د پښتونخوا نشنل عوامي ګوند شریک مشر مختار خان یوسفزي افغانستان انټرنشنل پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، افغان ملت یو ملت او یو وجود دی او په افغانستان کې هر ډول سیاسي او امنیتي بدلون د کوزې پښتونخوا پر خلکو هم اغېز کوي.
مختار خان ویلي، افغان ملت اوس په دوو برخو وېشل شوی چې یوه برخه یې په افغانستان او بله برخه یې د پاکستان تر واک لاندې سیمو کې ژوند کوي. د نوموړي په وینا؛ د کوزې پښتونخوا خلک خپلې هیلې له ازاد افغانستان سره تړي او که په افغانستان کې ملي، جمهوري او پرمختګپاله ځواکونه واک ته ورسېږي؛ نو د پښتونخوا د خلکو د حقونو او خپلواکۍ مبارزې ته به هم ځواک ورکړي.
هغه د طالبانو حکومت ملي، جمهوري او پرمختګپاله ونه باله او ویې ویل، چې د دوی اېډیالوژي د افغانستان د وروسته پاتې کېدو او بربادۍ لامل شوې ده. نوموړي ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته د کوزې پښتونخوا د ملي ازادۍ غوښتونکي غورځنګ پر روحیه هم د نهیلۍ اغېز شوی دی.
مختار خان د طالبانو د واکمنۍ پرمهال د امنیت په اړه وویل، په افغانستان کې د جګړې کمېدل د طالبانو ځانګړې لاسته راوړنه نهده؛ ځکه همدغې ډلې مخکې جګړه روانه کړې وه او د افغانستان امنیتي ځواکونه، ښارونه، کلي، سړکونه او پلونه یې ویجاړ کړي وو.
هغه زیاته کړه، چې د طالبانو د واکمنۍ زیانونه تر لاسته راوړنو ډېر دي، امنیتي ځواکونه لهمنځه تللي، افغانستان له دفاعي پلوه کمزوری شوی او د یوه ملي جمهوري نظام د نشتوالي له امله افغان ملت وېشل شوی دی.
د نوموړي په وینا؛ د طالبانو له واکمنېدو وروسته زرګونه لوستي کسان، هنرمندان او مسلکي افغانان له هېواده وتلو ته اړ شوي او ښځې د زدهکړو، کار او نورو بنسټیزو حقونو له ترلاسه کولو محرومې شوې دي.
هغه وویل، د نجونو او ښځو پر زدهکړو او کار محدودیتونه د افغانستان راتلونکی له جدي ستونزو سره مخ کوي. مختار خان همداراز وویل، د مشروع ملي حکومت د نشتوالي له امله د افغانستان ګڼ قومونه ځان په واک کې شریک نه بولي او دغه وضعیت د قومي بېباورۍ د زیاتېدو لامل کېږي.
هغه خبرداری ورکړ، که پر سولهییزې سیاسي مبارزې بندیزونه دوام وکړي؛ نو ښايي خلک بیا وسلهوالې مبارزې ته مخه کړي، چې په پایله کې به یې د بهرنیو لاس وهنو او نوې بېثباتۍ زمینه برابره شي.
مختار خان د افغانستان د ستونزو د حل لپاره له طالبانو وغوښتل، چې په خپله تګلاره کې بدلون راولي، ټولشموله ملي حکومت جوړ کړي، اساسي قانون بېرته نافذ کړي او د واک د لېږد لپاره د عمومي ټاکنو نېټه اعلان کړي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د ایران اېراف رسنۍ سره په مرکه کې د پاکستان او افغانستان د اړیکو په اړه ویلي: «اوس یوه کوچنۍ پوځي ډله واکمنه ده، چې د پاکستان ټولې ګټې یې یرغمل کړې او له افغانستان سره هم د کړکېچ غوښتنه کوي».
نوموړي زیاته کړې، چې د خپل مشر په استازیتوب یې د پاکستان د هرې خبرې ځواب ویلی. مجاهد په یادې ځانګړې مرکه کې یو ځل بیا ویلي، چې دوی له پاکستان سره شخړه نه غواړي او اجازه به ورنه کړي چې د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پرضد وکارول شي.
هغه زیاته کړه، اجازه نهورکوي چې د افغانستان خاوره د کوم هېواد پرضد وکارول شي او د پاکستان کورنۍ شخړې او اختلافات له افغانستان سره هېڅ تړاو نهلري.
مجاهد د پاکستان د تورونو او بریدونو په اړه د طالبانو د مشر ملاهبت الله اخوندزاده د چوپتیا په اړه وویل: «اړینه نهده چې مشر دې په هره موضوع کې دریځ ونیسي. موږ د افغانستان د اسلامي امارت په استازیتوب خبرې کړې دي او همدا بسنه کوي».
مجاهد په دې اړه چې ولې پاکستان له طالبانو سره د ژورو اړیکو سره، سره لاهم دغه حکومت په رسميت نهدی پېژندلی وویل، چې ګڼ هېوادونه له افغانستان سره رسمي تعاملات لري او د هغوی سفارتونه په کابل کې فعال دي.
هغه وویل: «ما په پیل کې اشاره وکړه، چې هېوادونه له افغانستان سره رسمي تعاملات لري. د هغوی سفارتونه په کابل کې او د افغانستان سفارتونه په نورو هېوادونو کې فعال دي. دا د دې معنا لري چې موږ رسمي اړیکې لرو».
د ایران او امریکا د جګړې په اړه د طالبانو دریځ
مجاهد د ایران او امریکا د جګړې په اړه وویل: «موږ په سیمه کې د جګړې غوښتونکي نه یو او هر هېواد چې تېری کوي، موږ یې غندو. تېری د ستونزو حللاره نهده». هغه په افغانستان کې د بهرنیو ځواکونو د حضور تجربې ته په اشارې وویل، افغانستان خپله د تېري قرباني شوی دی، ۲۰ کاله تر اشغال لاندې پاتې شوی او موږ د اشغال ترخې تجربې یې لیدلې دي».
هغه ویي: «موږ نه غواړو، چې هېڅ هېواد له داسې حالت سره مخ شي».
له امریکا سره اړیکې
مجاهد له امریکا سره د طالبانو د اړیکو په اړه وویل، افغانستان غواړي له ټولو هېوادونو سره ښې اړیکې ولري. نوموړي زیاته کړې:« موږ له کړکېچنو اړیکو او جګړو تجربه لرو، چې د هېڅ لوري په ګټه نهوې».
مجاهد: پخوانی ولسمشر اشرف غني کولای شي افغانستان ته ستون شي
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد هېواد ته د پخواني ولسمشر محمداشرف غني د راتګ په اړه وویل، که هغه وغواړي چې افغانستان ته راشي؛ نو اړیکې ته اړتیا نهلري، دا د هغوی هېواد او خاوره ده او کولای شي پهکې ژوند وکړي.
هغه زیاته کړه: «د هغوی د نږدې کسانو لپاره هم عمومي عفو اعلان شوې ده او په دې برخه کې موږ کومه ستونزه نه وینو». مجاهد د اشرف غني د احتمالي بېرته ستنېدو په اړه ټینګار وکړ، چې د افغانستان وګړي په خپل هېواد کې د ژوند کولو حق لري.
هغه زیاته کړه، د هغوی پر وړاندې هېڅ ډول ګواښ نهشته او طالبان هېڅوک خپل دښمن نه ګڼي. د طالبانو ویاند د اشرف غني د احتمالي قضايي څار په اړه وویل: «د حقوقالله او سیاسي موضوعاتو په برخه کې څوک تر قضايي څار لاندې نه نیول کېږي، ځکه عمومي عفو صادره شوې او همدا کافي ده. که کوم کس د بل چا پر وړاندې د خپل حق دعوه ولري، کولای شي محکمې ته مراجعه وکړي او خپله عریضه وړاندې کړي».
د یادونې وړ ده، چې په افغانستان کې د طالبانو واک ته د بېرته ستنېدو پنځه کاله تېرېږي. طالبان د ۱۴۰۰ لمریز کال په زمري میاشت کې د امریکايي او ناټو ځواکونو له وتلو او د جمهوري نظام تر سقوط وروسته کابل ته ننوتل.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته د ښځو او نجونو د حقونو وضعیت لا هم د خرابېدو په حال کې دی او د ملګرو ملتونو او بشري حقونو د فعالانو په وینا؛ ښځې له عامه ژوند څخه نږدې په بشپړه توګه اېستل شوې دي.
د «ای پیپر» د راپور له مخې؛ طالبانو شاوخوا ۲۰۰ فرمانونه او محدودیتونه لګولي، چې له مخې یې له ۱۲ کلونو پورته نجونې له ښوونځیو منع شوې، ښځې له پوهنتون او د کار له ډېرو برخو بېبرخې شوې او د تګراتګ لپاره پرې سخت محدودیتونه لګېدلي دي.
په راپور کې راغلي، د طالبانو په وروستیو فرمانونو کې د ښځو پر وړاندې د کورني تاوتریخوالي په اړه داسې احکام هم شامل دي چې د بشري حقونو د فعالانو په وینا، نارینهو ته د خپلو مېرمنو د وهلو زمینه برابروي؛ تر هغه چې د وهلو له امله د هډوکو ماتېدو او دایمي ټپ لامل نهشي.
په یوه بل حکم کې د ښځو لپاره د طلاق اخیستل لا سخت شوي؛ په داسې حال کې چې د نارینهو د طلاق حق پر خپل ځای پاتې دی. د راپور له مخې؛ دغه قوانین د ماشومانو د ودونو لپاره هم زمینه برابروي.
د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې د معلوماتو له مخې؛ اوس شاوخوا نیمايي افغان ښځې یوازې په میاشت کې یو یا دوه ځله له خپلو کورونو وځي.
۲۳ کلنه پریما چې له ایران نه افغانستان ته په جبري توګه ستنه شوې وايي، ښځې حتی د خپلو اړتیاوو پوره کولو لپاره په ازاد ډول له کوره نهشي وتلی او د کور د سودا پېرلو مسوولیت ډېری وخت پر نارینهو پاتې کېږي.
پریما وايي، هغه د ګنډلو او خامکدوزۍ مهارت لري او که د کار امکانات ورته برابر شي؛ نو کولای شي د خپلې کورنۍ د ورځنیو اړتیاوو پوره کولو لپاره کار وکړي، خو د طالبانو د محدودیتونو له امله بېکاره ده.
په لویدیځ افغانستان کې یوه ۴۰ کلنه ښځه چې تر شلو کلونو ډېر وخت یې په ایران کې تېر کړی او په مارچ میاشت کې په جبري توګه افغانستان ته ستنه شوې وايي، چې لوڼې یې ښوونځي ته نهشي تللی.
د ښځو د حقونو فعاله میترا مهران وايي، د طالبانو د رژیم عادي کېدو بهیر د اندېښنې وړ دی او له یادې ډلې سره د نړۍوالو هېوادونو سیاسي او دیپلوماتیک تعامل باید د ښځو د حقونو له وضعیت سره تړاو ولري.
راپور وايي، د ملګرو ملتونو د بشریت ضد جرمونو تړون د تعدیل په وړاندیزونو کې اوو هېوادونو د جرم په توګه د «جنسیتي توپیر» د شاملولو غوښتنه کړې او ۱۴ هېوادونو په عامه توګه د یادې طرحې ملاتړ کړی دی.
په همدې حال کې افغانستان له ژور بشري او اقتصادي ناورين سره هم مخ دی. د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې؛ په ۲۰۲۵کال کې شاوخوا ۲۸ مېلیونه افغانانو په بېوزلۍ کې ژوند کاوه او نږدې له هرو څلورو کسانو درې یې د خپلو اساسي اړتیاوو په پوره کولو کې له ستونزو سره مخ وو.
د مرستندویه ادارو په وینا؛ وچکالۍ، له ګاونډیو هېوادونو د افغانانو جبري ستنېدل او د نړۍوالو مرستو کمښت د خلکو وضعیت لا کړکېچن کړی دی. د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د حقونو بېساری ناورین د نړۍ لهخوا د هېرېدو له ګواښ سره مخ دی.
په افغانستان کې د روغتیايي خدمتونو د کمښت، خوارځواکۍ او اقتصادي ستونزو له امله د مېندوارۍ او زېږون پرمهال د مېندو د مړینې لوړه کچه لاهم جدي اندېښنه بلل کېږي. د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۳کال د شمېرو له مخې؛ په افغانستان کې د هرو ۱۰۰زره زېږونونو پرمهال لږترلږه ۵۲۱ مېندې مري.
د ازادي راډیو د راپور له مخې؛ ۲۲ کلنه کبرا چې د وینې له کموالي او خوارځواکۍ سره مخ وه، د زېږون پرمهال د ډېرې وینې له ضایع کېدو وروسته هغه او ماشوم یې دواړه مړه شوي دي. د کبرا خور ویلي، د هغې خاوند بېوزله و او حتی د درملو د پېرلو وس یې نه درلود؛ په داسې حال کې چې ډاکټرانو د کبرا د روغتیا لپاره د مغذي خوړو برابرولو سپارښتنه کوله.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۳کال د شمېرو له مخې؛ په افغانستان کې د هرو ۱۰۰زره زېږونونو پرمهال لږترلږه ۵۲۱ مېندې مري. د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو لپاره تازه رسمي شمېرې لا نهدي خپرې شوې او د لرو پرتو سیمو د نا ثبت شویو پېښو له امله ښايي واقعي شمېرې تر دې هم لوړې وي.
ملګري ملتونه وايي، د مېندو ډېری مړینې د مېندوارۍ د هغه اختلاطاتو له امله دي چې د مسلکي قابلو د کمښت، کمزوري روغتیايي سیستم او د بېړني زېږون خدمتونو د نشتوالي له امله په مرګ بدلېږي.
د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ښځو پر زدهکړو او کار محدودیتونو هم د روغتیايي سکتور پر وضعیت اغېز کړی دی. د قابلهګۍ، روغتیاپالۍ او نورو روغتیايي برخو د ښځینه زدهکوونکو د زدهکړو بندېدو سره د راتلونکو کلونو لپاره د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د کمښت اندېښنې هم زیاتې شوې دي.
په لرو پرتو سیمو کې ګڼې ښځې روغتیايي مرکزونو ته د لاسرسي له ستونزو سره مخ دي او ځینې یې اړې شوې، چې په کورونو کې زېږون وکړي. د پروان اوسېدونکې نبیله وايي، مور یې د کورني زېږون پرمهال مړه شوې او ماشوم یې هم ژوندی نهدی پاتې شوی.
د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق وايي، یوازې له هرو څلورو مېندواره ښځو یوه یې د مېندوارۍ پرمهال لږترلږه څلور روغتیايي معاینې ترسره کوي. دغه بنسټ اټکل کوي، چې په ۲۰۲۶کال کې به شاوخوا ۱.۲ مېلیونه مېندواره او شېدې ورکوونکې ښځې له سختې خوارځواکۍ سره مخ شي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت بیا وايي، چې روغتیايي خدمتونو ته د خلکو لاسرسی ښه شوی دی. د دغه وزارت ویاند شرافت زمان ویلي، تېرکال شاوخوا ۲۰۰ مېندې د زېږون پرمهال مړې شوې؛ خو نوموړي د مېندو د مړینې یوشمېر لاملونه د مېندوارۍ پرمهال د منظمې روغتیايي څارنې نه ترسره کول بللي دي.
په همدې حال کې روغتیايي سرچینې وايي، د نړۍوالو مرستو کمښت او د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د محدودیتونو دوام د افغانستان د مېندو او ماشومانو د روغتیا راتلونکی له لا زیاتو ننګونو سره مخ کوي.
په بدخشان کې د طالب ځواکونو او د دغه ډلې د ناراضي قوماندان جمعهخان فاتح ترمنځ نښته دویمې ورځې ته غځېدلې ده. که څه هم د طالبانو رسمي ادارو تر اوسه په دې اړه څرګند دریځ نه دی اعلان کړی، خو د دې ډلې نږدې رسنیو او څېرو د نښتو رامنځته کېدل تایید کړي او په اړه یې غبرګونونه ښودلي دي.
له طالبانو سره نږدې یوه خبریال د دې ډلې د لوړپوړو چارواکو په حواله ویلي، چې نښتې د سېشنبې په ماښام، د زمري میاشتې په ۲۰مه، پیل شوې دي. د طالبانو دغو چارواکو جمعهخان فاتح د ځمکو په غصب او د کانونو په ناقانونه استخراج تورن کړی او ویلي یې دي: «لکه څنګه چې مو د پاکستان پر وړاندې ودرېدلو، همدارنګه د هغو کورنیو عناصرو پر وړاندې به هم په ټینګه ودرېږو چې بغاوت وکړي او وبه یې ځپو.»
د سیمهییزو چارواکو خبرداری او د امنیتي وضعیت په اړه اندېښنې
د دغې نښتې پراخوالي بېلابېل غبرګونونه راپارولي دي. د بهارک ولسوالۍ د طالبانو قاضي، وقاص احمد مبارز، په فېسبوک کې جمعهخان فاتح ته په یوه پیغام کې د هغه وسلهوال اقدام «لویه تېروتنه» بللې او خبرداری یې ورکړی چې نوموړی به له خپل دغه اقدام پښېمانه شي.
د نوموړي او نورو غبرګونونو څخه داسې ښکاري چې په نسي کې روانه پېښه د طالبانو لپاره یوازې یوه عادي امنیتي عملیات نه دي، بلکې د دې احتمال شته چې د سیمهییزو ځواکونو او د طالبانو د مشرتابه ترمنځ په پراخه نښته بدله شي.
په همدې مهال، له طالبانو سره نږدې یو شمېر رسنیزو فعالانو په بدخشان کې د امنیتي وضعیت د خرابېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. د دې ډلې رسنیز فعال منصورالافغاني د سیمهییزو چارواکو پر کړنو سختې نیوکې کړې او ویلي یې دي چې د دفاع وزارت تازه ځواکونه بدخشان ته رسېدلي دي. د هغه په وینا، ټاکل شوې چې کومانډوي ځواکونه هم درواز ولسوالۍ ته ولېږدول شي.
نوموړي ادعا کړې چې د بدخشان والي په ځینو معاملو کې ښکېل دی او امنیتي قوماندانان هم اغېزمن حضور نه لري. هغه ویلي چې دوه میاشتې وړاندې یې د دغه ولایت د امنیتي وضعیت په اړه خبرداری ورکړی و، خو پایله یې نه ده ورکړې. نوموړي له مرکزه د نورو ځواکونو د لېږلو یا د کندوز له امنیتي ظرفیتونو څخه د ګټې اخیستنې غوښتنه کړې ده.
د سرو زرو جګړه» او د سیمهییزو او له سیمې بهر طالب ځواکونو ترمنځ اختلاف
له بلې خوا، شنونکي د دې شخړې تر شا د ژورو اختلافاتو د شتون خبره کوي. د افغانستان پخوانی ډیپلومات، شفیق شرق، دغه نښته د طالبانو په منځ کې د لومړني جدي او وسلهوالې ناخوښۍ په توګه یاده کړې ده.
د هغه په باور، د «سرو زرو جګړه» او د سیمهییزو سرچینو د وېش پر سر د بدخشاني او له بدخشان څخه بهر د طالبانو ترمنځ اختلافات د دې کړکېچ له مهمو لاملونو څخه دي.
شرق دغه جګړه د جمعهخان فاتح لپاره «نا برابره» بللې او ویلي یې دي چې که څه هم امکان لري یو ځل بیا د بدخشان طالب مشران د منځګړیتوب هڅه وکړي، خو د هغه په باور، جمعهخان فاتح ته د بېرته ستنېدو لاره ښايي ډېره محدوده شوې وي.
د افغانستان د کډوالو پخواني وزیر نورالرحمن اخلاقي ویلي چې بدخشان ښايي لومړنی ولایت وي چې د طالبانو له واک څخه ازادېږي.
د جمعیت اسلامي د رهبرۍ شورا دغه غړي ویلي چې یو مناسب فرصت رامنځته شوی او باید د خلکو د آزادۍ په لاره کې ترې په غوره توګه ګټه واخیستل شي.
د وېرې د ماتېدو ادعا او راتلونکی وضعیت
په همدې لړ کې، سیاسي فعال روحالامین روحاني افغانستان انټرنشنل ته په خبرو کې ویلي چې د طالبانو په وړاندې د خلکو وېره له منځه تللې او په بدخشان کې سیمهییز مقاومتونه د دې ډلې د کورنیو اختلافاتو د ژورېدو او د سیمهییزې ناخوښۍ د لا څرګندېدو نښه ده.
طالبانو تل هڅه کړې چې خپل داخلي اختلافات پټ وساتي او ځان د یوه منسجم ځواک په توګه وښيي، خو بدخشان ته د تازه ځواکونو او درواز ته د کومانډوي ځواکونو د استولو راپورونه ښيي چې دغه ډله هڅه کوي د رامنځته شوي کړکېچ د پراخېدو مخه ونیسي.
سره له دې، د معلوماتو د محدودیت له امله تر اوسه د نښتې د مرګژوبلې، د ښکېلو ځواکونو د شمېر او د درواز ولسوالۍ په بېلابېلو سیمو کې د کنټرول د وضعیت په اړه کره معلومات نشته. د دواړو لورو ادعاوې هم تر اوسه په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
نیو هیومنیټرین ادارې په یوه راپور کې لیکي، په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله تېرېږي ، خو لا هم له نړیوالو مالي او سیاسي فشارونو سره مخ دی. له بلې خوا، د مرستو کمښت او د طالبانو تګلارو پر افغان ولس، په ځانګړي ډول پر زیانمنو او بېوزلو کورنیو، دروند بار اچولی دی.
نیو هیومنیټېرین زیاتوي چې د افغانستان پخوانی جمهوري حکومت تر ډېره پر بهرنیو مرستو ولاړ و او په ۲۰۱۹ کال کې د هغه شاوخوا ۷۵ سلنه عامه لګښتونه له نړیوالو مرستو تمویلېدل. د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان د مرکزي بانک میلیاردونه ډالر شتمنۍ له هېواده بهر کنګل شوې او د طالبانو پر مشرانو مالي او د سفر محدودیتونه ولګېدل.
د نیو هیومنیټېرین د راپور له مخې، د دغو فشارونو له اعلان شویو موخو څخه یوه دا وه چې طالبان د ښځو او نجونو په اړه خپلې تګلارې بدلېدو ته اړ کړي. د دغو تګلارو له مخې، نجونې له شپږم ټولګي وروسته له رسمي زده کړو بې برخې شوې او ښځې له ګڼو دولتي دندو لرې کړل شوې دي. په راپور کې د مدني فعالانو او خبریالانو د نیولو په اړه اندېښنې هم یادې شوې دي.
نیو هیومنیترین وايي چې د دغو فشارونو تر ټولو دروند اغېز په تېرو پنځو کلونو کې پر عامو افغانانو پرېوتی دی. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، چې په راپور کې یادې شوې، لږ تر لږه ۲۲ میلیونه افغانان، چې ۱۰.۷ میلیونه یې ښځې او نجونې دي، بشري مرستو ته اړتیا لري.
د راپور له مخې، طالبان له ښځو د حقونو په اړه د پراخو نیوکو ترڅنګ، د بیارغونې او د ملي پیسو د ارزښت د ټینګښت په برخو کې هم ځینې پرمختګونه لري. دغه ډله توانېدلې چې له یو شمېر سیمهییزو هېوادونو سره خپلې اړیکې هم پراخې کړي.
همدا راز زیاته شوې چې روسیه تر اوسه یوازینی هېواد دی چې د طالبانو حکومت یې په رسمي توګه په رسمیت پېژندلی دی. خو ایران، ازبکستان، هند، متحده عربي امارات، قطر، سعودي عربستان، ترکیه او چین هم له کابل سره خپلې اړیکې نږدې کړې دي. د راپور له مخې، که څه هم دغو اړیکو د طالبانو د حکومت د رسمي پېژندنې بڼه نه ده غوره کړې، خو په سیمه کې د دغه حکومت د عملي منلو د زیاتېدو نښه بلل کېږي.
د یادې ادارې په وینا، له دې اړیکو سره سره، میلیونونه افغانان لا هم د ویزو، زده کړو او په بهر کې د کار کولو په برخه کې له اداري ستونزو سره مخ دي. راپور په عمان کې د افغانانو وضعیت ته هم اشاره کوي او وايي چې د دوه اړخیزو زدهکړیزو هوکړو نشتوالی د افغان محصلانو لپاره زدهکړیزو فرصتونو ته لاسرسی ستونزمن کړی دی.
کنګل شوې شتمنۍ او بانکي ستونزې
راپور کې راغلي چې د طالبانو پر وړاندې له سترو اقتصادي ننګونو څخه یوه د افغانستان د مرکزي بانک د شتمنیو نه لاسرسی او د مالي محدودیتونو دوام دی. په ۲۰۲۲ کال کې د افغانستان د مرکزي بانک شاوخوا اووه میلیارده ډالر زېرمې په متحده ایالاتو کې کنګل شوې او له دې جملې ۳.۵ میلیارده ډالر د افغان ولس د ګټو لپاره ځانګړي شول.
د راپور له مخې، دغه ۳.۵ میلیارده ډالر اوس په سویس کې د «افغانستان صندوق» په نوم صندوق کې ساتل کېږي او د طالبانو د حکومت له کنټرول څخه بهر اداره کېږي. په همدې حال کې، مالي محدودیتونو او له نړیوال مالي نظام سره د افغان بانکونو د اړیکو ستونزو شرکتونو او پانګهوالو ته مالي سرچینو ته لاسرسی سخت کړی دی.
نیو هیومنیټېرین د یوه سوداګریز سلاکار له قوله لیکي چې ان د کارکوونکو د معاشونو د ورکړې لپاره د نسبتاً عادي پیسو لېږد هم ښايي په بانکي نظام کې له اوږده ځنډ سره مخ شي. د هغه په وینا، دا حالت پر هغو کورنیو مستقیم فشار اچوي چې د یوه کس عاید یې د کورنۍ د څو غړو د ژوند لګښتونه پوره کوي.
د بهرنیو مرستو کمښت
راپور وايي، د لوېدیځو هېوادونو د پراختیايي مرستو کمېدل د افغانستان د اقتصاد د ښه کېدو پر وړاندې بله مهمه ستونزه ده. مرستندویه هېوادونه د طالبانو د حکومتولۍ، د ښځو د حقونو او له طالب چارواکو سره د لا زیاتې همغږۍ اړتیا هغه لاملونه بولي چې د پراختیايي پروژو د محدودېدو سبب شوي دي.
نیو هیومنیټېرین د ناروې د کډوالو شورا د ملاتړ او اړیکو د برخې د مشر میثم شفیعي له قوله لیکي چې د افغانستان زیانمن خلک د دې وضعیت «بیه» پرې کوي او بنسټیزې زېربناوې او د خدمتونو نظامونه لا هم د کمزورېدو په حال کې دي.
د راپور له مخې، شفیعي د اوبو کړکېچ د دې ستونزې له مهمو بېلګو څخه بولي او وايي چې کابل ښايي تر ۲۰۳۰ کال پورې له اوبو له کمښت سره مخ شي. هغه ټینګار کړی چې د ټانکرونو له لارې د اوبو لېږد اوږدمهاله حل نه شي کېدای او له لوېدیځو هېوادونو یې غوښتي چې له طالبانو سره «عملي» تعامل وکړي او د پراختیايي پروژو لپاره تخنیکي مرستې برابرې کړي.
د بېړنۍ روغتیايي ادارې د افغانستان د برخې د مشر دژان پانیک له قوله لیکل شوي چې پر بشري مرستو له حده ډېر تمرکز یو «تناقض» رامنځته کړی دی. د هغه په وینا، بشري مرستو د ژوندانه د اړینو خدمتونو په ساتلو کې مرسته کړې، خو هغه اوږدمهاله مالي سرچینې یې نه دي ځای ناستې کړې چې پخوا یې د افغانستان د روغتیايي نظام ملاتړ کاوه.
وړاندې لیکل شوي چې د نړیوالو بودجو کمېدل ښايي د افغانستان د روغتیايي نظام وړتیا راکمه کړي، څو روغتیايي کارکوونکي وساتي، روغتیايي مرکزونه فعال وساتي، درمل برابر کړي او د ناروغانو د لېږد او درملنې د راجع کولو شبکه خوندي وساتي.
له پاکستان سره د تاوتریخوالي زیاتېدل
د راپور په بله برخه کې لیکي چې د افغانستان او پاکستان اړیکې په تېر یوه کال کې په جدي توګه ترینګلې شوې دي. د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو په اړه اختلافونو د پولې پر اوږدو کې د نښتو او د پاکستان د هوايي بریدونو لړۍ هم رامنځته کړې ده.
د «رواداري» په نوم د بشري حقونو ادارې ویلي چې د ۲۰۲۴ کال له ډسمبر څخه د ۲۰۲۶ کال تر جون پورې د پاکستان په هوايي او توغندیزو بریدونو کې د افغانستان په نهو ولایتونو کې له ۱۱۸۰ ډېر کسان وژل شوي یا ټپیان شوي او له ۲۹ زرو څخه ډېرې کورنۍ بېځایه شوې دي. پاکستان بیا وايي چې په دغو بریدونو کې یې په افغانستان کې د مېشتو وسلهوالو ډلو مرکزونه په نښه کړي، نه ملکي وګړي.
پاکستان طالبان تورنوي چې تحریک طالبان پاکستان ته یې د افغانستان له خاورې څخه د فعالیت اجازه ورکړې ده؛ خو د طالبانو حکومت دا ادعا څو ځله رد کړې ده.
په پاکستان کې د افغانانو د پراخو ایستلو بهیر د ۲۰۲۳ کال په اکتوبر کې له پیلېدو راهیسې له ۲.۵ میلیونو ډېر افغانان له پاکستانه بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. که له ایران څخه د راستنېدونکو افغانانو شمېر هم ورسره یوځای شي، د بېرته راستنو شویو کسانو شمېر نږدې شپږ میلیونو ته رسېږي. مرستندویه ادارې دغه بهیر د افغانستان پر وړاندې له سترو بشري ننګونو څخه بولي.
د ایران د جګړې اغېزې
د امریکا او اسرابیل جګړې له ایران سره د افغانستان لپاره هم نوې ستونزې رامنځته کړې دي. په ایران کې مېشت میلیونونه افغانان له خپلو کورنیو سره افغانستان ته د پیسو د لېږلو په برخه کې له لا ډېرو ستونزو سره مخ شوي دي. د راپور له مخې، د دغو حوالو منځنی میاشتنی ارزښت شاوخوا ۱۲۹ ډالره اټکل شوی دی.
د نیو هیومنیترین په وینا، د کیمیاوي سرې او نورو کرنیزو توکو د بیو لوړېدو هم پر افغان بزګرانو فشار زیات کړی دی. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان ویلي چې افغانستان د ژمي د کرنیز موسم له پیلېدو مخکې د تر ۶۰۰ زرو کورنیو لپاره د غنمو د سرې او تخمونو د برابرولو په موخه ۳۸.۳میلیونه ډالرو اضافي بودجې ته اړتیا لري.
په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو پنځه کاله وروسته، دغه هېواد لا هم د نړیوالو فشارونو، کورنیو محدودیتونو، د بهرنیو مرستو د کمېدو، اقتصادي کړکېچ، د کډوالو د پراخې راستنېدنې او له ګاونډیو هېوادونو سره د زیاتېدونکو ترینګلتیاوو تر منځ راګیر دی.
راپور کې ټینګار شوی که څه هم طالبانو د ملي کرنسۍ د ارزښت د ټینګښت، بیارغونې او له سیمې سره د اړیکو د پراخولو په برخو کې ځینې پرمختګونه کړي، خو د پراختیايي ملاتړ کمېدل او د بشري ناورین دوام ښايي پر روغتیا، اوبو، کرنې او نورو بنسټیزو خدمتونو لا ډېر فشار راولي.