مولانا فضل‌الرحمان او ماهرنګ بلوچ د پاکستان پر اوسني وضعیت سختې نیوکې کړي

د پاکستان او ناروې د بهرنیو چارو وزیرانو د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) په یوې ګډې اعلامیې کې همداراز په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو حالت د اندېښنې وړ بللی دی.

دا ګډه اعلامیه په اسلام‌اباد کې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار او د ناروې د بهرنیو چارو وزیر اسپن بارت ایدې تر لیدنې وروسته خپره شوې ده.

دواړو لورو ټینګار کړی، چې له ترهګرۍ سره مبارزه باید د نړیوالو قوانینو او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پرېکړه‌لیکونو له مخې ترسره شي او د افغانستان خاوره باید د نورو هېوادونو د ګواښلو یا برید لپاره ونه کارول شي.

د پاکستان او ناروې په ګډه اعلامیه کې، پرته له دې چې د کومې ځانګړې ډلې نوم واخیستل شي، په افغانستان کې د «ترهګرو ډلو» د حضور په اړه اندېښنه څرګنده شوې ده. دواړو هېوادونو ټینګار کړی، چې افغانستان باید د نورو هېوادونو د ګواښلو پر مرکز بدل نه‌شي.

اسلام‌اباد څو ځله طالبان تورن کړي، چې تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ بېلتون‌پالو ډلو ته یې پناه ورکړې او د فعالیت زمینه یې ورته برابره کړې ده. پاکستان وایي، دغه ډلې د بریدونو د طرحه او ترسره کولو لپاره د افغانستان له خاورې ګټه اخلي.

طالبانو بیا تل دغه ادعاوې رد کړي او په وار وار یې نړۍوالو او په ځانګړې توګه ګاونډیانو ته ډاډ ورکړی، چې هېچا ته اجازه نه‌ورکوي، چې افغان خاوره د بل هېواد پر ضد وکاروي او همداراز یې څرګنده کړې، چې د پاکستان امنیتي ستونزې د دغه هېواد کورنۍ مسئله ده.

ناروې هم پر پاکستان د امنیتي ګواښونو په تړاو د تاوتریخوالي د کمولو، د امنیتي اندېښنو د هواري او د نړیوالو قوانینو د مراعاتولو له هڅو ملاتړ کړی دی.

د بشري حقونو د وضعیت په اړه اندېښنه

پاکستان او ناروې د خپلې ګډې اعلامیې په بله برخه کې په افغانستان کې د «بشري حقونو د وضعیت د خرابېدو» په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.

پاکستان او ناروې ویلي، چې طالبانو د ښځو او نجونو بنسټیزې ازادۍ په پراخه کچه محدودې کړي او هغوی یې له زده‌کړو او په ټولنیز ژوند کې له ګډون څخه بې‌برخې کړې دي.

دواړو هېوادونو په افغانستان کې د بیان د ازادۍ او د رسنیو د فعالیتونو د محدودېدو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې ده.

ناروې له هغو اروپایي هېوادونو څخه دی، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته یې له دې ډلې سره خپلې مستقیمې اړیکې ساتلې دي. دغه هېواد په تېرو کلونو کې د افغانستان په تړاو د خبرو اترو کوربه پاتې شوی او له طالب استازو سره یې لیدنې کړې دي. ناروې د افغانستان په اړه په ډیپلوماټیکو هڅو کې هم ونډه اخیستې ده.

د ۲۰۲۲ کال په جنورۍ کې ناروې طالب استازي اوسلو ته وربللي وو، څو د ناروې له چارواکو، د لوېدیځو هېوادونو له استازو او د افغانستان د مدني ټولنې له یو شمېر غړو سره خبرې وکړي.

د ناروې د بهرنیو چارو وزارت هغه مهال ویلي وو، چې دغه اړیکې د دې هېواد د هغو هڅو یوه برخه ده، چې موخه یې د خبرو اترو لپاره د زمینې برابرول، د ثبات ملاتړ او په افغانستان کې د یوه ټول‌شموله حکومت د رامنځته کېدو لپاره مرسته کول دي.

ناروې ټینګار کړی، چې له طالبانو سره یې اړیکې د دې ډلې د په رسمیت پېژندلو یا مشروعیت ورکولو په معنا نه‌دي، خو دغه هېواد له طالبانو سره د خبرو د دوام ملاتړ کړی، څو د بشري حقونو، د ښځو د حقونو او په افغانستان کې د روان وضعیت په اړه خپلې اندېښنې له دې ډلې سره شریکې کړي.

د ناروې د بهرنیو چارو وزیر اسپن بارت ایدې د چهارشنبې په ورځ (د زمري۲۱مه) اسلام‌اباد ته تللی وو.

د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې عمومي رییس سید کریم هاشمي د خونې د مشرتابه د یو شمېر غړو او سوداګرو په ملتیا د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) د طالبانو د مالیې له وزیر محمد ناصر اخوند سره په لیدنه کې د سوداګرو د ستونزو او د حل لارو په اړه خبرې کړې دي.

د یادې خونې په خبرپاڼه کې راغلي، دوی په ځانګړي ډول په پاکستان کې د افغان سوداګرو د ستونزو په اړه معلومات وړاندې کړل او ویې ویل، چې د ډېورند کرښې پورې غاړه په چمن او تورخم کې د افغان سوداګرو د بار وړونکو وسایطو او سوداګریزو مالونو درېدنې، د ډیمریج لوړو لګښتونو او د ډېر ځنډ له امله نور اړوند مصارف، سوداګرو ته درانه مالي زیانونه اړولي دي.

د سوداګرو استازو د طالبانو له مالیې وزیر څخه وغوښتل چې د یادو ستونزو او اوښتو زیانونو د پراخوالي په پام کې نیولو سره د سوداګرو د مالي زیانونو د جبران او د ستونزو د حل لپاره لازم اقدامات وکړي.

خبرپاڼه زیاتوي، چې د طالبانو د مالیې وزیر محمد ناصر اخوند د خصوصي سکټور د ستونزو حل او سوداګرو ته د اسانتیاوو برابرول له خپلو لومړیتوبونو یاد کړل او د مالیاتي اسانتیاوو او تخفیفونو په برخه کې سوداګرو ته د خپل نظام د همکاریو یادونه هم کړې ده.

خبرپاڼه کې راغلي، د طالبانو یاد وزیر دې ناسته کې ژمنه کړې، که سوداګر د لوړو ډیمریجونو، اضافي لګښتونو او اوښتو زیانونو په اړه کره او باوري اسناد وړاندې کړي او دغه اسناد د ټرانسپورټ وزارت له لوري هم تأیید شي، مالیه وزارت به د ګمرکي تصفیې او د اوښتو زیانونو د جبران په برخه کې همکاري وکړي.

په همدې حال کې، د سوداګرۍ او پانګونې خونې عمومي رییس وړاندیز وکړ، چې د سوداګرو د زیانونو د دقیقې ارزونې او ستونزو ته د رسېدنې لپاره دې د مالیې وزارت له لوري د خونې د استازو او سوداګرو په ګډون یوه تخنیکي او مسلکي کمېټه جوړه شي او دغه وړاندیز د یاد طالب وزیر له لوري ومنل شو او په دې تړاو یې خپلې اړوند برخې ته سپارښتنې وکړې.
د سوداګرو د څرګندونو له مخې، په چمن او تورخم کې د بار وړونکو وسایطو او سوداګریزو مالونو اوږدمهاله درېدنه یوازې د سوداګرۍ د بهیر د ځنډ لامل نه‌ده شوې، بلکې د ډیمریج او نورو اضافي لګښتونو له کبله یې د سوداګرو پر مالي وضعیت هم د پام وړ فشار راوستی دی. د جوړېدونکې تخنیکي کمېټې ارزونه به وښيي، چې د دغو زیانونو کچه څومره ده او د جبران په برخه کې به کوم اقدامات ترسره کېږي.

هم‌مهاله راپورونه څرګندوي، چې پر ډیورند کرښه د‌ طالبانو او پاکستاني حکومت ترمنځ د وسله‌والو نښتو په ترڅ کې د لارو د تړل کېدو له امله په تېر یوه کال کې د دواړو لوریو سوداګرۍ ته تر یو مېلیارډ ډالرو ډېر زیان اوښتی دی.

نوموړي زیاته کړې، چې د خپل مشر په استازیتوب یې د پاکستان د هرې خبرې ځواب ویلی. مجاهد په یادې ځانګړې مرکه کې یو ځل بیا ویلي، چې دوی له پاکستان سره شخړه نه غواړي او اجازه به ورنه کړي چې د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پرضد وکارول شي.

هغه زیاته کړه، اجازه نه‌ورکوي چې د افغانستان خاوره د کوم هېواد پرضد وکارول شي او د پاکستان کورنۍ شخړې او اختلافات له افغانستان سره هېڅ تړاو نه‌لري.
مجاهد د پاکستان د تورونو او بریدونو په اړه د طالبانو د مشر ملاهبت الله اخوندزاده د چوپتیا په اړه وویل: «اړینه نه‌ده چې مشر دې په هره موضوع کې دریځ ونیسي. موږ د افغانستان د اسلامي امارت په استازیتوب خبرې کړې دي او همدا بسنه کوي».
مجاهد په دې اړه چې ولې پاکستان له طالبانو سره د ژورو اړیکو سره، سره لاهم دغه حکومت په رسميت نه‌دی پېژندلی وویل، چې ګڼ هېوادونه له افغانستان سره رسمي تعاملات لري او د هغوی سفارتونه په کابل کې فعال دي.

هغه وویل: «ما په پیل کې اشاره وکړه، چې هېوادونه له افغانستان سره رسمي تعاملات لري. د هغوی سفارتونه په کابل کې او د افغانستان سفارتونه په نورو هېوادونو کې فعال دي. دا د دې معنا لري چې موږ رسمي اړیکې لرو».

د ایران او امریکا د جګړې په اړه د طالبانو دریځ

مجاهد د ایران او امریکا د جګړې په اړه وویل: «موږ په سیمه کې د جګړې غوښتونکي نه یو او هر هېواد چې تېری کوي، موږ یې غندو. تېری د ستونزو حل‌لاره نه‌ده». هغه په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د حضور تجربې ته په اشارې وویل، افغانستان خپله د تېري قرباني شوی دی، ۲۰ کاله تر اشغال لاندې پاتې شوی او موږ د اشغال ترخې تجربې یې لیدلې دي».
هغه ویي: «موږ نه غواړو، چې هېڅ هېواد له داسې حالت سره مخ شي».

له امریکا سره اړیکې

مجاهد له امریکا سره د طالبانو د اړیکو په اړه وویل، افغانستان غواړي له ټولو هېوادونو سره ښې اړیکې ولري. نوموړي زیاته کړې:« موږ له کړکېچنو اړیکو او جګړو تجربه لرو، چې د هېڅ لوري په ګټه نه‌وې».

مجاهد: پخوانی ولسمشر اشرف غني کولای شي افغانستان ته ستون شي

د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد هېواد ته د پخواني ولسمشر محمداشرف غني د راتګ په اړه وویل، که هغه وغواړي چې افغانستان ته راشي؛ نو اړیکې ته اړتیا نه‌لري، دا د هغوی هېواد او خاوره ده او کولای شي په‌کې ژوند وکړي.

هغه زیاته کړه: «د هغوی د نږدې کسانو لپاره هم عمومي عفو اعلان شوې ده او په دې برخه کې موږ کومه ستونزه نه وینو». مجاهد د اشرف غني د احتمالي بېرته ستنېدو په اړه ټینګار وکړ، چې د افغانستان وګړي په خپل هېواد کې د ژوند کولو حق لري.

هغه زیاته کړه، د هغوی پر وړاندې هېڅ ډول ګواښ نه‌شته او طالبان هېڅوک خپل دښمن نه ګڼي. د طالبانو ویاند د اشرف غني د احتمالي قضايي څار په اړه وویل: «د حقوق‌الله او سیاسي موضوعاتو په برخه کې څوک تر قضايي څار لاندې نه نیول کېږي، ځکه عمومي عفو صادره شوې او همدا کافي ده. که کوم کس د بل چا پر وړاندې د خپل حق دعوه ولري، کولای شي محکمې ته مراجعه وکړي او خپله عریضه وړاندې کړي».

د یادونې وړ ده، چې په افغانستان کې د طالبانو واک ته د بېرته ستنېدو پنځه کاله تېرېږي. طالبان د ۱۴۰۰ لمریز کال په زمري میاشت کې د امریکايي او ناټو ځواکونو له وتلو او د جمهوري نظام تر سقوط وروسته کابل ته ننوتل.

د مومندو د لویې جرګې غړو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، د پاکستان د کورنیو چارو وزارت له لوري د پاکستان د ملي معلوماتو او ثبت ادارې (نادرا) داسې تګلاره جوړه شوې چې خلک باید د خپلې پېژندګلوۍ لپاره د ۱۹۷۸م کال څخه وړاندې د خپلې استوګنې کوم ثبوت وړاندې کړي.

د مومندو د لویې جرګې د پېښور څانګې مشر ملک صبدر خان وویل، اوس مهال نادرا یا دولت داسې تګلاره جوړه کړې چې له یوې خوا د افغانستان او پاکستان ستونزې دي او له بلې خوا له کرښې سره د نږدې پرتو ولسونو ستونزې هم زیاتې شوې دي.

افغانستان انټرنشنل پښتو سره خبرو کې هغه ادعا وکړه چې د مومندو او نورو سیمو د زرګونو خلکو پېژندپاڼې تړل شوې دي.

ملک صبدر خان وویل: «نادرا له خلکو څخه د ۱۹۷۸م کال څخه د مخه دلته د اوسېدنې اسناد او ثبوتونه غواړي. په پخوانۍ فاټا کې خلکو ډېرې پېژندپاڼې نه دي جوړې کړې او د ځینو خلکو ستونزه دا هم ده چې نومونه یې سم نه دي لیکل شوي. ځینې بیا د کرښې له امله د یوې کورنۍ یوه برخه دې غاړې او بله برخه پورې غاړې ته پاتې شوې ده».

هغه وویل، مومندو او پښتنو ته لویه ستونزه په پنجاب ایالت کې ده، هلته پښتانه ځورول کېږي او که د چا سره پېژندپاڼه هم وي، بیا هم ورته ویل کېږي چې دا سمه نه ده جوړه شوې. د هغه په وینا، «پښتانه د پېژندپاڼو له لرلو سره سره هم نیول کېږي».

د مومندو د لویې جرګې غړي جنګریز خان وویل: «پخوا په قبایلي سیمو کې پخوا خلکو کارتونه نه جوړول؛ د عکس له امله او د ځینو نورو دودونو له کبله. او په مومندو کې په ځانګړي ډول ځینې سیمې داسې وې چې هلته د خلکو رسایي نه کېده، ځکه خلکو پېژندپاڼې نه دي جوړې کړې».

هغه زیاته کړه، له دوی څخه چې کوم اسناد غوښتل کېږي، په پخوانۍ فاټا کې هغه «د کاغذاتِ مال په نوم د شتمنیو دولتي اسناد نه جوړېدل، ځکه چې فاټا وه، اوس یې خلک له کومې راوړي».

نوموړي وویل، اوس دوی غوښتنه کوي چې د پېژندپاڼې د جوړولو پر مهال باید د پېژندګلوۍ لپاره د ټاکل شوو استازو او نورو چارواکو له لارې په سیمه‌ییزه کچه د خلکو پېژندګلوي تایید شي، خو د هغه په وینا، نادرا دا کار نه کوي او د خلکو پېژندپاڼې تړي.

جنګریز خان همداراز وویل: «په کراچۍ کې د هندوستاني مهاجرو سره دا ستونزه نشته، خو د پښتنو لپاره پالیسي جوړه شوې ده. د لکونو په شمېر کې پېژندپاڼې تړل شوې دي او کوم فورمول چې دوی جوړ کړی، که همدا لړۍ روانه وي، نو ډېر نور کارتونه به هم وتړل شي».

د مومندو د لویې جرګې یو بل غړي او فعال، تفسیر مومند وویل، د افغانانو په نوم او د افغان کډوالو د بېرته لېږلو د بهیر پر مهال د پښتنو لپاره دغه ستونزه زیاته شوې ده.

هغه افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې وویل، د مومندو په درېیو سیمو، خوېزو، بایزو او صافو کې، چې له کرښې سره نږدې پرتې دي، د ډېرو خلکو پېژندپاڼې تړل شوې دي.

هغه زیاته کړه، په دغو سیمو کې مېشت ځینې خلک د پاکستان له لوري پر کرښه د اغزن تار د غځولو پر مهال له ستونزې سره مخ شوي، «ځکه د یوې کورنۍ یوه برخه دې غاړې او بله برخه پورې غاړې ته پاتې شوې ده».

هغه وویل: «پر کرښه اغزن تار په داسې ډول غځول شوی چې مومندو کې یو پاکستانی ښوونځی هم پورې غاړې ته پاتې شوی دی».

د جماعت اسلامي ګوند د مومندو سیمه‌ییز مشر فردوس خان وویل، د افغان کډوالو په پلمه پښتانه ځورول کېږي او «د پښتنو تابعیت مشکوک کړل شوی دی».

هغه افغانستان انټرنشنل پښتو سره خبرو کې وویل، له هغو خلکو څخه د سیمې د ملکیت اسناد غوښتل کېږي چې د ده په وینا، د نیکونو له زمانې راهیسې د همدې وطن اوسېدونکي دي.

د مومندو د لویې جرګې استازو وویل، دوی د یوې خبري غونډې له لارې دغه ستونزه مطرح کړې ده. دوی زیاته کړه، له دې وروسته به په قومي کچه او بیا په سیاسي کچه تګلاره جوړه کړي، څو دغه ستونزه د پاکستان له دولت سره شریکه کړي.

دوی وویل، د پېژندپاڼو له تړل کېدو سره د خلکو ټولې چارې درېږي، ان تر دې چې په روغتونونو کې یې درملنه هم نه کېږي.

د مومندو د لویې جرګې غړو وویل، دوی دغه ستونزه له حکومتي چارواکو سره هم شریکه کړې ده او ځینو چارواکو ورته د ستونزې د هواري ډاډ ورکړی، خو تر اوسه عملي اقدام نه دی شوی، له همدې امله دوی خبري کنفرانس ته اړ شوي دي.

دوی وايي، «ځینې اشارې»یې ترلاسه کړې دي، خو د لارو د پرانیستو او د سوداګرۍ د بېرته پیلولو لپاره لا هم ډېر کار ته اړتیا ده.

د سوداګرۍ د ګډې خونې په پاکستان کې مشر جنید اسماعیل مکدا افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، له افغانستان سره د سوداګریزو لارو د پرانیستو په اړه یې له پاکستاني دولتي چارواکو سره خبرې روانې دي، خو په دې لړ کې د پاکستان او افغانستان د حکومتونو ترمنځ ستونزې او ورپسې د ایران شخړې هم يوه ستونزه جوړه شوې ده.

هغه زیاته کړه، «اوس ځینې اشارې ترلاسه شوې دي»، خو دوی لا هم د وضعیت ارزونه کوي.

مکدا وویل، دوی هڅه کوي چې نه یوازې د افغانستان او پاکستان ترمنځ دوه اړخیزه سوداګري بېرته پیل شي، بلکې ټرانزیټي سوداګري هم بېرته فعاله شي، څو له منځنۍ اسیا سره سوداګري هم ترسره شي.

هغه زیاته کړه، د افغانستان او پاکستان ترمنځ باید د سوداګرۍ لړۍ نه وای تړل شوې، ځکه د سوداګرۍ د درېدلو له امله د دواړو هېوادونو ولسونو، سوداګرو او اقتصادونو ته زیان اوړي.

د سوداګرۍ د ګډې خونې د افغانستان شریک مشر خان جان الکوزي وویل، د حکومتونو په کچه په دې برخه کې تر اوسه کوم نوی پرمختګ نشته، خو په افغانستان او پاکستان دواړو کې سوداګر د لارو د پرانیستو او د سوداګرۍ د بېرته پیلولو هڅې کوي.

الکوزي افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې وویل، په افغانستان کې هم سوداګر په دوامداره توګه له وزیرانو سره په دې اړه لیدنې او خبرې کوي.

هغه وویل:: «څو ورځې وړاندې ما شخصاً د تجارت له وزیر سره ولیدل. ان موږ کندهار ته لاړو، له ملا شیرین اخند سره مو وکتل او د ملا برادر له دفتر سره هم خبرې کوو. ورته مو ویلي چې دا بندیز د دواړو خواوو په زیان دی او باید اسانتیاوې رامنځته شي».

الکوزي وویل، د طالبانو مشران دوی ته وايي چې پاکستان هر وخت له دې ستونزې استفاده کوي او تر هغه چې د پاکستان له لوري کوم ضمانت ورنه کړل شي، دوی به دا لاره نه پرانیزي.

هغه زیاته کړه، که د پاکستان او طالبانو ترمنځ کومې پټې خبرې روانې وي، سوداګر ترې خبر نه دي.

الکوزي وویل: «البته زموږ د دواړو خواوو د سوداګرو غوښتنه او هیله دا ده چې دا د دواړو هېوادونو او ولسونو لپاره یوه اړتیا ده. د دې لارې تړل د دواړو هېوادونو په زیان دي، نو لاره باید پرانیستل شي».

د سوداګرۍ د ګډې خونې د پاکستان شریک مشر سهیل مکدا په شکايت سره وویل: «په افغانستان کې اوس پاکستاني توکي نه خوښېږي او د طالبانو حکومت په دې اړه تبليغات کړي. دلته په پاکستان کې هم خلک له دې کاره خپه دي، دا کار باید نه وای شوی».

هغه زیاته کړه، دوی لا هم د دې ستونزې د هواري لپاره هڅې کوي.

مکدا وویل، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ بېرته عادي کول اسانه کار نه دی او د دوه اړخیزې سوداګرۍ بېرته خپل پخواني حالت ته ستنول به وخت ونیسي، خو دوی له هڅو ناهیلي شوي نه دي.

د یادونې ده چې د ډېورنډ پر کرښه د تورخم، سپین بولدک او د تګ راتګ نورې ټولې لارې وروسته له هغه د هر ډول تګ راتګ او سوداګریزو چارو پر مخ وتړل شوې چې د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر میاشت کې د پاکستان هوايي ځواکونو په کابل او د افغانستان په نورو ولایتونو کې هوايي بریدونه وکړل او طالبانو یې په غبرګون کې د ډېورنډ پر کرښه د پاکستان پر امنیتي پوستو بریدونه وکړل.