په ایران کې د روان کال له پیله تر دې دمه له ۸۰ زرو ډېر افغانان نیول شوي
د ایران د تایباد د عدلیې او څارنوالۍ چارواکي وايي، د روان کال له پیل راهیسې د ایران او افغانستان په ګډه پوله کې ۸۰زره او ۴۶۱ افغانان د اسنادو نه لرلو له امله نیول شوي دي.
د ایران د تایباد د عدلیې او څارنوالۍ چارواکي وايي، د روان کال له پیل راهیسې د ایران او افغانستان په ګډه پوله کې ۸۰زره او ۴۶۱ افغانان د اسنادو نه لرلو له امله نیول شوي دي.
د ایران د تایباد عمومي او انقلاب څارنوال حجت صدیقي ایرنا خبري اژانس ته ویلي، چې یاد کسان د ایران خاورې ته له ننوتلو مخکې سرحدي ځواکونو پېژندلي او نیول شوي دي.
د هغه په وینا، نیول شوي افغانان له قانوني مراحلو وروسته افغان چارواکو ته سپارل شوي دي.
صدیقي ویلي، د تېر کال د همدې مودې په پرتله د ایران په ختیځو پولو کې د ناقانونه افغان کډوالو د نیولو کچه پنځه برابره لوړه شوې ده.
هغه زیاته کړې چې ایران ته د ناقانونه افغان کډوالو د تګ د مخنیوي لپاره د افغانستان د اوسنیو چارواکو همکاري اړینه ده.
د تایباد چارواکي وايي، دوغارون د افغانانو لپاره ایران ته د قانوني تګ راتګ رسمي دروازه ده او هغه افغانان چې په قانوني اسنادو ایران ته داخلېږي، دغه هېواد یې مني.
د محمود شاه حبیبي ورور احمد شاه حبیبي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ورور په اړه یې د طالبانو د ویاند څرګندنې ناسمې دي. نوموړی وايي، چې له امریکا سره په ګډه داسې شواهد لري چې حبیبي طالبانو نیولی او تر شپږمیاشتو یې په استخباراتو بندي و.
احمدشاه حبیبي د طالبانو د ویاند ذبیح الله مجاهد هغه څرګندونې رد کړي چې ویلي یې دي:«موږ د محمودشاه حبیبي په اړه هېڅ معلومات نهلرو. هغه طالبانو نه دی نیولی. که له موږ سره وای، دغه ستونزه به له وړاندې حل شوې وه».
خو د محمود شاه حبیبي ورور احمد شاه حبیبي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبان یې د ورور په اړه پر حقیقت سترګي پټوي.
نوموړي وویل، چې دوی او امریکا داسې اسناد او شواهد لري چې محمود شاه حبیبي د طالبانو په زندان کې دی.
احمدشاه حبیبي زیاته کړه:«د طالبانو انکار بېځایه دی، موږ او امریکا چې ادعا کوو د اسنادو پر بنسټ یې کوو. خلکو لیدلی دی او شاهدي یې ورکړې ده چې له طالبانو سره بندي دی».
احمدشاه حبیبي ویلي، چې د محمود شاه حبیبي په ګډون د ۲۹ کسانو له ډلې یوازې محمود شاه حبیبي او د هغه بل همکار انجینر محمد اکرم لا هم نه دي خوشي شوي.
حبیبي وايي، چې انجینر محمد اکرم او امریکايي وګړی ډینس کویل د طالبانو د استخباراتو په یوه خونه کې ساتل کېدل.
حبیبي وايي، د ورور همکار یې انجینر محمد اکرم د طالبانو په زندان کې له امریکايي وګړي ډینس کویل سره هم کتلي وو.
حبیبي زیاته کړې:«که انجیر محمد اکرم د طالبانو په استخباراتو کې بندي و، نو بیا زما ورور ولې ورسره نشته؟ زما ورور او انجینر اکرم، پر یوه وخت، پر یوه ځای او له شرکت څخه نیول شوي وو».
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د وري میاشتې په څلورمه اعلان وکړ، چې امریکايي وګړی ډینس کویل یې د مولوي هبت الله اخوندزاده په ځانګړي امر خوش کړ.
د افغان الاصله امریکايي محمود شاه حبیبي ورور وايي، له امریکایانو سره داسې ثبوتونه شته، چې لا هم د محمود شاه حبیبي د موبایل موقعیت یې د طالبانو په استخباراتو کې ښودل کېده.
حبیبي زیاته کړه:« که طالبان وايي محمود شاه حبیبي یې نه دی نیولی او ورسره نشته، دا یوه جمله کفایت نه کوي، هغوی باید وضاحت ورکړي».
وړاندې هم بېلابېلو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي وو، چې محمود شاه حبیبي یې په کندهار کې د طالبانو په یوه ځانګړي زندان کې لیدلی، خو طالبان تل د هغه د نیول کېدو او زنداني کېدو په اړه بې خبري ښيي.
طالبانو محمود شاه حبیبي د ۲۰۲۲ کال د اګست میاشتې پر لسمه په کابل کې د خپل کور مخې ته له موټل چلوونکي سره یو ځای ونیوه او هممهاله یوې بلې ډلې د نوموړي پر کار ځای چاپه ووهله او هلته یې هم د هغه د دفتر ۲۹ تنه کارکوونکي ونیول.
محمود شاه حبیبي تر نیول کېدو وړاندې د (ACG) په نامه یوه مخابراتي شرکت کې دنده لرله او د جمهوري نظام له پرځیدو وروسته په افغانستان کې پاتې شوی و. هغه له نیول کېدو وړاندې د دریو میاشتو لپاره له هېواده بهر په سفر تللی و او کابل ته له رسیدو څلور ورځې وروسته طالبانو ونیوه.
پر محمود شاه حبیبي د طالبانو تور دی چې د القاعده ډلې د مشر ایمن الظواهري د پټنځای مشخصولو په برخه کې یې له سي ای اې سره همکاري کړې ده، خو طالبانو تر اوسه په رسمي ډول په دې اړه هیڅ راز څرګندونې نه دي کړې.
د القاعده شبکې مشر ایمن الظواهري د ۲۰۲۲ کال د جولای میاشتې پر۳۱مه د کابل په شیرپور سیمه کې د یوې بې پیلوټه امریکايۍ الوتکې په برید کې ووژل شو.
د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت، افغانستان انټرنشنل څېړلې چې د واک تمرکز، د سرو زرو پر سر سیالي، د طالبانو خپلمنځي اختلافونو او د وسله والو ډلو فعالیتونو څنګه بدخشان د پېچلو سیالیو پر ډګر بدل کړی دی.
په دې څېړنه کې د طالبانو له لسګونو چارواکو، مخالفینو، اعتراض کوونکو، د کانونو له کارګرانو او ځايي اوسېدونکو سره خبرې شوې دي، څو په بدخشان کې د وروستیو تحولاتو، د نارضایتۍ د ریښو، پر خلکو د دغو بدلونونو د اغېز او د واک پر معادلو د هغوی د اغېزو بېلابېل اړخونه روښانه شي.
د دې څېړنې موندنې ښيي چې هبت الله اخوندزاده په تېرو پنځو کلونو کې هڅه کړې چې د بدخشان مهم سیاسي، امنیتي او اقتصادي مرکزونه د ځايي طالبانو له نفوذه وباسي او د واک مرکز، یعنې کندهار ته نږدې کسانو ته یې وسپاري، خو د بدخشان یو شمېر سیمه ییز طالبان لا هم په اداري جوړښت کې حضور لري.
د سرو زرو د کانونو او د هغو د عوایدو پر سر سیالي د کندهار د طالبانو او په بدخشان کې د دې ډلې د ځايي شبکو ترمنځ د اختلاف له مهمو محورونو څخه ګرځېدلې ده. د چارواکو ګوښه کول، د قوماندانانو نیول او د کانونو مدیریت نورو کسانو ته سپارل، د ځايي طالبانو له لوري د هغوی د اقتصادي او پوځي نفوذ د محدودولو لپاره هڅه بلل کېږي خو کندهار دغه بدلونونه د عادي اداري بهیر برخه ګڼي.
داعش خراسان لا هم په بدخشان کې د طالبانو د چارواکو د هدف ګرځولو وړتیا لري، خو داسې شواهد نشته چې دغه ډله دې په پراخه کچه د سیمو د کنټرول وړتیا ولري. په تېرو کلونو کې لږ تر لږه پنځه لوړپوړي بدخشاني طالب چارواکي وژل شوي چې د دغو بریدونو د ډېرو مسوولیت داعش منلی دی.
په تېرو درېیو کلونو کې په بدخشان او اړوندو سرحدي سیمو کې لږ تر لږه اووه پېښې د چینايي وګړو پر وړاندې شوې دي چې په مجموع کې لږ تر لږه نهه کسان پکې وژل شوي او لس نور ټپیان شوي دي. د دغو پېښو ډېره برخه د سرو زرو له کان کېندنې سره تړاو لري.
لږ تر لږه څلور د طالبانو مخالفې جبهې د بدخشان په ځینو برخو کې فعالې دي او په تېرو درېیو میاشتو کې یې د دې ولایت په لسو ولسوالیو کې د عملیاتو خبر ورکړی چې د ټول ولایت شاوخوا ۳۶ سلنه ولسوالۍ جوړوي. افغانستان انټرنشنل نه شي کولای د دغو ډلو د تلفاتو او ځمکني کنټرول کچه په خپلواکه توګه تایید کړي.
د کوکنارو د کروندو د له منځه وړلو، کانونو او د سیمه ییزو چارواکو د ټاکلو پر سر نښتې څو ځله د خلکو او طالبانو ترمنځ د اعتراضونو او وسله والو نښتو لامل شوې دي. دغه اعتراضونه ښيي چې په بدخشان کې نارضایتي یوازې اقتصادي اړخ نه لري، بلکې د طالبانو له سیاستونو، د غیربومي ځواکونو له حضور او د واک د وېش له څرنګوالي سره هم تړاو لري.
پنځه کاله وروسته له هغې چې طالبان بېرته واک ته ورسېدل، په بدخشان کې دا پوښتنه چې څوک دا ولایت اداره کوي، یوازې د والي یا د امنیه قوماندان د نوم پوښتنه نه ده. دغه ولایت د څو شخړو په تقاطع کې موقعیت لري؛ د طالبانو د مرکزي رهبرۍ او سیمه ییزو قوماندانانو ترمنځ سیالي، د کانونو، په ځانګړي ډول د سرو زرو، د عوایدو کنټرول، د داعش خراسان ګواښ، د طالبانو د وسله والو مخالفو ډلو فعالیت او ټولنیزې او مذهبي نارضایتۍ د بدخشان د وضعیت مهم اړخونه دي.
کلیدي پوستونه د غیربدخشاني طالبانو لاس کې
د سیمه ییزو چارواکو د نوملړ، د طالب چارواکو، ځايي خلکو او مخالفو ډلو د روایتونو څېړنه ښيي چې په بدخشان کې د واک جوړښت څو پوړیز دی. له کندهار سره نږدې باوري کسان د سیاسي، امنیتي او اقتصادي مهمو پوستونو کنټرول په لاس کې لري، خو یو شمېر بدخشاني طالبان لا هم په ملکي ادارو، خدماتي برخو او ځینو ولسوالیو کې حضور لري.
د واک دا وېش هغه مهال ډېر اهمیت پیدا کوي چې اداري دنده له وسله والو ځواکونو یا اقتصادي سرچینو سره یوځای شي.
د بدخشان یو شمېر مهم امنیتي، پوځي او اقتصادي چارواکي له کندهار سره نږدې کسانو او د دغه ولایت له دباندې ټاکل شوي دي. والي، د امنیه قوماندان، د ۲۱۹ عمر ثالث فرقې قوماندان، د استخباراتو رییس، د کانونو رییس، د امنیت امر، د لویې لارې د امنیت قوماندان، د فیض اباد ښاروال، د اقتصاد رییس او مستوفي له هغو چارواکو څخه دي چې غیربدخشاني طالبانو ته ورکړل شوي دي.
په مقابل کې، یو شمېر بدخشاني چارواکي د پوهنتون، عامې روغتیا، کرنې، چاپېریال ساتنې، صنعت او سوداګرۍ، حج او اوقافو او ځینو خدماتي ادارو په برخو کې دندې لري.
دا تګلاره په یوازې ځان نه شي ثابتولای چې د بدخشاني طالبانو د له منځه وړلو لپاره کومه منظمه تګلاره شته. کندهار وايي د چارواکو ټاکنې اداري دلایل لري خو که دغه ټاکنې د بانفوذه بدخشاني قوماندانانو نورو ولایتونو ته له لېږد، د ځینو سیمه ییزو څېرو له نیولو او د کانونو د کنټرول د مرکزي کولو له هڅو سره یوځای وکتل شي، داسې انځور وړاندې کوي چې ښيي په بدخشان کې دقدرت د خپلواکو مرکزونو د رامنځته کېدو د مخنیوي هڅه کېږي.
بدخشان له هغو ولایتونو څخه دی چې طالبانو پکې د جګړې پر مهال پیاوړې پوځي او ټولنیزې شبکې جوړې کړې وې. د طالبانو د پوځ لوی درستیز فصیح الدین فطرت او نور بدخشاني قوماندانان د طالبانو په مرکزي جوړښت کې مهمو دندو ته رسېدلي دي خو په مرکزي جوړښت کې د هغوی حضور په دې معنا نه دی چې په بدخشان کې خپلواک نفوذ هم لري.
یوه احتمالي توضیح دا ده چې د طالبانو رهبرۍ ته ترجیح ورکوي بانفوذه قوماندانان په مرکزي جوړښت کې وساتي او د دې مخه ونیسي چې یو کس په یوه وخت کې د یوه ولایت پر پوځي ځواک، اقتصادي سرچینو او سیاسي شبکو بشپړ واک ولري. دا ډول جوړښت د یوه متمرکز حکومت لپاره د سیاسي کنټرول وسیله کېدای شي.
په ۱۴۰۵ کال کې د کندهار د ټاکنو پر وړاندې د ځینو سیمه ییزو قوماندانانو د نارضایتۍ نښې لا څرګندې شوې. جمعه خان فاتح د زابل د مرستیال والي په توګه د وړاندیز شوې دندې له منلو ډډه وکړه او نسي ته ستون شو. هغه هڅه وکړه چې په خپل ټاټوبي کې بېرته اداري جوړښت ته داخل شي، خو دا هڅه یې بریالۍ نه شوه.
امان الدین منصور، د بدخشان پخوانی والي او د طالبانو له بانفوذه څېرو څخه، هم هڅه کړې چې بېرته دغه ولایت ته ستون شي. د منصور پلویانو کمپاین پیل کړی و او د طالبانو له مشر یې غوښتي وو چې د بحران د مدیریت لپاره منصور بېرته بدخشان ته واستوي.
دغه هڅې ښيي چې د یوه والي ټاکنه د بدخشاني طالبانو د یوې برخې لپاره یوازې اداري موضوع نه ده؛ بلکې له دې لویې پوښتنې سره تړاو لري چې د ولایت سیاسي، امنیتي او اقتصادي شبکې د چا په واک کې وي.
که د کندهار او سیمه ییزو شبکو ترمنځ سیاسي سیالي د شخړې یو اړخ وي، د سرو زرو کانونه یې اقتصادي اړخ جوړوي.
د سرو زرو د استخراج پر سر ناندرۍ
بدخشان په افغانستان کې د سرو زرو له مهمو سیمو څخه دی. په وروستیو کلونو کې د شهربزرګ، راغستان، کوهستان، یاوان او ارغن جخواه ولسوالیو کې د سرو زرو کان کېندنه پراخه شوې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته هڅه کړې چې د کان کېندنې فعالیتونه رسمي او د دولت تر څار لاندې کړي. هم مهاله غیررسمي او سیمه ییزه کان کېندنه هم روانه پاتې شوې ده. همدې وضعیت د سیمه ییزو ځواکونو، کان کېندونکو او د طالبانو د مرکزي چارواکو ترمنځ د نښتو زمینه برابره کړې ده.
د بدخشان د کانونو رییس عبدالمتین رحیمزي ویلي چې سلګونه شرکتونه د کان کېندنې لپاره ثبت شوي او زرګونه کسان په لاسي ډول د کانونو په استخراج کې بوخت دي. د طالبانو د کانونو وزارت ویلي چې په بدخشان کې ۱۰۰ زره کارګران د سرو زرو په استخراج بوخت دي.
خو د بدخشان د کانونو د تولید او عوایدو کره شمېرې ته د عامه معلوماتو د بشپړ شفافیت د نشتوالي له امله لا هم لاسرسی ستونزمن دی.
هبت الله اخوندزاده د ۱۴۰۵ کال د ثور په میاشت کې د کان کېندنې او زرمینځنې په اړه فرمان صادر کړ چې له مخې یې هغه دولتي ځمکې چې د سرو زرو د استخراج ظرفیت لري، د نویو مقرراتو تابع شوې.
دغه فرمان د جواز لرونکي استخراج او غیرقانوني فعالیتونو ترمنځ توپیر کوي.
د دې تګلارې عملي کېدل د دې معنا لري چې د کانونو د اقتصادي کنټرول یوه برخه له بدخشاني طالبانو څخه د کانونو وزارت ته، چې د کندهار تر کنټرول لاندې دی، انتقالېږي.
هم مهاله د کان کېندنې د فعالیتونو د کنټرول لپاره زر کسیزه ځانګړې قطعه بدخشان ته ولېږل شوه او د بدخشان یو بومي د کانونو رییس له دندې ګوښه او پر ځای یې عبدالمتین رحیمزي، چې د کندهار له باوري څېرو څخه دی، وټاکل شو.
رحیمزي کان کېندونکو او بدخشاني طالبانو ته خبرداری ورکړ چې هېڅ چارواکی یا ډله له جواز پرته د استخراج په چارو کې د لاسوهنې حق نه لري. په همدې وخت کې ځانګړې قطعې د بدخشاني کان کېندونکو پر سیمو بریدونه وکړل، خېمې یې ټولې کړې، د لسګونو کانونو د استخراج چارې یې ودرولې او یو شمېر کسان یې ونیول.
د طالبانو د حکومت له نظره، دا اقدام د غیرقانوني کان کېندنې پر وړاندې مبارزه او د طبیعي سرچینو ساتنه کېدای شي؛ خو د ځینو سیمه ییزو قوماندانانو او کان کېندونکو له نظره، دغه مقررات د هغه عایداتي سرچینې د له لاسه ورکولو په معنا وو چې کلونه د سیمه ییزو شبکو په واک کې وه.
د اختلافونو او اعتراضونو له زیاتېدو وروسته د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد اعلان وکړ چې په بدخشان کې د کان کېندنې چارې په موقتي ډول درول شوې دي. هغه د دې درولو دلیل د کان کېندنې د مقرراتو بیاکتنه او وروستۍ کول و او ویې ویل چې د مقرراتو له بشپړېدو وروسته به فعالیتونه بېرته پیل شي.
دغه پرېکړه ښيي چې د طالبانو حکومت لږ تر لږه په یوه پړاو کې د کانونو د نوې تګلارې په عملي کولو کې له ستونزو سره مخ شوی دی.
هم مهاله سیمه ییزو سرچینو ادعا کړې چې ځینې سیمه ییزې شبکې د کان کېندنې چارې لا هم دوام ورکوي. هغه ویډیوګانې چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي، په نسي کې د ځینو سیمو د سرو زرو د استخراج د دوام صحنې ښيي.
داعش او د بدخشاني طالبانو ځنځیري وژل
د طالبانو ترمنځ د داخلي سیالیو ترڅنګ، داعش خراسان هم په بدخشان کې له مهمو امنیتي ګواښونو څخه پاتې دی.
په تېرو پنځو کلونو کې لږ تر لږه پنځه لوړپوړي بدخشاني طالب چارواکي په بېلابېلو پېښو کې وژل شوي دي. د ولایت سرپرست، د امنیه قوماندان، د کانونو رییس، د اطلاعاتو او فرهنګ رییس او یو پوځي قوماندان د وژل شویو کسانو په ډله کې دي. د دغو وژنو مسوولیت ډېری وخت داعش منلی دی.
د طالبانو د بدخشان د کانونو رییس مولوي عبدالفتاح د ۱۴۰۱ کال د ثور په څلورمه د فیض اباد په ښار کې د مقناطیسي ماین په چاودنه کې ووژل شو. په دې پېښه کې د هغه یو ساتونکی هم ووژل شو او څو نور کسان ټپیان شول.
د طالبانو د بدخشان امنیه قوماندان عبدالحق ابوعمر د ۱۴۰۱ کال د مرغومي په پنځمه د بدخشان په مرکز فیض اباد کې د پولیسو د قوماندانۍ د دروازې مخې ته د موټر بم په چاودنه کې له خپلو دوو ساتونکو سره ووژل شو. داعش د ابوعمر د وژنې مسوولیت ومانه.
څو میاشتې وروسته، د ۱۴۰۲ کال د غبرګولي په ۱۶مه، د طالبانو د بدخشان سرپرست والي نثار احمد احمدي له خپل موټرچلوونکي سره د موټر بم په چاودنه کې ووژل شو. داعش د دغه برید مسوولیت ومانه.
یوازې دوه ورځې وروسته، د پنجشنبې په ورځ د غبرګولي په ۱۸مه، د نثار احمد احمدي د فاتحې مراسم هم د برید هدف وګرځېدل چې لږ تر لږه ۱۱ کسان پکې ووژل شول او ۳۰ نور ټپیان شول. د طالبانو د بغلان پخوانی امنیه قوماندان صفی الله صمیم هم په دې چاودنه کې ووژل شو. داعش د دغه برید مسوولیت ومانه.
دغو بریدونو وښوده چې داعش خراسان لږ تر لږه په ځینو پړاوونو کې د ولایت په مرکز کې د طالبانو مهمو امنیتي اهدافو ته د رسېدو وړتیا لري.
په وروستۍ پېښه کې د طالبانو د بدخشان د اطلاعاتو او فرهنګ رییس ذبیح الله امیري د فیض اباد ـ بهارک پر لاره ووژل شو او داعش خراسان یې مسوولیت ومانه.
د دې ډلې د فعالیت بڼه تر ډېره پر کوچنیو حجرو، هدفمند عملیاتو او سیمه ییزو شبکو ته د نفوذ پر هڅو بدله شوې ده. د داعش سره د اړیکو په تور د طالبانو د غړو د نیولو راپورونه هم ښيي چې طالبان په خپلو جوړښتونو کې د دې ډلې د نفوذ په اړه اندېښمن دي؛ خو له دې مواردو څخه دا پایله نه شي اخیستل کېدای چې داعش د طالبانو په جوړښت کې پراخ نفوذ لري.
د چین او تاجکستان اندېښنې او وسله وال مخالفان
د بدخشان جغرافیایي موقعیت هم دې ولایت ته ځانګړی اهمیت ورکوي. دغه سیمه له تاجکستان، چین او د منځنۍ اسیا له ارتباطي لارو سره نږدې ده او په وروستیو کلونو کې د چینايي پانګه والو له لوري د کان کېندنې او زیربناوو اړوند فعالیتونه پکې زیات شوي دي.
د ۱۴۰۳ کال د لړم، یعنې د ۲۰۲۴ کال د نومبر، له میاشتې وروسته د افغانستان ـ تاجکستان د پولې په اوږدو او د بدخشان په شاوخوا کې لږ تر لږه اووه پېښې راپور شوې دي چې پکې چینايي وګړي یا کارګران هدف ګرځېدلي یا په پېښو کې ښکېل شوي دي. په دغو پېښو کې لږ تر لږه نهه چینايي وګړي وژل شوي او لس نور ټپیان شوي دي. د دغو پېښو د پام وړ برخه د سرو زرو له کان کېندنې او د چینايي شرکتونو له اړوندو زیربناوو سره تړاو لري.
خو دغه شمېر په دواړو خواوو کې شوې پېښې رانغاړي او دا نه شي ویل کېدای چې ټولې دغه پېښې د افغانستان په بدخشان کې شوې دي. تاجکستان دغه پېښې د افغانستان له خاورې د راولاړو شویو بریدونو سره تړلې بللې دي.
چین د ۱۴۰۴ کال د مرغومي په وروستیو کې د بدخشان سرحدي وضعیت «ډېر خراب او پېچلی» وباله او له خپلو وګړو یې وغوښتل چې د افغانستان او تاجکستان له سرحدي سیمو ووځي.
د چین لپاره اصلي موضوع د خپلو اتباعو او پانګونو امنیت دی. د طالبانو لپاره د دغو پروژو د امنیت ساتل اقتصادي او سیاسي اهمیت لري او د وسله والو ډلو لپاره سرحدي سیمې او بهرنۍ پروژې له تبلیغاتي او عملي پلوه ارزښتمن هدفونه کېدای شي.
د طالبانو د کندهار او بدخشان د شبکو او داعش ترڅنګ، په بدخشان کې نورې وسله والې ډلې هم فعالې دي.
په وروستیو میاشتو کې لږ تر لږه څلورو طالب مخالفو جبهاتو د بدخشان په لسو ولسوالیو کې د طالبانو پر ضد د عملیاتو خبر ورکړی دی.
د افغانستان د ازادۍ جبهې، چې مشري یې د افغانستان د پخواني ملي اردو د لوی درستیز پخوانی رییس یاسین ضیا کوي، د ۱۴۰۵ کال د ثور په وروستیو کې په بدخشان کې خپل پسرلني عملیات پیل کړل.
له هغه وخت راهیسې دې جبهې لږ تر لږه د جرم، بهارک، کشم او زیباک په ولسوالیو کې د طالبانو پر ضد د اتو بریدونو او نښتو خبر ورکړی دی.
د ازادۍ جبهه وايي چې د دغو نښتو ډېره برخه په زیباک ولسوالۍ کې شوې؛ هغه ځای چې دغه جبهه د طالبانو د ځینو پوستو د نیولو، د طالبانو د تلفاتو او د دوو پوځي بېپیلوټه الوتکو د رانسکورولو ادعا کوي. افغانستان انټرنشنل نه شي کولای د دغو ادعاوو جزیات په خپلواکه توګه تایید کړي.
طالبانو په غبرګون کې د خپل پوځ لوی درستیز فصیحالدین فطرت زیباک ته ولېږه او ویې ویل چې یو شمېر وسلهوال کسان چې غوښتل یې د پاکستان له چترال څخه افغانستان ته داخل شي، د امنیتي ځواکونو له غبرګون سره مخ شول او له تلفاتو وروسته شاتګ ته اړ شول.
په وروستیو ورځو کې خپرې شوې ویډیوګانې د زیباک ولسوالۍ د توپخانې جهیل شاوخوا په غرنیو سیمو کې له طالبانو سره د ازادۍ جبهې د وسلهوالو د نښتې صحنې ښيي؛ خو د دغو انځورونو او مطرح شویو ادعاوو خپلواک تایید ممکن نه دی.
د ازادۍ جبهې د سیاسي کمېټې رییس داوود ناجي د بدخشان په اړه د افغانستان انټرنشنل د پوښتنې په ځواب کې وویل چې په دغه ولایت کې د جبهې د ځواکونو شمېر د «پوځي رازونو» برخه ده او د خپرولو وړ نه دی.
ازادۍ جبهې په وروستیو اونیو کې هم ادعا کړې چې له چریکي جګړې څخه د «جبههیي جګړې» پړاو ته داخله شوې ده. دې جبهې ته یوې نږدې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د دوی ځواکونه سپکو او درنو پوځي وسایلو، د هاوان او دهشکې په ګډون، لاسرسی لري.
د «سپاهی میهن» جبهې نوم هغه مهال مطرح شو چې د چنګاښ په ۲۶مه د دې جبهې ځواکونو د څو ساعتونو لپاره یفتل پایین ولسوالۍ د طالبانو له کنټروله وایسته.
دا روښانه نه ده چې د دې جبهې سیاسي مشري څوک کوي خو هغه پوځي عملیات چې د یفتل ولسوالۍ د لنډمهاله سقوط لامل شول، د افغانستان د پخواني ملي اردو د یوه قوماندان قیوم ملنګ له خوا رهبري کېدل.
طالبانو په غبرګون کې د پوځ لوی درستیز فصیحالدین فطرت یفتل پایین ولسوالۍ ته ولېږه او اعلان یې وکړ چې یو شمېر وسلهوالو د طالبانو د ځواکونو له رخصتۍ څخه په استفادې د ولسوالۍ دولتي ادارو ته ننوتلي وو.
د سپاهي میهن جبهې یوه غړي شیوای شرق افغانستان انټرنشنل ته ادعا کړې چې دغه جبهه «۷۰۰ فعال جنګیالي» لري. افغانستان انټرنشنل نه شي کولای دغه ادعا په خپلواکه توګه تایید کړي.
په هغو ویډیوګانو کې چې د یفتل ولسوالۍ د لنډمهاله سقوط پر مهال خپرې شوې، یو شمېر وسلهوال کسان لیدل کېږي چې د سپاهي میهن بیرغونه یې پر دولتي ادارو رپولي، له طالبانو څخه ترلاسه شویو وسلو سره یې عکسونه اخیستي او په سپینو هایلکس موټرو کې په ولسوالۍ کې ګرځي.
تر اوسه په بدخشان کې دا د سپاهي میهن جبهې یوازینی ثبت شوی پوځي عملیات دی.
د یفتل لنډمهاله نیول د دې لامل شول چې طالبانو په ولسوالیو کې پراخ بدلونونه راولي او د بدخشان په بېلابېلو ولسوالیو کې ولسوالان، امنیه قوماندانان او د استخباراتو مدیران له دندو ګوښه یا تبدیل کړي.
د افغانستان د ملي مقاومت جبهې هم په تېرو درېیو میاشتو کې په بدخشان کې د طالبانو پر ضد د څلورو بریدونو خبر ورکړی دی. د خپرو شویو خبرپاڼو له مخې، د دې جبهې ځواکونو په یاوان، راغ، کرانومنجان او د ارګو ـ کشم په دو لارې کې پر طالبانو بریدونه کړي دي.
د مقاومت جبهې ادعا کړې چې په دغو څلورو بریدونو کې شپږ طالب ځواکونه وژل شوي او نهه نور ټپیان شوي دي. طالبانو تر اوسه دغه شمېرې نه دي تایید کړې.
د ملي مقاومت جبهې ویاند عبدالله خنجاني افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې «جبهه په بدخشان کې په شپږو ځایونو کې د کمانډويي ځواکونو او ښاري هستو په دوو کچو کې حضور لري».
خو خنجاني د خپلو ځواکونو د ژوند د خوندیتوب لپاره د هغوی د شمېر او په هغو ولسوالیو کې چې ځواکونه یې حضور لري، د معلوماتو له ورکولو ډډه کړې ده.
قدمشاه شهیم، د افغانستان د ملي مقاومت جبهې د پوځي برخې عمومي قوماندان، اصلاً د بدخشان د کشم ولسوالۍ اوسېدونکی دی. نوموړي د افغانستان د پخوانۍ ملي اردو د لوی درستیز د رییس په توګه هم دنده ترسره کړې ده.
د افغانستان متحدې جبهې، چې مشري یې د پخواني ملي اردو د ځانګړو ځواکونو پخوانی قوماندان سمیع سادات کوي، د ۱۴۰۵ کال د زمري په ۱۵مه، د پنجشنبې په شپه، په بدخشان کې خپل لومړنی پوځي عملیات ترسره کړل.
دې جبهې په خپره کړې ویډیو کې ویلي چې د ارګو ولسوالۍ د طالبانو پر امنیه قوماندانۍ یې برید کړی دی. په خبرپاڼه کې ویل شوي چې په دغه برید کې یو طالب ځواک وژل شوی او څلور نور ټپیان شوي دي. طالبانو تر اوسه دغه شمېرې نه دي تایید کړې.
سمیع سادات، د متحدې جبهې عمومي قوماندان، افغانستان انټرنشنل ته تایید کړې چې د دې جبهې ځواکونه د بدخشان په «بېلابېلو ولسوالیو» کې حضور لري. سادات ویلي چې د ځواکونو شمېر او د هغوی دقیق موقعیتونه «پوځي رازونه» دي او د خپرولو وړ نه دي.
ولسي اعتراضونه
په تېرو پنځو کلونو کې په بدخشان کې د کوکنارو د کروندو د له منځه وړلو، کانکېندنې او څړځایونو پر سر د ځايي خلکو او طالبانو ترمنځ ګڼ اعتراضونه او نښتې هم ثبت شوې دي. دغه پېښې د درایم، ارګو، جرم، خاش او شکي په ولسوالیو کې شوې او په څو مواردو کې د ملکي وګړو د وژل کېدو او ټپي کېدو لامل شوې دي.
د ۱۴۰۴ کال په خاش او د ۱۴۰۵ کال په ارګو کې تر ټولو سختې پېښې ثبت شوې دي. په خاش کې سیمهییزو سرچینو په پای کې د اتو کسانو د وژل کېدو او ۲۷ نورو د ټپي کېدو خبر ورکړ. په ارګو کې هم د کوکنارو د کروندو د له منځه وړلو پر سر نښتې لږ تر لږه دوه کسان ووژل؛ هغه شمېر چې د طالبانو امنیه قوماندانۍ هم تایید کړی دی.
په وروستۍ پېښه کې د یفتل پایین د خلکو د اعتراضونو د ځپلو پر مهال لږ تر لږه څلور کسان وژل شوي دي.
دغه اعتراضونه تر ډېره خپلسري دي او په ټولو کې د طالبانو د چلند پر وړاندې د نارضایتۍ ګډې نښې لیدل کېږي؛ خو دغه پېښې نه شي کېدای چې یوه واحده اعتراضي خوځښت یا په بشپړه توګه له یو بل سره بېلې نښتې وبلل شي.
د اعتراضونو بڼه هم د وخت په تېرېدو بدله شوې ده. لومړنۍ نښتې تر ډېره د کوکنارو د کروندو د له منځه وړلو او د بزګرانو د معیشت پر سر وې خو د ۱۴۰۳ کال د درایم او ارګو په اعتراضونو کې پراخې غوښتنې هم مطرح شوې، چې په بدخشان کې د غیربومي طالب ځواکونو وتل، د کوکنارو د کښت لپاره د اقتصادي بدیل برابرول او د ځايي اوسېدونکو د وژل کېدو څېړنه پکې شامله وه.
په ۱۴۰۵ کال کې د طبیعي سرچینو پر سر شخړه هم دغې بڼې ته ورزیاته شوه. په شکي کې د خلکو او د طالبانو له اړوندو ځواکونو سره د سرو زرو د استخراج پر څرنګوالي اختلاف په وسلهواله نښته بدل شو چې لږ تر لږه یو کس پکې ووژل شو او ۱۵ نور ټپیان شول.
د دغو ټولو پېښو مجموعه ښيي چې د بدخشان اعتراضونه یوازې د کوکنارو د کښت له بندیز سره غبرګون نه لري. په بېلابېلو مواردو کې معیشتي ګټې، طبیعي سرچینو ته لاسرسی، د طالبانو د ځواکونو د واک د اعمال څرنګوالی او د مرکزي ټاکل شویو چارواکو او سیمهییزو ټولنو ترمنځ واټن له یو بل سره تړلي دي.
خو موجود شواهد د دې لپاره بسنه نه کوي چې دغه پېښې «منظم اعتراضي خوځښت» وبلل شي. هغه څه چې ډېر مستند ښکاري، د ځینو سیمو یو لړ سیمهییز او خپاره اعتراضونه او نښتې دي چې په ځینو مواردو کې د وسلو کارولو او د طالبانو د ځواکونو د غبرګون له امله په تاوتریخوالي اوښتې دي.
د ښځو وضعیت هم د طالبانو تر واک لاندې د بدخشان د انځور مهمه برخه ده. له شپږم ټولګي پورته نجونې له رسمي زدهکړو محرومې دي او ښځې په زدهکړو، کار او تګ راتګ کې له پراخو محدودیتونو سره مخ دي.
ملګرو ملتونو او بشري حقونو سازمانونو دغه سیاستونه د افغانستان پر ښځو د سیستماتیکو محدودیتونو یوه برخه بللې ده.
په بدخشان کې جغرافیایي واټن، په روغتیايي مرکزونو کې د ښځینه کارکوونکو کمښت او فقر کولای شي د دغو محدودیتونو اغېزې لا زیاتې کړي.
د اجباري ودونو، کورني تاوتریخوالي او ځانوژنو په اړه هم راپورونه شته؛ خو د دې مواردو د یوه باوري احصایوي بهیر په توګه د تثبیت لپاره هراړخیزو او د پرتله کولو وړ معلوماتو ته اړتیا ده.
بدخشان د افغانستان د اسماعیلیه ټولنې له مهمو مرکزونو څخه هم دی.
د ملګرو ملتونو راپورونه په دغه ولایت کې د اسماعیل یانو پر مذهبي فعالیتونو د محدودیتونو او د یو شمېر جماعتخانو د تړل کېدو خبر ورکوي.
تر څنګ یې سیمهییزو سرچینو د وژنو، ګواښونو، مذهبي فشار، د ځمکو د غصب او د مذهب د جبري بدلون په اړه هم خبرې کړې دي.
ځینو سرچینو د هغو کسانو شمېر چې د فشار له امله یې مذهب بدل کړی، سلګونه ښودلی دی. د یوه نړیوال سازمان یوې سرچینې هم د ۱۶۷ کسانو شمېر یاد کړی دی.
د ملګرو ملتونو راپور چې پکې د مذهب د جبري بدلون، د مرګ له ګواښونو او د اسماعیل یانو پر جماعتخانو د محدودیتونو موارد راغلي، د دغو فشارونو د اصل د شتون لپاره تر ټولو مهم خپلواک سند بلل کېږي.
بدخشان یوازې د افغانستان یو بل ناامنه ولایت نه شي بلل کېدای. دغه ولایت څو ځانګړنې په یوه وخت کې لري: جغرافیه، سرچینې، سیمهییزې شبکې، ټولنیز او مذهبي واټنونه او د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې.
له یوې خوا له تاجکستان، پاکستان او چین سره ګډه پوله د دې ولایت امنیتي اهمیت زیاتوي؛ له بلې خوا د سرو زرو او نورو طبیعي سرچینو کانونه ورته اقتصادي ارزښت ورکوي.
طالبانو د جګړې په کلونو کې په بدخشان کې د قوماندانانو او سیمهییزو ځواکونو شبکې جوړې کړې دي چې ټول یې له مرکزي رهبرۍ سره یو ډول نه دي.
همدارنګه په بدخشان کې د تاجک، پاميري او اسماعیلي ټولنو شتون او مذهبي اختلافونه د ولایت سیاسي مدیریت لا پېچلی کوي.
په عین حال کې، د طالبانو د مخالفو څو ډلو او داعش خراسان هممهاله فعالیت د طالبانو لپاره د بشپړ امنیتي کنټرول رامنځته کول له ننګونې سره مخ کوي.
په بدخشان کې واک متمرکز دی، خو یو موټی نه دی. د طالبانو رهبري د مهمو امنیتي او سیاسي ادارو کنټرول په لاس کې لري؛ خو بدخشاني طالبان لا هم د ادارې او اقتصاد په ځینو برخو کې نفوذ لري.
د سرو زرو کانونه د اختلاف له مهمو نقطو څخه دي. د استخراج د رسمي کولو او د عوایدو د راټولولو لپاره د طالبانو هڅو د بدخشاني طالبانو پر ګټو اغېز کړی دی.
داعش خراسان لا هم عملیاتي وړتیا لري. د طالبانو د لوړپوړو چارواکو پر وړاندې د بریدونو شالید ښيي چې دغه ګواښ یوازې سمبولیک نه دی.
په ولایت کې وسلهوال مخالفان هم حضور لري. شواهد د څو ډلو د فعالیت ښکارندويي کوي. دغو ډلو په وروستیو میاشتو کې له یفتل پایین څخه د څو ساعتونو لپاره د طالبانو د کنټرول د ایستلو څخه نیولې تر زیباک کې مخامخ نښتو پورې طالبان له ننګونو سره مخ کړي؛ خو د دغو ډلو واقعي ظرفیت لا هم روښانه نه دی.
ټولنیز تاوتریخوالی هم ریښتینی دی. په څو ولسوالیو کې د کانونو، کوکنارو د کښت او اداري پرېکړو پر سر اعتراضونه راپور شوي او لسګونه کسان په دغو اعتراضونو کې وژل شوي یا ټپیان شوي دي.
د ښځو او اسماعیل یانو پر وړاندې محدودیتونه هم مستند شوي دي او د ملګرو ملتونو اسناد د دغو موندنو د یوې مهمې برخې لپاره خپلواک ملاتړ برابروي.
خو د بدخشان په اړه لا هم یو شمېر مهمې پوښتنې بېځوابه پاتې دي: د سرو زرو د کانونو له واقعي عوایدو څخه څومره برخه د طالبانو حکومت ته رسېږي؟ په بدخشان کې د فعالو کانونو د شرکتونو اصلي مالکان څوک دي؟ په دغه ولایت کې د طالبانو د مخالفو ډلو واقعي شمېر څومره دی؟ کومې سیمې د دغو ډلو تر واقعي عملیاتي نفوذ لاندې دي؟ په بدخشان کې د داعش خراسان د شبکې واقعي اندازه څومره ده؟ او په پای کې، د هغو کسانو حقیقي شمېر څومره دی چې د مذهبي فشار له امله یې خپل مذهب بدل کړی دی؟
تکفیري ادبیات په یوه ځانګړي فکري چاپېریال کې معنا پیدا کوي او دا چاپېریال په مخ مډرن نړۍ پورې تړاو لري؛ هغه پېر چې د ټولنې ډېری وګړي نالوستي وو او د بېلابېلو فرقو او فکري بهیرونو یو شمېر نظرخاوندانو په متعصب او جزمپال فکر سره ځانونه پر حق او نور باطل ګڼل.
خو کله چې ټولنې د منځنیو پېړیو له حالاتو څخه ووتلې، سواد پراخ شو، د یوه غږ واکمني پای ته ورسېده او ګڼ علوم او افکار عام شول، نو هغه فکري چاپېریال هم ورو ورو له منځه ولاړ. له دې سره، متصلب او انحصارپال قضاوتونه مسخره او د فکري نابالغۍ نښه وګڼل شول. دې بدلون ته په اصطلاح «د فکري چوکاټ بدلون» یا پارادایم بدلون (Paradigm Shift) ویل کېږي.
نابالغې ټولنې په وچفکرۍ، فکري سختدریځۍ، تعصب او داسې سختګیرۍ کې ښکېلې وي چې د بالغو ټولنو له نظره ماشومانه او خامې ښکاري. د افغانستان په ګډون، یو شمېر ختیځې ټولنې لا هم تر ډېره د منځنیو پېړیو په فکري فضا کې ژوند کوي.
له همدې امله، د هغو مسایلو په اړه چې په طبیعي ډول د نظر اختلاف پکې موجود وي، له سختو احساساتي غبرګونونو او په عامه اصطلاح له جذباتي چلند سره مخ کېږي. د همدې ډول ذهنیت په چاپېریال کې داسې ادبیات رامنځته کېږي چې موږ یې «تکفیري ادبیات» بولو.
تکفیري ادبیات دې ته ویل کېږي چې د خپل او بل ترمنځ د نظر اختلاف د حق او باطل، هدایت او ګمراهۍ، ایمان او کفر، دیندارۍ او بېدینۍ او دې ته ورته دوهګونو مفاهیمو پر بنسټ تعریف کړو.
دا ډول ادبیات مقابل لوری په رسمیت نه شي پېژندلای او د هغو تعبیرونو په کارولو سره چې جزمپال قضاوتونه پکې نغښتي وي، هڅه کوي هغه له ډګره وباسي او له صحنې یې حذف کړي.
کله چې یو انسان ځان مطلق حق او مقابل لوری مطلق باطل وګڼي، نو د هغه په رسمیت پېژندل او ورسره خبرې کول له باطل سره جوړجاړی او توافق ګڼي؛ داسې چلند چې د همدې ذهنیت له مخې د باطل له جبهې سره د یوځای کېدو په معنا تعبیرېږي.
په داسې فضا کې بیا هېڅ ګډ ټکی نه پاتې کېږي، ټول پلونه نړېږي او د خبرو اترو لار تړل کېږي. د حق او باطل په تقابل کې واکمن منطق دا وي چې حق باید پر باطل بریالی شي او هغه د زمانې له پاڼې ورک کړي. تکفیري ذهنیت د حذف ذهنیت دی؛ کله چې د لوبې د دوام توان ونه لري، نو هڅه کوي چې خپله لوبه له منځه یوسي.
تکفیري ادبیات هم له همدې منطق پرته بل څه نه دي؛ داسې ادبیات چې د خبرو اترو دروازې تړي، انسان د مقابل لوري د لیدلوري له پوهېدو بېنیازه ګڼي او پر خپل فکري مخالف د برلاسۍ لپاره هره وسیله، ان دروغ، تور او افترا هم روا بولي.
په وروستیو کلونو کې موږ څو ځله لیدلي چې ځینو کسانو او ډلو پر خپلو فکري مخالفانو له هېڅ ډول تور او افتراء ډډه نه ده کړې او له کوم دلیل او سند پرته یې، په ارام وجدان، هغوی ته ډول ډول تورونه منسوب کړي دي، ځکه د دوی په ذهن کې دا تصور شته چې کله مقابل لوری باطل او ګمراه وي، نو بیا هېڅ حرمت او حق نه لري. په دې فکري مبارزه کې دروغ او تور هم د حق خدمت او د باطل د له منځه وړلو هڅه ګڼل کېږي.
خو د قضاوت دا ډول، نوې پدیده نه ده، بلکې د دیني فکر په تاریخ کې لرغونې ریښې لري. په منځنیو پېړیو کې دا تګلاره هم په اسلامي نړۍ، هم په مسیحي اروپا او ښايي په ځینو نورو ټولنو کې هم دود وه.
که چا په الهي، فقهي او ان کله ناکله په علمي مسایلو کې د رسمي او واکمن نظر یا د «سواد اعظم» له نظر سره مخالفت درلود، نو هغه به په زندقه، بدعت، الحاد، ګمراهۍ او دې ته ورته نومونو تورنېده.
په انګلیسي ژبه کې دې مفاهیمو ته تر ټولو نږدې کلمه (Heresy) ده، چې په عربي کې د «هرطقه» (یعنې له دیني عقیدې سره مخالفت) په بڼه معربه شوې ده.
په اروپا کې یهودي دیني عالمانو د ستر فیلسوف باروخ اسپینوزا په اړه همداسې حکم صادر کړ او هغه یې له یهودي ټولنې څخه په شړلو محکوم کړ. تر دې وړاندې کلیسا هم له ګالیله، کوپرنیک، جوردانو برونو او نورو سره ورته چلند کړی و.
د مسلمانانو په تاریخ کې هم دا کیسه څو ځله تکرار شوې ده؛ په لومړیو پېړیو کې د غیلان دمشقي، جعد بن درهم، جهم بن صفوان، ابوبکر رازي او ابن مقفع په څېر مفکرانو، او په وروستیو پېړیو کې د منصور حلاج، عینالقضات همداني، شهابالدین سهروردي او نورو په څېر عارفانو یوازې له دې امله خپل ژوند له لاسه ورکړ چې نظرونه یې د واکمن فکري بهیر له نظرونو سره توپیر درلود.
په هغه پېر کې نږدې هرې فرقې او فکري ډلې د خپلو سیالانو پر وړاندې له همدې بریدګرې او حذفپالې ژبې څخه کار اخیست او مقابل لوری یې بدعتي یا زندیق باله. د «روافض»، «نواصب» او «خوارج» په څېر اصطلاحات او لسګونه ورته تعبیرونه ټول د حذف او تکفیر د همدې فکري چوکاټ زېږنده دي.
په اوسني پېر کې دغه پخوانۍ فرقهپالنه په نوې بڼه بیا راژوندۍ شوې او بېلابېلې ډلې یې د یو بل پر وړاندې درولې دي. د شیعه او سني، سلفي او حنفي، اخواني او تحریري، مودودي او دیوبندي او ګڼو نورو ډلو ترمنځ سخت تقابلونه په هماغه ذهنیت او فکري چوکاټ کې ریښې لري.
په داسې چاپېریال کې هره ډله ځان د حقیقت استازې او مقابل لوری د باطل استازی ګڼي؛ په پایله کې د تفاهم او خبرو اترو لار عملاً تړل کېږي. څه چې پاتې کېږي، هغه بېپایلې شخړې، بېپروا تورونه او سخت او سپکوونکي قضاوتونه دي چې د خبرو اترو له متمدنې مانا سره هېڅ تړاو نه لري.
د دې بهیر یوه خطرناکه پایله د افراطي او نهزغمونکو بهیرونو رامنځته کېدل دي چې په پای کې تاوتریخوالي او ځانمرګو بریدونو ته مخه کوي. په دې بهیر کې لومړی مقابل لوری، په دې تصور چې د باطل په جبهه کې ولاړ دی، له انساني حیثیته غورځول کېږي؛ وروسته د تاوتریخوالي د عامل په ذهن کې د حذف او له منځه وړلو وړ ګڼل کېږي او بیا دغه ذهنیت د عمل په ډګر کې په تاوتریخجن او خونړي چلند بدلېږي.
د ځانمرګو بریدونو او د ترهګرۍ د نورو بڼو پدیده، چې په وروستیو لسیزو کې یې په بېلابېلو اسلامي هېوادونو کې له حکومتي مامورانو نیولې تر مخالفو مفکرانو پورې خلک په نښه کړي، د حذف په همدې فکري چوکاټ کې ریښې لري.
دا وضعیت په حقیقت کې د تمدني پرمختګ پر وړاندې یو ساعتي بم دی چې هر کله مناسب شرایط ورته برابر شي، په چاودنې، تاوتریخوالي او وژنو پای ته رسېدلی شي. د وینو یوه مهمه برخه چې په تېرو دوو لسیزو کې په افغانستان، عراق، سوریه، یمن، لیبیا، سوډان او نورو هېوادونو کې تویې شوې، د فکر همدې حذفپال چوکاټ ته ورګرځي؛ که څه هم د نورو عواملو ونډه هم له پامه نه شي غورځېدای.
که غواړو زموږ ټولنې د تاوتریخوالي او کرکې له شومې کړۍ څخه ووځي او د بل منلو، زغم او مدارا فضا پرې واکمنه شي، نو یو تر ټولو بنسټیز ګام د همدې فکري چوکاټ بدلول دي. موږ بله لار نه لرو، پرته له دې چې تکفیري ادبیاتو ته، په هره بڼه چې وي، د تل لپاره د پای ټکی کېږدو او ځانونه د منځنیو پېړیو د پاتې شوي فرقهپال روح له اغېزو څخه ازاد کړو.
په دې برخه کې د فکري چوکاټ یا پارادایم بدلون په دې مانا دی چې له خپلو فکري مخالفانو سره د مخامخ کېدو پر مهال، د ایمان او کفر، بدعت او سنت، هدایت او ګمراهۍ یا حق او باطل په څېر د دوهګونو مفاهیمو پر ځای، د خطا او صواب، سم او ناسم او صحیح او غلط په څېر اصطلاحات وکاروو.
د ایمان او کفر له فکري چوکاټ څخه د خطا او صواب چوکاټ ته تګ د خبرو اترو د دوام زمینه برابروي او د ټولنې بېلابېلو ډلو ته دا فرصت ورکوي چې یو بل ښه درک کړي او خپلمنځي واټنونه راکم کړي. د تکفیر د دروازې تړل له فتنو، وژنو او پراخ تاوتریخوالي څخه د خلاصون پر لور یو بنسټیز ګام دی.
د دې موضوع اهمیت یوازې پر دیني خپلمنځي اړیکو نه محدودېږي؛ یعنې نه یوازې دا چې هېڅ مذهب یا ډله باید د بل مذهب یا ډلې پر وړاندې د تکفیر له حربې کار وانخلي، بلکې دا اصل له دین څخه بهر اړیکو کې هم همدومره اهمیت لري.
د بېلګې په توګه، که څوک د مطالعې، فکر یا ځانګړو تجربو په پایله کې داسې باور ته ورسېږي چې له دینپالنې سره تړاو نه لري او د غیر دیني خدایباورۍ (Deism)، لاادریت یا شکپالنې (Agnosticism)، یا ان خدایناباورۍ (Atheism) په ډګر کې راشي، زما په اند غوره ده چې د «کفر» پر ځای د «خطا» تعبیر وکاروو او داسې کس ته له «کافر» ویلو ډډه وکړو.
کفر په خپلې تر ټولو دقیقې معنا کې له حقیقت سره هغه مخالفت دی چې حقیقت انسان ته تر څرګندېدو وروسته ترسره کېږي. خو هغه څوک چې حقیقت لا ورته څرګند شوی نه وي او ذهن یې له جدي ابهامونو سره مخ وي، معذور ګڼل کېږي. دا ډول کس د څرګند حقیقت د انکار په حالت کې نه دی؛ له همدې امله د دې وړ نه دی چې کافر وبلل شي.
د دې ادعا د توضیح لپاره د اسلام عرفاني دود یو ژور تفسیر وړاندې کړی چې لږه پاملرنه ورته شوې ده. له عرفاني لیدلوري دا موضوع داسې تشریح کېدای شي چې د الله تعالی نومونه او صفتونه بېشمېره دي او پر هر انسان یوازې په یوه یا څو نومونو او صفتونو تجلي کوي، نه په ټولو.
د عرفان د خاوندانو ترمنځ مشهوره ده چې الله تعالی پر ځینو بندګانو د جباریت په صفت تجلي کوي او هغوی له خشیت او وېرې ډکوي، خو پر یوې بلې ډلې د رحمانیت په صفت تجلي کوي او هغوی د شور، لېوالتیا او مینې حالت ته رسوي. پر همدې بنسټ، د الله تعالی دوه نور نومونه چې په قران کریم کې هم راغلي، «ظاهر» او «باطن» دي.
د عارفانو له نظره «ظاهر» په دې معنا دی چې الله تعالی تر هر حقیقت ډېر څرګند دی او هېڅ شی د هغه په کچه ظهور او څرګندوالی نه لري. پر هغو کسانو چې الله تعالی په دې نوم تجلي کوي، هغوی د نړۍ په هره پدیده کې د هغه روښانه نښه ویني. یو عرب شاعر ویلي دي:
وفي كل شيءٍ له آيةٌ
تدلُّ على أنه واحدُ
یعنې: د نړۍ په هره پدیده کې داسې نښه شته چې د هغه پر یووالي دلالت کوي.
له ځینو عارفانو څخه دا وینا هم روایت شوې ده: «ما هېڅ شی ونه لید، مګر دا چې تر هغه وړاندې مې الله ولید». دا وینا حضرت علي ته هم منسوبه شوې ده.
په معاصره فلسفه کې مارتین هایډګر دې ته له نږدې حالت څخه د «هستۍ د څرګندېدنې» په تعبیر یادونه کړې ده. که څه هم دا مفهوم کټ مټ له دغه عرفاني لیدلوري سره یو شان نه دی، خو تر یوه بریده ورسره همغږی دی.
په مقابل کې یو شمېر مسلمانو عارفانو ویلي چې د ظهور شدت د رڼا د شدت په څېر دی؛ داسې رڼا چې که له یوې ټاکلې کچې واوړي، سترګې یې بیا د لیدلو توان نه لري. په داسې حالت کې ظهور په بطون بدلېږي؛ یعنې هغه څه چې تر هر څه ډېر څرګند و، په یوه پټ او نهموندل کېدونکي حقیقت بدلېږي، یا لږ تر لږه لیدونکي ته داسې ښکاري.
له دې لیدلوري، د ظهور او بطون ترمنځ روښانه پوله نشته؛ دواړه د یوه حقیقت دوه مخونه دي، لکه وجود او عدم، رڼا او تیاره، یا مرګ او ژوند چې د یو بل په تړاو همداسې دي.
کله چې الله تعالی پر یوه انسان د «باطن» په نوم تجلي وکړي، هغه د الله تعالی او د هغه د نښو له لیدلو بېوسه کېږي او په نړۍ کې چې هر څومره وګرځي، د هغه کومه نښه نه مومي. په حقیقت کې انسان دا نه ټاکي چې الله تعالی په کوم نوم پر ده تجلي وکړي، بلکې دا چاره د الوهیت د نړۍ د هغو قوانینو تابع ده چې زموږ له لید څخه پټ دي. د «باطن» نوم له تجلي سره مخ کېدل او د الله تعالی د نښو په موندلو کې پاتې راتلل، په معاصر الهیات کې د «خدای غیبت» بلل کېږي او اړوند بحثونه یې د «غیبت الهیات» تر سرلیک لاندې څېړل کېږي.
د مسلمانو عارفانو د لیدلوري پر بنسټ، هغه څوک چې له داسې تجلي سره مخ شوی وي، معذور دی. که خدای ورک کړي او په پایله کې خدایناباورۍ یا لاادریت ته ورسېږي، جرم یا ګناه یې نه ده کړې، ځکه هغه له حقیقت سره د مخالفت اراده نه لري.
یوه له هغو جنجالي موضوعاتو څخه چې افراطیانو ته یې د تکفیر پلمه په لاس ورکړې، د وحي او د هغې د څرنګوالي په اړه بحثونه دي. د الهیاتي بحثونو او د مابعدالطبیعې په اړه د بېلابېلو لیدلورو له پامه غورځول په دې برخه کې د ډېرو ناسمو برداشتونو لامل شوي دي.
د یو شمېر مسلمانو مفکرانو هغه لیدلوري چې په دې برخه کې د ظاهرپالو له اعتراض سره مخ شوي، د هغه څه په رڼا کې درک کېدای شي چې «د وصال الهیات» یې بللی شو؛ یعنې داسې لیدلوری چې له مخې یې انسان له الله تعالی څخه جلا نه دی او د الله تعالی او نړۍ ترمنځ واټن نشته، بلکې هغه په هر ځای کې حضور لري.
د دې ډول الهیاتو پر بنسټ، هغه څه چې د پیغمبرانو، اولیاوو او قدیسانو پر ژبه جاري کېږي، په عین حال کې چې د هغوی خبرې دي، د الله تعالی خبرې هم دي. دا هماغه حقیقت دی چې د قران کریم په یوه ایت کې داسې بیان شوی:
«وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَى»
یعنې: «تا غشی ونه ویشت، هغه مهال چې تا غشی وویشت؛ بلکې الله وویشت».
دا حالت په ظاهره متناقض ښکاري؛ ځکه وایي: تا ویشتل ونه کړل، هغه مهال چې تا ویشتل وکړل، بلکې الله وویشتل. په همدې قیاس ویل کېدای شي: تا خبرې ونه کړې، هغه مهال چې تا خبرې وکړې؛ بلکې الله خبرې وکړې.
د یو شمېر مسلمانو عارفانو، په ځانګړې توګه د ابن عربي، له نظره د دې ظاهراً متناقض جوړښت له درک کولو پرته، د متعالي حقیقت پوهېدل امکان نه لري.
که څوک د اشراق فلسفې له بنسټونو او د اسلامي عرفان له دود سره اشنا نه وي او ټوله تکیه یې یوازې د نصوصو او ایتونو پر ظاهري مانا وي، نه به د دې نظریې په پوهېدو وتوانېږي او نه به د هغې په اړه سم قضاوت وکړای شي.
که وکولای شو د فکر په ډګر کې د ایمان او کفر فکري چوکاټ د خطا او صواب پر چوکاټ بدل کړو، نه یوازې به د خبرو اترو لار پرانیستل شي، بلکې زموږ په ټولنو کې به د تاوتریخوالي یوه تر ټولو مهمه سرچینه هم وچه شي.
تمدن په تکفیر نه جوړېږي؛ تمدن د خبرو اترو، نقد او د انسان د تېروتنې د امکان په منلو جوړېږي. تکفیر د افرادو او ټولنو د کمعقلۍ او فکري نابالغۍ له پړاو سره تړاو لري او هېڅ تمدن د تلپاتې نابالغۍ په حالت کې ژوندی نه شي پاتې کېدای.
موږ اړ یو چې یوه ورځ فکري او اندیز بلوغ ته ورسېږو. د دې موخې لپاره باید د حذفپال چلند پر ځای د منلو، زغم او مدارا پر بنسټ تګلاره غوره کړو. له همدې امله باید ځانونه د تل لپاره د تکفیر له لعنت څخه وژغورو.
په ترکمنستان کې د طالبانو سفارت خبر ورکړی، چې د طالبانو د ریاستالوزرا اقتصادي مرستیال ملاعبدالغني برادر هرات ته د خپل سفر پرمهال د ترکمنستان له ملي مشر قربانقلي بردي محمدوف سره د ټاپي پروژې د پرمختګونو او د دواړه هېوادونو د راتلونکو ګډو اقتصادي فعالیتونو په اړه خبرې کړې دي.
یاد سفارت په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې دغه لیدنه دوشنبه (د زمري ۱۹مه) د هرات ولایت په تورغونډۍ په سیمه کې شوې ده. د خبرپاڼې له مخې؛ ملاعبدالغني برادر ویلي چې په هرات کې د ټاپي پروژې چارې په ښه ډول روانې دي او تمه ده چې پاتې کارونه یې په ټاکلي وخت بشپړ شي.
هغه له ترکمنستان نه غوښتي، دواړه هېوادونه دې د طبیعي ګازو د بیې په اړه هوکړې ته ورسېږي او د بیې د ټاکلو فورمول داسې بدل شي چې د اروپا په بازارونو کې د بیو د سختو بدلونونو اغېز پرې کم شي.
برادر همداراز د اوږدمهاله قرارداد، د اسانه شرایطو او د قرارداد د بیاکتنې لپاره د یوه انعطاف منونکي میکانېزم رامنځته کولو غوښتنه هم کړې ده. د طالبانو د اقتصادي مرستیال په وینا؛ په هرات کې د ګازو د وېش او لګښت لپاره د شبکې جوړول، د ټاپي پروژې د پاتې موضوعاتو د حل لپاره د ګډ تخنیکي او حقوقي کمېسیون جوړول او په پروژه کې د لا ډېرو افغانانو لپاره د کاري فرصتونو برابرول هغه موارد دي چې دواړه لوري باید پرې ګډ کار وکړي.
هغه همداراز له ترکمنستان نه غوښتي، چې د سوداګرۍ د پراختیا لپاره د اقکریم بندر د بیا پرانیستلو، په ترکمنباشي بندر کې د افغان سوداګریزو او ترانزیټي مالونو لپاره د اسانتیاوو برابرولو، د لاجوردو لارې د بیا فعالولو او د هرات ـ تورغونډۍ د اوسپنې پټلۍ د بیارغونې او پراختیا په برخو کې همکاري وکړي.
د خبرپاڼې له مخې؛ قربانقلي بردي محمدوف په دې لیدنه کې ویلي، چې د ترکمنستان او افغانستان اړیکې د نېک نیت او ښه ګاونډیتوب پر بنسټ پیاوړې شوې دي. د ترکمنستان ملي رهبر زیاته کړې، چې عشقاباد چمتو دی په هرات کې د ګازو د وېش شبکې جوړولو او د ټاپي پروژې د عملي چارو د پیل لپاره همکاري وکړي.
د هغه په وینا؛ یوشمېر بهرنیو شرکتونو هم په ټاپي پروژه کې د پانګونې لپاره چمتووالی ښودلی دی. قربانقلي بردي محمدوف همداراز ویلي، چې ترکمنستان چمتو دی په ترکمنباشي بندر کې د افغانستان د ترانزیټي او سوداګریزو توکو لپاره لازمې اسانتیاوې برابرې کړي او د لاجوردو لارې د بیا فعالولو لپاره به له افغانستان سره ګډ کار وکړي.
د ترکمنستان ملي رهبر ډاډ ورکړی، چې په افغانستان کې د برېښنا او اوسپنې پټلۍ اړوند پیل شوې پروژې به په ټاکلي وخت او چټکۍ سره بشپړې کړي. د خبرپاڼې په پای کې ویل شوي، چې دواړه خواوو د ټاپي، ټاپ، نوري فایبر او اوسپنې پټلۍ پروژو د څار او عملي کولو لپاره د لوړپوړو مسوولینو په مشرۍ د یوې ګډې تخنیکي کمېټې پر جوړولو هوکړه کړې ده.
یونان کې افغان سفیر میرویس صمدي افغانستان انترنشنل ته په یوې لیکلې مقاله وایي، د طالبانو کړنو په تېرو پنځو کلونو کې ښودلې چې دغه ډله د یو ټولشموله سیاسي نظام د جوړولو اراده نه لري، د ښځو او وګړو بنسټیز حقوق نه مني او نه ده چمتو شوې چې د واک جوړښت د خلکو پر وړاندې ځوابویونکی کړي.
خو له دې واقعیت سره یوځای، نورې نښې هم د راڅرګندېدو په حال کې دي. طالبان نن په افغانستان کې له ژور سیاسي، ټولنیز او اقتصادي بنبست او په سیمهییزه او نړیواله کچه له زیاتېدونکي سیاسي انزوا سره مخ دي.
په هېواد کې د خلکو نارضایتي مخ پر زیاتېدو ده. مدني مقاومت دوام لري او د طالبانو د مخالفو پوځي جبهاتو فعالیتونه هم د هېواد په بېلابېلو برخو کې زیات شوي دي. دغه فعالیتونه په یوازې ځان د نظام د سمدستي بدلون معنا نه لري، خو ښيي چې هغه د وېرې او بشپړ سکوت فضا چې طالبانو د رامنځته کولو هڅه کړې وه، نور د پخوا په څېر دوام نه شي کولی.
د خلکو د نارضایتۍ زیاتېدل، داخلي اختلافات، اقتصادي ستونزې او د طالبانو ناتواني چې یو ټولشموله سیاسي نظام رامنځته کړي، کولای شي د دغه نظام د زوال او کمزورتیا بهیر لا چټک او پراخ کړي.
طالبان ښايي نن د هېواد پر پراخو سیمو کنټرول ولري، خو د خاورې کنټرول له سیاسي مشروعیت سره یو شان نه دی. له همدې امله، نړیوال هېوادونه باید له طالبانو سره د «تعامل» او «تسلیمېدو» تر منځ توپیر له منځه یونه سي. که داسې ونه شي، لا ډېر امتیاز ورکول نه یوازې طالبان بدلون ته نه هڅوي، بلکې ښايي هغوی د خپلو اوسنیو سیاستونو په دوام کې لا نور هم ټینګ کړي.
افغانستان یوه سیاسي بدیل ته اړتیا لري
په پای کې، د افغانستان د بحران حل یوازې پر بهرني فشار نه شي راټولېدای. افغانستان تر بل هر وخت ډېر یوه داسې ملي، پیاوړي، مشروع او ټولشموله سیاسي بدیل ته اړتیا لري.
دا بدیل باید د تېر نظام د ناکامیو او هغو څېرو تکرار نه وي چې په فساد، ناتوانۍ، انحصار او د جمهوریت په سقوط کې یې خپله ونډه لرله.
افغانستان داسې نوي نسل سیاسي مشرانو ته اړتیا لري چې له تېرو ناکامیو یې درس اخیستی وي؛ داسې مشران چې ملي ګټې د شخصي، قومي او ډلهییزو ګټو پر ځای لومړیتوب وګرځوي او وکولای شي د افغانستان د خلکو، سیمهییزو هېوادونو او نړیوالې ټولنې تر منځ اغېزمنه او متوازنه سیاسي اړیکه رامنځته کړي.
د افغانستان سیاسي بدیل باید د ټولنې له متن څخه راووځي او د هېواد د وګړو ریښتینی استازیتوب وکړي؛ نه دا چې د بهرنیو قدرتونو د معاملو محصول وي او نه د تېرو ستړو سیالیو دوام.
که نړۍ نه غواړي چې تاوتریخوالی د واک ته د رسېدو پر یوې بېلګې بدل شي، باید په روښانه ډول وښيي چې د جګړې او زور له لارې د واک ترلاسه کول د سیاسي مشروعیت جواز نه شي کېدای.
افغانستان تر بل هر وخت ډېر یوه ریښتیني سیاسي بهیر، یوه ملي بدیل، او داسې مشروع او ټولشموله نظام ته اړتیا لري چې د افغانستان د خلکو پر ارادې ولاړ وي.
پنځه کاله تیاره بس ده.