴ میاشتو پورې نور هم دوام وکړي او بیا به د ځواکونو د وتلو بهیر په تدریجي ډول ترسره کېږي.
راپورونه وايي، الشباب لا هم د سومالیا شاوخوا ۳۰ سلنه خاوره تر خپل کنټرول لاندې لري.
که څه هم د سومالیا حکومت دغه خبرداری د مخالفینو سیاسي څرګندونې بللې، خو شنونکي وايي اصلي خطر دا نه دی چې هېواد به ناڅاپه سقوط وکړي، بلکې دا دی چې کمزورې ادارې، کمېدونکی باور او سیاسي اختلافات په تدریجي ډول د دولت بنسټونه کمزوري کوي.
د برېښنا د پرلهپسې پرچاوۍ له امله په افغانستان کې د سولري انرژۍ کارول د کورنیو، سوداګرو او کروندګرو ترمنځ ورځ تر بلې زیاتېږي. په ګڼو سیو کې بزګران په سولري پمپونو کروندې خړوبوي، خو د اوبو د برخې کارپوهان اندېښنه ښيي، چې دا به د اوبو سطح نوره هم ټیټه کړي.
د کابل په یوه بوخت سولري بازار کې خلک له یوه مارکیټ څخه بل ته ځي، سولري تختې، بټرۍ او وسایل ګوري، بیې پرتله کوي او د خپلو کورونو او کروندو لپاره د وړ سیستمونو په اړه مشورې اخلي.
په افغانستان کې د برېښنا د پرلهپسې پرچاوۍ له امله د سولري انرژۍ کارول ورځ تر بلې زیاتېږي او کورنۍ، سوداګر او کروندګر هڅه کوي د برېښنا د ستونزې لپاره له دې لارې ګټه واخلي.
د سولري وسایلو یوه پلورونکي قاري ګل عالم صمیم ویلي، چې په افغانستان کې شته ډېری سولري توکي له چین څخه واردېږي.
نوموړي زیاته کړې، چې په وروستیو کلونو کې د دغو وسایلو پېرودونکي زیات شوي، ځکه خلک د سولري ټکنالوژۍ له کارولو سره ډېر بلد شوي دي.
هغه ویلي، پخوا به ډېرو پېرودونکو د سولري سیستمونو د نصب لپاره تخنیکي کسانو ته اړتیا لرله، خو اوس ګڼ خلک د دې وسایلو د کارولو په اړه پوهه لري او له پېرلو وروسته د نصب ډېره برخه خپله ترسره کولای شي.
د سولري انرژۍ بازار یوازې په کورونو پورې محدود نه دی. هټیوال یې د سوداګرۍ د دوام لپاره، فابریکې د ثابتې برېښنا لپاره او کروندګر د اوبو د پمپونو د چلولو لپاره کاروي.
د کابل اوسېدونکي نصرت الله محمدخېل شینهوا اژانس ته ویلي، د برېښنا د پرلهپسې پرې کېدو له امله یې په خپل کور کې سولري سیستم لګولی دی.
هغه ویلي: «په ژمي کې د برېښنا پرې کېدل ډېر وي او په اوړي کې هم برېښنا د ورځنیو اړتیاوو لپاره کافي نه وي، له همدې امله مو سولري سیستم ولګاوه».
نوموړي زیاته کړې، چې دغه سیستم په ښه ډول کار کوي او که بټرۍ په سمه توګه وکارول شي، کلونه دوام کولای شي.
یو بل سوداګر حاجي قاري ویلي، چې د سولري وسایلو سوداګري ډېری د مارچ او جولای میاشتو ترمنځ ډېره وده کوي، ځکه په دې موده کې په ټول هېواد کې د دغو توکو غوښتنه لوړېږي.
د هغه په وینا، په دې موسم کې سلګونه کانتینره سولري توکي افغانستان ته راځي او ډېری کورنۍ ۶۰۰ او ۷۰۰ واټه سولري سیستمونه غواړي.
سوداګر وايي، له ښاري سیمو بهر هم د سولري انرژۍ کارول زیات شوي. په ګڼو سیو کې بزګران له سولري پمپونو څخه د اوبو راایستلو او د ځمکو خړوبولو لپاره کار اخلي او له دې چارې خوښ دي.
خو کارپوهان او د چاپېریال اړوند سازمانونه وايي، چې په افغانستان کې د ځمکې لاندې اوبو کچه په وروستیو کلونو کې د وچکالۍ، اقلیمي بدلونونو او د اوبو د بېنظمې کارونې له امله ټیټه شوې ده.
دوی اندېښنه ښيي چې د سولري پمپونو پراخ استعمال ښايي د ځمکې لاندې اوبو د لا کمېدو لامل شي، ځکه بزګران په دوامداره توګه له ژورو څاګانو اوبه راوباسي.
کارپوهان ټینګار کوي چې د اوبو د سرچینو د ساتنې لپاره د اوبو ایستلو کچه باید له طبیعي بیا ډکېدو سره برابره وساتل شي.
له پاکستانه د افغان کډوالو د ستنېدو له بهیر سره هممهاله، افغان محصلین وايي چې د قانوني او مالي ستونزو له امله یې زدهکړې او راتلونکی له خطر سره مخ دي. افغان ښځينه زده کړیالانې هم اندېښنه لري چې ښايي خپلې زدهکړې بشپړې نه کړای شي.
په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د نجونو پر لوړو زدهکړو د بندیزونو له امله ګڼ شمېر افغانې نجونې پاکستان ته تللي او هلته یې په پوهنتونونو او کالجونو کې خپلې زدهکړې پیل کړې. خو د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو روان بهیر د دوی د زدهکړو دوام یو ځل بیا له ستونزو سره مخ کړی دی.
عظمی، چې د افغانستان اوسېدونکې ده، پنځه کاله وړاندې په پېښور کې د لیسانس کچې د غاښونو طبابت په برخه کې زدهکړې پیل کړي. نوموړې د خپلو زدهکړو ترڅنګ د خپلې کورنۍ د لګښتونو د برابرولو لپاره په یوه خصوصي ښوونځي کې ښوونکې وه او د شپې یې په کور کې د جامو ګنډلو کار هم کاوه.
نوموړې افغانستان انټرنشنل سره خبرو کې وویل: «سهار به پوهنتون ته تلم، په یوه خصوصي ښوونځي کې به مې تدریس کاوه او د شپې به مې په کور کې د جامو ګنډلو کار کاوه.»
عظمی وايي، درې کشرانې خویندې او یو ورور یې هم په پېښور کې په یوه ښوونځي کې شامل کړي وو، خو د افغان کډوالو د ستنېدو له پیل سره یې تره افغانستان ته ستون شو او خویندې او ورور یې هم اړ شول خپلې زدهکړې نیمګړې پرېږدي او بېرته افغانستان ته ستانه شي.
هغې وویل: «اوس د خپلو خپلوانو په کور کې لنډمهاله اوسېږم، خو هغوی هم هر وخت افغانستان ته ستنېدای شي. نه پوهېږم برخلیک به مې څه وي او ایا خپلې زده کړې به بشپړې کړای شم که نه.»
د وکیلې کېدو خوب د منتو په پلورلو بدل شوی
فاطمه، چې نوم یې د امنیتي اندېښنو له امله مستعار ښودل شوی، په افغانستان کې یې د حقوقو زدهکړه کوله او غوښتل یې وکیله شي، خو د ۲۰۲۱ کال له بدلونونو وروسته پاکستان ته تللې ده.
نوموړې اوس د پېښور پر سړکونو منتو پلوري او وايي، د عاید ډېره برخه خپلې کورنۍ ته استوي، ځکه مور، پلار او کشر وروڼه او خویندې یې لا هم په افغانستان کې دي.
فاطمې افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو وویل: «ما د حقوقو زدهکړې کولې او غوښتل مې وکیله شم، خو حالات داسې شول چې هېواد پرېښودو ته اړ شوم.»
هغه وايي، په تېرو پنځو کلونو کې یې څو پوهنتونونو ته د داخلې غوښتنلیکونه ورکړي، خو د قانوني اسنادو د نشتوالي له امله یې د زدهکړې فرصت نه دی ترلاسه کړی.
فاطمې وویل: «په دې هیله پاکستان ته راغلې وم چې پوهنتون ته به داخله شم او د وکیلې کېدو خوب به مې پوره شي، خو اوس داسې ښکاري چې دا خوب به تل نیمګړی پاتې شي.»
هغه وايي، د پولیسو د پلټنو او د اسنادو د کتنې له امله په دوامداره وېره کې ژوند کوي او زیاتوي چې له افغانستان سره د بېرته ستنېدو په درشل کې یې د راتلونکي په اړه اندېښنې لا ډېرې شوې دي.
زرګونه افغان ماشومان او محصلین په پاکستان کې زدهکړې کوي
د خیبر پښتونخوا د لوړو زدهکړو ریاست د ۲۰۲۵ کال د شمېرو له مخې، د دې ایالت په شاوخوا ۳۴ زره دولتي ښوونځیو کې له ۱۰ زرو څخه ډېرو افغان ماشومانو زدهکړې کولې.
همدارنګه د ایالت له ۳۴ پوهنتونونو څخه په ۲۴ پوهنتونونو کې نږدې ۱۵۰۰ افغان محصلین په زدهکړو بوخت وو چې شاوخوا ۱۵۰ یې نجونې وې.
د شمېرو له مخې، تر ټولو ډېر افغان محصلین د پېښور په پوهنتون کې وو چې شمېر یې ۲۴۷ تنو ته رسېده. له دې وروسته د انسټیټیوټ اف منېجمنټ ساینسز ۲۱۹ او خیبر مېډیکل پوهنتون ۲۱۸ افغان محصلین لرل.
احمد، د ننګرهار اوسېدونکی، اوس د خیبر مېډیکل پوهنتون د طب محصل دی. د هغه کورنۍ نږدې ۴۰ کاله وړاندې پاکستان ته کډه شوې وه او نوموړی هم په پاکستان کې زېږېدلی او لوی شوی دی.
احمد ښوونځی او کالج په پاکستان کې لوستي او وروسته د افغان محصلینو له ځانګړې ونډې څخه په ګټې اخیستو پوهنتون ته شامل شوی دی.
هغه وايي، په تېر یو کال کې د افغانانو د قانوني وضعیت او د بېرته ستنېدو بهیر د ده پر زدهکړو سخت اغېز کړی دی.
احمد وویل: «اوس په درس تمرکز کول ډېر ګران شوي دي. هره ورځ دا فکر راسره وي چې سبا به څه کېږي، زدهکړې به بشپړې کړم که نه او زما د ډګرۍ برخلیک به څه وي.»
ځینې زده کړیالان د پوهنتون له اسنادو پاتې دي
د پېښور هایکورټ اړوندې قانوني سرچینې وايي، په وروستیو میاشتو کې ګڼ شمېر افغان محصلین محکمې ته ورغلي دي. د سرچینو په وینا، ځینو محصلینو خپلې زدهکړې بشپړې کړې، خو د اړینو قانوني اسنادو د نشتوالي له امله پوهنتونونه ورته اسناد نه ورکوي.
سرچینې وايي، ډېری محصلین د اسنادو او قانوني وضعیت له امله له جدي ستونزو سره مخ دي او د کلونو علمي هڅې یې له خطر سره مخ شوې دي.
دغو سرچینو زیاته کړې چې ځینې قضیې د اسنادو د بېلابېلو نومونو د کارولو له تورونو سره تړاو لري، خو ډېری عریضې د هغو کورنیو دي چې یو مور یا پلار یې پاکستانی او بل یې افغان دی.
محصلین: نه د اوسېدو ځای لرو او نه د زدهکړو د دوام توان
د پېښور پوهنتون محصل احمد شاه وايي، د افغانستان اقتصادي او سیاسي ستونزو په تېرو دوو کلونو کې ګڼې افغان کورنۍ له سخت مالي بحران سره مخ کړې او اغېزې یې په پاکستان کې پر افغان محصلینو هم څرګندې شوې دي.
د هغه په وینا، ډېرو افغان محصلینو د نیمهوخت کارونو او کوچنیو کاروبارونو له لارې د خپلو زدهکړو لګښتونه برابرول او ځینې یې د خپلوانو په کورونو کې اوسېدل، خو د افغانانو د بېرته ستنېدو له پیل سره ګڼ محصلین نه یوازې د اوسېدو له ځایه بېبرخې شوي، بلکې د زدهکړو دوام هم ورته سخت شوی دی.
احمد شاه وویل: «اوس ډېر افغان محصلین نه لیلیه لري، نه د اوسېدو خوندي ځای او نه هم دومره مالي وس لري چې د پوهنتون فیس او ورځني لګښتونه پرې کړي.»
هغه وايي، د قانوني اسنادو نشتوالی او د پولیسو د پلټنو وېره محصلین له دوامدارې اندېښنې سره مخ کړي او ښايي ځینې یې د زدهکړو او ازموینو له بشپړېدو مخکې له پاکستانه ووځي.
احمد شاه زیاته کړه: «که دغو محصلینو ته د زدهکړو د بشپړولو فرصت ور نه کړل شي، نه یوازې به یې راتلونکی زیانمن شي، بلکې د کلونو علمي هڅې به یې هم بېپایلې پاتې شي.»
د طالبانو لهخوا د نجونو پر زدهکړو د بندیز له امله د افغانو نجونو پر رواني او ټولنیز ژوند د ژورو اغېزو په اړه د اسوشیټېډ پرېس په یوه راپور کې د ۱۶ کلنې فریبې د ژوند کیسه خپره شوې چې له زدهکړو د محرومېدو وروسته یې ژوند له سخت رواني کړاو سره مخ شو او په پای کې یې ځان وژنه وکړه.
فریبه د زدهکړو مینهواله وه او ډېری وخت به یې په لاس کې کتاب درلود. نوموړې غوښتل ډاکټره شي او د خلکو خدمت وکړي، خو په ۲۰۲۲ کال کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز بیا پلی شو.
فریبه به د څو میاشتو لپاره هر سهار له کوره ښوونځي ته تلله، په دې هیله چې ښايي درسونه بېرته پیل شي، خو ښوونځی هېڅکله بیا خلاص نه شو.
هغې خپلې مور ته ویلي وو: «زه غواړم ډاکټره شم، د خلکو خدمت وکړم او زدهکړې وکړم.»
د وخت په تېرېدو فریبې له خپلې مور او خویندو سره خبرې کمې کړې او ځان یې له هغوی ګوښه کړ. مور یې اسوشیټېډ پرېس ته ویلي چې د څو میاشتو په تېرېدو یې لور په خپله کوټه کې پاتې کېده، نه یې خوړل او نه یې څښل، روغتیايي او رواني وضعیت یې ډېر خراب شوی و.
یوه ورځ یې مور د فریبې له کوټې چیغې واورېدلې او ورغله. مور یې ویلي، لور یې په داسې حالت کې وه چې ځان ته یې د زیان رسولو هڅه کوله او چیغې یې وهلې: «دا مې وژني! دا مې وژني!»
مور یې هڅه وکړه هغه ارامه کړي او له هغې سره پاتې شوه.
د بشري حقونو د ډلو د اټکل له مخې، لږ تر لږه ۲،۲ میلیونه افغانې نجونې د طالبانو د منځنیو زدهکړو د بندیز له امله له ښوونځیو پاتې دي.
افغانستان اوس هم په نړۍ کې یوازینی هېواد بلل کېږي چې نجونې پکې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو منع دي. ښځې او نجونې له پوهنتوني زدهکړو هم منع شوې دي.
طالب چارواکي وايي چې د ښځینه زدهکړو د بېرته پیل لپاره پر شرایطو کار کوي، خو تر اوسه یې دا نه دي روښانه کړي چې دغه شرایط به څه وي.
د راپور له مخې، د زدهکړو بندیز یوازې د نجونو پر راتلونکي اغېز نه کوي، بلکې د افغانستان پر اقتصاد او عامې روغتیا هم منفي اغېزې لري. کارپوهان خبرداری ورکوي چې د نجونو له زدهکړو محرومول د کم عمره ودونو د زیاتېدو، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د کمښت له امله د میندو د مړینې د لوړېدو او د هېواد د اقتصاد لپاره د هر کال شاوخوا ۵۰۰ میلیونه ډالرو د زیان لامل کېدای شي.
د فریبې مور د خپلې لور د وضعیت د ښه کېدو لپاره بېلابېلې لارې وازمویلې. یوه ورځ یې له ځان سره بازار ته بوتله او ورته یې وویل: «ما ترې وپوښتل، کوم شی دې خوښېږي؟ سینګار توکي واخله، نکريزې واخله، یا هر هغه څه چې خوښېږي دې انتخاب یې کړه.»
خو د مور په وینا، فریبې هېڅ شي ته لېوالتیا نه ښوده او «په وجود کې یې هېڅ ډول خوځښت او شوق نه و».
د راپور له مخې، د هغې مور د سهار له خوبه د خپلو نورو لوڼو د چیغو او ژړا په اورېدو راویښه شوه. هغوی فریبه په خپله کوټه کې بېهوښه وموندله.
فریبې د ځان تر شا یو لیک هم پرېښی و چې پکې یې خپلې مور او خویندو ته لیکلي وو: «مورې او خویندو، ما وبښئ. نور یې د زغملو توان نه لرم. په دغو شرایطو کې نجلۍ اوسېدل ډېر سخت دي. زه نور نه غواړم په دې ژوند کې ساه واخلم.»
فریبه له ۱۶ کلنۍ څو میاشتې وروسته مړه شوه.
اسوشیټېډ پرېس وايي، د ځانوژنې په اړه د ټولنیز بدنامۍ او د طالبانو له احتمالي غبرګون څخه د کورنۍ د وېرې له امله یې د فریبا یوازې لومړی نوم کارولی او د هغې د کورنۍ هویت یې نه دی څرګند کړی.
د «افغان وټنس» په نوم د بشري حقونو د څار یوې ډلې ویلي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغان ښځو او نجونو د ځانوژنو په پېښو کې زیاتوالی راغلی دی.
اسوشیټېډ پرېس وايي، د افغانستان له حکومت سره یې د دې موضوع په اړه د نظر اخیستو لپاره اړیکه نیولې، خو تر اوسه یې ځواب نه دی ترلاسه کړی.
کونړ کې سرچینو افغانستان انټرنشنل–پښتو ته ویلي، چې د طالبانو استخباراتو د کونړ په مرکز اسعداباد کې بېلابېلو کلیو کې جوماتونو ته ورغلي. دوی دم کلي، کیرالې، اندرسیر او یو شمېر نورو کلیو کې له ملا امامانو او ملکانو څخه غوښتي، چې د جمهوریت د نظامیانو او کارکوونکو لېسټونه ور وسپاري.
په کونړ کې یوه ځايي اوسېدونکي چې د طالبانو د استخباراتو دا مامورین یې له نږدې لیدلي وویل: «نن دا حالت موږ ولیده، طالبان یو ډول وارخطا دي. زموږ ملک او د جومات ملا امام یې کینولي وو چې باید د جمهوریت د وخت د ټولو مامورینو او عسکرو لېسټونه ورکړي».
هغه زیاتوي: «د طالبانو د استخباراتو کارکوونکو ملا امام او د کلي ملک ته وویل، چې د خپلو کلیو د هغو کسانو معلومات راته ولیکئ، چې څوک اردو کې وو، څوک پولیسو کې او هره برخه کې یې چې کار کړی، موږ ته یې ووایئ».
د طالبانو دغه څار داسې مهال دی چې د دې ډلې مشر ملا هبتالله د خپلې واکمنۍ په لومړي کال کې د جمهوري نظام امنیتي منسوبینو او پوځیانو ته «ټول بښنه» اعلان کړه، خو د هغه دا پرېکړه عملي نهشوه. د راپورونو لهمخې، د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې طالبانو د پخواني جمهوري نظام، نظامیان شکنجه کړي، زنداني کړي او ان وژلي یې دي.
د کونړ د اسعداباد ښار یوه بل اوسېدونکي هم افغانستان انټرنشنل- پښتو ته د طالبانو د استخباراتو وروستي اقدامات تایید کړي دي. دغې سرچینې همدا راز وویل، چې طالبانو د کونړ په بېلابېلو سیمو او یو شمېر ولسوالیو ته غځېدلو لارو کې امنیتي څار او تالاشۍ هم ډېرې کړې دي.
دغه سرچینه وایي: «اسمار ته چې داخلېږي دلته یو پل دی، غازي اباد طرف ته چې ځې، ښي لاس ته بیا لاره اسمار او دانګام ته تللې، مخکې دلته پولیس وو، خو نن اردو والا ولاړ وو او د افغانستان پوځ یې ورته لیکلی وو».
د هغه په خبره، د طالبانو دغه پوځیان هر موټر په دقیقه توګه پلټي او له خلکو د ځای، تذکرې تر څنګ د دندو پوښتنې هم کوي. سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د طالبانو دغه پلټنې او امنیتي څار له تېرو دوو ورځو راهیسې ډېر شوی دی. د معلوماتو له مخې، په کونړ کې د طالبانو ترمنځ د احتمالي نا امنیو او بریدونو وېره حاکمه ده.
هممهاله د افغانستان انټرنشنل- پښتو موندنې په ډاګه کوي، چې د ډیورند کرښې هغه غاړه کونړ ته نږدې د طالبانو مخالف وسلهوال ځای پر ځای شوي او پر دغه ولایت د احتمالي بریدونو د پلان تابیاوې شته. بدخشان کې له چترال څخه د طالبانو د مخالفو جبهو له بریدونو وروسته پر افغانستان دغه واکمنه ډله وارخطا شوې او ډیورند کرښې ته څېرمه یې خپل پوځي او امنیتي اقدامات پراخ کړي دي.
پخواني افغان ډیپلوماټ زردشت شمس الجزیرې خبري شبکې ته په خپلې یوې نوې مقاله کې لیکلي، چې پر افغانستان د پاکستان هوايي بریدونه یوازې د تحریک طالبان پاکستان یا ټيټيپي د ځپلو لپاره نهدي، بلکې اسلاماباد غواړي له دې لارې په سیمه کې خپله ستراتیژیکه واکمني او نفوذ ټینګ کړي.
هغه د ۱۴۰۴ کال د کب پر ۲۵مه (د ۲۰۲۶ کال د مارچ پر ۱۶مه) په کابل کې د روږدو د درملنې پر یوه مرکز د پاکستان خونړي هوايي برید ته اشاره کړې، چې د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، په یاد برید کې لږ تر لږه ۲۶۹ ملکي وګړي ووژل شول او ۱۲۲ نور ټپیان شول.
د بښنې نړیوال سازمان د جولای پر ۲۱مه په خپل یوه راپور کې له پاکستاني چارواکو وغوښتل، چې د دغه برید په اړه سپیناوی وکړي او همداراز یې غوښتنه یې وکړه، چې دغه پېښه باید د احتمالي «جنګي جرم» په توګه وڅېړل شي.
بلخوا پاکستان ادعا کوي، چې په دغو بریدونو کې د تحریک طالبان پاکستان وسلهوال په نښه کوي او افغان طالبان یې د دغې ډلې په ملاتړ تورنوي، خو طالبانو د ټيټيپي ملاتړ ردوي او ټینګار کوي، چې ټيټيپي د پاکستان کورنۍ ستونزه ده.
زردشت شمس په خپله مقاله کې کاږي، چې د ټيټيپي ریښې په خپله په پاکستان کې دي او د دغې ډلې تاریخ په ۱۹۹۴ کال کې د صوفي محمد له وسلهوال پاڅون او په ۲۰۰۷ کال کې د بیتالله محسود په مشرۍ د بېلابېلو ډلو له یو ځای کېدو پیل شوی دی.
د لیکوال په باور، د پاکستان پوځ په تېرو دوو لسیزو کې د دغې ډلې پر وړاندې لسګونه پوځي عملیات کړي، خو د «ښو» او «بدو» ترهګرو په اړه د اسلاماباد دوه ګوني سیاست او په تېر کې د خپلو جیوپولیټیکو موخو لپاره د وسلهوالو ملاتړ، دغه شبکې ژوندۍ ساتلې دي.
په مقاله کې د پاکستان د پخواني سناتور افراسیاب خټک له قوله ویل شوي، چې پاکستان د پښتون او بلوڅ ملتپالو د ځپلو ترڅنګ، د روسیې او چین د نفوذ د مخنیوي لپاره د لوېدیځ په اشاره کار کوي او غواړي په افغانستان کې د امریکا د پوځي حضور لپاره لاره هواره کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي وو، چې واشنګټن غواړي د بګرام هوايي اډه بېرته ترلاسه کړي او خبرداری یې ورکړی وو، که دغه اډه ورنهکړل شي، نو بدې پېښې به رامنځته شي.
د اسلاماباد او کابل ترمنځ د دغو ترینګلتیاوو پر دوام، د پاکستان د پوځ ویاند احمد شریف چودري پرون په خپلو څرګندونو کې افغان طالبان تورن کړل، چې ترهګري یې د خپل اقتصاد، د حکومت د بقا او بهرني سیاست پر یوې وسیلې بدله کړې ده. چودري ویلي، چې د طالبانو تجارت ترهګري ده او له همدې لارې خپل حکومت تمویلوي، خو د طالبانو چارواکو تل دا ډول تورونه بېبنسټه بللي او ټینګار یې کړی، چې هېچا ته اجازه نه ورکوي، چې افغان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد وکاروي.