په یوه ورځ؛ له پاکستان او ایران نه تر ۲زره ډېر کډوال افغانستان ته ستانه شوي

دغه مقاله چې د اسټرالیا پر «پرلز اېنډ اریټېشنز» وېب‌پاڼه د پنجشنبې په ورځ (د وږي ۵مه) خپره شوې راغلي، چې تر ۲۰۰۱کال وروسته د افغانستان د دولت جوړونې او سولې ټینګښت پروژه په ګڼو برخو کې ناکامه شوه او هماغه ناکامۍ په پای کې د طالبانو د بېرته واکمنېدو زمینه برابره کړه.
هغه ویلي، چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان کې د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار او ټولنیز حضور محدودیتونه لاهم دوام لري او همدا مسله د دې لامل شوې چې ډېری هېوادونه د طالبانو د حکومت رسمي مشروعیت ونه مني.
ایوانز لیکي، که څه هم د طالبانو تر واکمنېدو وروسته د افغانستان اقتصاد په بشپړه توګه نه‌دی نړېدلی او یوشمېر هېوادونه له کابل سره ډیپلوماتیک او اقتصادي تعاملات زیاتوي؛ خو د ښځو د حقونو وضعیت د نړۍوالې رسمیت پېژندنې پر وړاندې لوی خنډ پاتې دی.
هغه په ځانګړي ډول د نجونو پر لوړو زده‌کړو بندیز، د ښځو د کار محدودیتونه او د هغوی پر تګ‌راتګ لګېدلي بندیزونه د طالبانو د حکومت تر ټولو جنجالي سیاستونه بللي دي. د اسټرالیا دغه پخواني وزیر تر ۲۰۰۱کال وروسته د افغانستان د دولت جوړونې د ناکامۍ پنځه اساسي لاملونه هم یاد کړي دي.
د هغه په وینا، د افغانستان د ټولنیز او سیاسي جوړښت ناسم درک، کمزورې همغږي، د قانون حاکمیت ته کمه پاملرنه، د فساد پراخې ستونزې او د نړۍوالو د وتلو ناسم مدیریت هغه لاملونه وو چې د جمهوري نظام د پرځېدو لامل شوي.
ایوانز لیکلي، چې د سولې او دولت جوړونې بهیر باید د افغانستان د قومي، کلتوري او سیاسي واقعیتونو له درک سره مل وای؛ خو نړۍوالو لوبغاړو په دې برخه کې لازمې تجربې او تګلارې ونه لرلې.
د افغانستان د اوسني وضعیت په اړه هغه د دوو تګلارو یادونه کړې؛ یوه د طالبانو پر وړاندې د فشار او انزوا تګلاره او بله له طالبانو سره د تعامل او خبرو اترو لاره. نوموړي ویلي، د فشار په تګلاره کې بندیزونه، نړۍوال فشار او د بشري حقونو د سرغړونو قضیو څار شامل دي، په داسې حال کې چې د تعامل پلویان باور لري چې د خبرو او اقتصادي همکاریو له لارې د وضعیت د ښه کېدو زمینه برابرېدای شي.
ایوانز ویلي، چې خپله د تعامل او فشار د ګډې تګلارې ملاتړ کوي. د هغه په وینا، له طالبانو سره اړیکې باید دوام ومومي؛ خو په ورته وخت کې باید د بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو موضوع له پامه ونه غورځول شي.
هغه ټینګار کړی، چې د طالبانو د ډیپلوماتیکو استازو منل او له کابل سره اړیکې باید د بشري حقونو د وضعیت له ښه والي سره مشروط وي. ایوانز همداراز ویلي، چې اسټرالیا باید د افغانستان په اړه خپله پاملرنه وساتي او د افغان کډوالو، بشري حقونو او نړۍوالو مرستو په برخه کې خپل رول ته دوام ورکړي.
د هغه په وینا، که څه هم اسټرالیا نه‌شي کولی په افغانستان کې مرکزي رول ولوبوي؛ خو باید د افغانانو د وضعیت د ښه کولو لپاره له خپلو نړۍوالو مسوولیتونو سترګې پټې نه‌کړي.

تمنا او غرڅنۍ (مستعار نومونه) له افغانستان نه هغه مهال وتلې وې، چې طالبان تازه واک ته رسېدلي وو، د نورو ډېرو ښځو په څېر دوی هم داسې فکر کاوه چې ښايي دغه جلاوطني به لنډمهاله وي؛ خو لنډمهاله سفر په کلونو واوښت.
دوی په پاکستان کې درېیم هېواد ته د تګ په تمه وې، چې شاوخوا درې او څلور کاله وروسته د وروستیو جبري اېستلو، د ویزو نه‌لرلو او فشارونو له امله بېرته افغانستان ته ستنې شوې.

تمنا د کندهار له لارې افغانستان ته ستنه شوې، د هغې دا لومړی ځل و چې کندهار یې له نږدې لیده. د ښار، خلکو او فضا په لیدلو ورته هر څه نوي ښکارېدل. د هغې جامې هم د نورو ښځو پرتله متفاوتې وې.

تمنا وايي، په موټر کې له کندهاره تر کابله موټرچلوونکي د دوی خبرو او لهجې ته په ډېر غور سره غوږ نیوه. د هغې لپاره دغه کوچنۍ شېبې هم د یوه لوی بدلون نښې وې.

غرڅنۍ هم د تمنا په څېر نظر لري. هغه وايي: «ما چې له کلونو وروسته کابل ولید، خلک نهیلي او ستړي وو او ان ظاهرې بڼې یې لا اوښتې وې. د خلکو ظاهرې بڼې ګډې و‌ډې، نامنظمې او سپیرې معلومېدې. اوس په کابل ښار کې د پخوا پرتله څوک سټایل هم نه وهي، د طالبانو محدودیتونو نه یوازې د ښځو؛ بلکې د نارینه‌و ظاهري بڼې هم بدلې کړې دي».

غرڅنۍ زیاتوي: «د مېرمنو لپاره حجاب او ماسک مجبوریت دی؛ کنه د امربالعمروف کارکوونکو له‌خوا د سپک وضعیت او بد چلند سره مخ کېږي». د هغې په خبره، د نجونو ښوونځي تړلي دي او د ښځو پر کار هم محدودیتونو ګڼې باسواده نجونې دې ته اړ اېستې، چې د ځینو رسټورانټونو په ښځینه برخه کې د صفا کارو او خدمتکارو په توګه کار وکړي. غرڅنۍ که له یوې خوا دا د ښځو لپاره یو کاري فرصت ګڼي؛ خو تر ټولو لویه اندېښنه یې د افغانستان ناسم راتلونکی دی، چې لویه برخه یې بې‌سواده لویېږي.

د تمنا او غرڅنۍ له نظره کابل؛ هماغه ښار خو بدل احساس

تمنا او غرڅنۍ په کابل کې ډېره موده اوسېدلې وې، د ښار کوڅې، ودانۍ او شور ورته نا اشنا نه‌و؛ خو کله چې له څه باندې څلورو کلونو وروسته بېرته کابل ته ستنې شوې، ښار یې په لومړي نظر کې بدل ولید.

لوړې ودانۍ زیاتې شوې وې، پراخه ابادي شوې او ښار په ظاهري ډول لوی ښکارېده؛ خو د دغه ټولو بدلونونو ترڅنګ یې د ښار په څېره کې داسې څه ولیدل، چې په الفاظو یې بیانول ورته سخت وو. تمنا وايي: «ما داسې احساس کاوه لکه یو چا چې پر ښار خاورې شېندلې وي».

غرڅنۍ بیا زیاتوي: «په کابل کې د پخوا په څېر چاودنې نه وې؛ خو په نورو برخو کې هیڅ امنیت نه وو. مثلا: لوږه زیاته شوې، غلاوې او خپل منځني‌ دوښمنۍ ډېرې شوې او د فقر کچه پراخه شوې ده».

د طالبانو له راتګ مخکې تمنا او غرڅنۍ په کابل کې په نسبتا ازاده توګه ګرځېدې، د لباس، تګ راتګ او ورځني ژوند په اړه یې دومره فکر نه کاوه. تمنا وايي، که څه هم لباس یې مناسب و؛ خو بیا هم دا وېره ورسره وه چې هسې نه د امر بالمعروف کسان یې ودروي، د جامو په اړه پوښتنه ترې وکړي یا ورته ووایي چې لباس یې د دوی له معیارونو سره برابر نه‌دی.

هغه وايي: «موږ د غلو په څېر ګرځېدو؛ له دې ډاره چې د امربالمعروف محتسبینو له ناوړه چلند سره مخ نه‌شو». دغه ډار تر هغې ورځې ورسره و، چې بېرته له افغانستان نه ووتله.

په افغانستان کې واکمنه نرواکي

تمنا او غرڅنۍ وايي، له څلور نیمو کلونو وروسته یې په ټولنه کې یو بل ژور بدلون هم احساس کړ، چې هغه د نرواکۍ زیاتوالی وو. د دوی وینا، دغه بدلون یوازې د لویانو په چلند کې نه لیدل کېده، ان د کورنیو دننه په کوچنیو ماشومانو کې یې هم نښې څرګندې وې.

تمنا وايي: «نارینه ځان ته د واک حق ورکاوه، ښځې به ډېرې عاجزې او محتاطې ښکارېدې او ان داسې ماشومان یې لیدلي چې له خپلو خوېندو به کشران وو؛ خو پر هغوی یې د مالکیت احساس کاوه». د هغې په خبره، د دغه شېبو لیدل ورته له نورو ټولو بدلونونو ډېر دردوونکي وو.

تمنا وایي: «په کابل کې رسټورانټونه لاهم له خلکو ډک وو، ژوند په بشپړ ډول نه و درېدلی، خلک به راوتل، ناست وو، خواړه به یې خوړل او په ښار کې ظاهرا ژوند نورمال روان و؛ خو د ښځو حضور پېکه و».

د تمنا او غرڅنۍ د سفر یوه بله درنه خاطره روغتونونه وو. دوی وايي، د مسلکي ډاکټرانو کمښت هم په پراخه کچه احساسېده او د درملو کیفیت د خلکو د اندېښنو یوه لویه برخه وه. غرڅنۍ وایي، په روغتون کې له ښځینه ناروغ سره محرم او یا یوه بله مېرمن حتمي وي؛ کنه د درملنې اجازه نه ورکول کېږي.

د پرون افغانستان؛ نیمګړی خو د حرکت په حال کې

پنځه کاله مخکېنی افغانستان هم له جګړې، ناامنۍ، فقر، اداري فساد او ګڼو نورو ستونزو سره مخ و؛ خوخلکو د انتخاب حق لاره. تمنا وايي: «ښځې به کار ته تللې، زده‌کړې یې کولې، په ښارونو کې به یې په نسبتا ازاد ډول تګ‌راتګ کاوه، کورنۍ به رسټورانټونو او عامه ځایونو ته تللې او د راتلونکې په اړه یې د انتخاب حق لاره».

د هغې لپاره د پرون او نن ترمنځ تر ټولو لوی توپیر ښایي همدا وي، چې په پروني افغانستان کې د انتخاب دروازې د دوی پرمخ خلاصې وې. نن د هغې په تجربه کې ډېرې ښځې له دې وېرې سره ژوند کوي چې یو عادي ورځنی کار هم ښايي د یوه بندیز، امر یا پوښتنې له امله له ستونزې سره مخ شي.

تمنا افغانستان ته له څه باندې څلورو کلونو وروسته د ستنېدو پر مهال یوازې خپل ښار نه‌دی لیدلي؛ بلکې هغې د ننني افغانستان څو ورځنی ژوند هم تجربه کړی. د هغې په ذهن کې تر ټولو ډېر هغه ښځې پاتې دي، چې د خپل لباس، تګ‌راتګ، کار او حتی د عادي ژوند په انتظار کې شپې سبا کوي. تمنا او غرڅنۍ یو وار بیا افغانستان پرېښود؛ خو دا ځل یې یوازې خپل هېواد نه‌دی پرېښی؛ بلکې دوی هغه افغانستان هم پرېښود چې په خپل یاد کې یې له ځان سره ساتلی وو.

نوموړي دغه څرګندونې د «له طالبانو هاخوا؛ د افغانانو د مقاومت او پایښت پنځه کاله» تر سرلیک لاندې یوې غونډې ته په وینا کې کړې دي. وېلسن وویل، نړۍوال بحثونه تر ډېره د طالبانو، د هغوی د محدودیتونو او تګلارو په اړه دي؛ خو د افغانستان بل اړخ هم شته چې په‌کې خبریالان، ښوونکي، مدني فعالان، څېړونکي او د ښځو د حقونو مدافعان خپل فعالیتونه روان ساتي.
هغه وویل: «طالبان افغانستان نه‌دي. بله کیسه هم روانه ده؛ د هغو افغانانو کیسه چې لاهم راپور ورکوي، تدریس کوي، د بشري حقونو دفاع کوي او د یو بل راتلونکي لپاره هڅه کوي».
هغه زیاته کړه: «طالبان ښايي پر دولت واک ولري؛ خو نه‌شي کولای د افغانانو فکر، ارمانونه او د خپل هېواد لپاره د دوی تصور کنټرول کړي». وېلسن وویل، د ډیموکراسۍ ملي بنسټ له ۱۹۸۴کال راهیسې له افغانانو سره کار کړی او په تېرو څلورو لسیزو کې یې د شاوخوا ۶۰۰ پروژو له لارې تر ۱۰۰ ډېرو افغان بنسټونو سره د ملاتړ لپاره نږدې ۸۲ مېلیون ډالره لګولي دي.
د هغه په وینا، دغه پروژو په افغانستان کې د خپلواکو رسنیو، مدني ټولنې، ښځینه او ځوانو مشرانو، څېړنیزو ادارو او مدني شبکو په پیاوړتیا کې مرسته کړې ده. وېلسن وویل، د ۲۰۲۱کال تر سیاسي بدلون وروسته که څه هم د جمهوري نظام ادارې ونړېدې؛ خو هغه خلک، تجربې، اړیکې او شبکې له‌منځه نه‌دي تللې چې په تېرو دوو لسیزو کې جوړې شوې وې.
هغه زیاته کړه، چې د دوی تمرکز اوس د ډیموکراتیکو فعالانو، ازاده رسنیو او مدني شبکو پر ملاتړ دی. د نوموړي په وینا، د ډیموکراسۍ ملي بنسټ دامهال د ۲۴ فعاله پروژو له لارې شاوخوا ۲.۵ مېلیون ډالره پانګونه کوي.
وېلسن وویل، دغه پروګرامونه پر درېیو مهمو برخو متمرکز دي: د خپلواکو رسنیو ملاتړ، د بشري حقونو دفاع په ځانګړي ډول د ښځو او لږکیو حقونه او د ډیموکراتیکو افغان شخصیتونو ترمنځ د همغږۍ پیاوړتیا.
هغه ټینګار وکړ، چې افغانستان اوس د ښځو او نجونو د حقونو له تر ټولو جدي نړۍوال ناورین سره مخ دی؛ خو دغه وضعیت باید د افغانانو د ملاتړ د کمېدو لامل نه‌شي. د نوموړي په وینا: «تواضع باید په بې‌غورۍ بدله نه‌شي. د افغانستان د راتلونکي ټاکل د بهرنیانو دنده نه‌ده، خو له هغه افغانانو سره درېدل مهم دي چې غواړي خپل راتلونکی په خپله جوړ کړي».
وېلسن وویل، د افغانستان د ډیموکراتیکې مبارزې کیسه د ۲۰۲۱کال په اګست کې پای ته نه‌ده رسېدلې او راتلونکی پړاو به یې خپله افغانان لیکي. هغه زیاته کړه، نړۍواله ټولنه باید ډاډ ترلاسه کړي چې هغه پوهه، شبکې، تجربه او ازاد غږونه چې په تېرو لسیزو کې رامنځته شوي له‌منځه ولاړ نه‌شي او افغانان د راتلونکو فرصتونو لپاره چمتو پاتې شي.

نوموړي ټینګار وکړ چې د امریکا اوسني فشارونه تر ډېره پر رواني جګړې تمرکز لري او د کورني اقتصاد د پیاوړتیا او سیمه‌ییزې سوداګرۍ له لارې د ماتې سره مخ کېدلی شي.

د بیجار د خلکو استازي علیرضا زندیان له «ایراف» خبري اژانس سره په مرکه کې ویلي چې د اسلامي جمهوریت پر وړاندې بندیزونه کومه نوې موضوع نه ده او خلک له کلونو راهیسې له دغه وضعیت سره بلد دي. هغه زیاته کړه چې د دغو فشارونو د شنډولو لپاره باید درون‌اټکله اقتصاد پیاوړی شي، د ریل پټلۍ شبکه پراخه شي، خصوصي سکتور او د سوداګرۍ خونې فعالې شي او د افغانستان په څېر د ګاونډیو هېوادونو له ظرفیتونو څخه اعظمي ګټه پورته شي.

زندیان په خپلو خبرو کې د چین هېواد دریځ ته هم اشاره وکړه چې د اسلامي جمهوریت پر وړاندې د امریکا یو اړخیز بندیزونه په رسمیت نه پېژني او دا یې په سوداګریزو راکړو ورکړو کې یو مهم فرصت وباله. نوموړي د بهرنیو چارو له وزارت او د سوداګرۍ له خونې وغوښتل چې په افغانستان کې خپل اقتصادي مصلحتین او دفترونه فعال کړي، د ګمرکي تعرفو په برخه کې اسانتیاوې رامنځته کړي او د چابهار، قشم، بانه او مریوان په څېر له ازادو سیمو څخه د سوداګرۍ د رونق لپاره کار واخلي.

د ایران د مجلس دغه غړي د خواف-هرات د اوسپنې پټلۍ د برخو پرانیستلو ته په اشارې سره وویل چې د ریل شبکې پراختیا د ایران په اووم پرمختیایي پلان کې یو اساسي هدف دی. هغه څرګنده کړه چې ایران د خپل ځانګړي جیوپولیټیک موقعیت له امله د ختیځ او لوېدیځ د نښلوونکي پُل حیثیت لري او کولی شي د منځنۍ اسیا هېوادونه ازادو اوبو او نړیوالو بازارونو ته وصل کړي، چې په دې لړ کې له افغانستان سره د ریل پټلۍ نښلول د دواړو هېوادونو په ګټه دي.

د تایید شویو سرچینو د معلوماتو له مخې، دا مهال د هرمز تنګی د جګړې او پوځي کړکېچ له امله تړل شوی او د سپاه پاسداران سمندري ځواک وایي هر ډول تګ راتګ باید د دوی په همغږۍ ترسره شي، په داسې حال کې چې د امریکا متحده ایالاتو د ایران د بندرونو سمندري محاصره جاري ساتلې ده.

په داسې وضعیت کې چې د قطر د مایع ګاز صادرات تر ۸۸ سلنې پورې کم شوي او د هرمز تنګي د بندېدو له امله په سیمه کې د تېلو او انرژۍ د لېږد بدیلې لارې لکه د عراق-جیهان نللیکه او نورې شبکې تر کار لاندې دي، د اسلامي جمهوریت چارواکي هڅه کوي چې له افغانستان سره د ځمکنیو او ریل پټلیو له لارې د بندیزونو او سمندري محاصرې اغېزې تر یوې کچې راکمې کړي.

هم‌مهاله واشنګټن د ایران پر یو شمېر پانګه‌والو او مالي شرکتونو هم سخت اقتصادي بندیزونه وضعه کړې دي.

د افغانستان پخواني ولسمشر اشرف غني له اروپايي ټلویزیوني شبکې «ارته» سره په تازه مرکه کې د افغانستان له وتلو څخه د خپل روایت په وړاندې کولو سره ویلي: «ما ته دقیقا دوه دقیقې وخت راکړل شو او خبر راکړل شو چې ماڼۍ محاصره شوې ده. که پاتې شوی وای، نیول کېدم، شکنجه کېدم او اړ کېدم چې اعلان وکړم د طالبانو واک ته رسېدل مشروع دي. له هغې وروسته نه پوهېږم چې څه به راسره شوي وای».

اشرف غني ویلي: «زه یوازې په هغو جامو کې چې پر تن مې وې، له هغه ځایه ووتلم کله چې چورلکي ته پورته شوم، نه پوهېدم چې زموږ مقصد چېرته دی.»

غني ټینګار کړی: «زه هېڅکله له خپل وتلو پښېمانه نه شوم. نه مې غوښتل چې جمهوریت په داسې حال کې پای ته ورسېږي چې ټوپک مې پر سر نیول شوی وي او ویل شوي واي: هغه تسلیم شو.»

د افغانستان پخواني ولسمشر زیاته کړې: «ما غوښتل د تاریخ ژوندی شاهد واوسم. ما غوښتل ناټو او امریکا ته وښیم چې د دوی پرېکړه به څه پایلې ولري. زه یو ژوندی شاهد یم چې خپله خبرې کولی شم. نه مې غوښتل چې نور زما پر ځای خبرې وکړي.»

غني په دغه مستند کې له کابل څخه د خپل وتلو د څرنګوالي په اړه هم معلومات ورکړي او ویلي یې دي چې هغه ورځ یې غوښتل د دفاع وزارت ته لاړ شي.

هغه ویلي: «دفاع وزیر زنګ وواهه او راته یې وویل چې طالبانو د کابل په شمال او جنوب کې دوه زندانونه نیولي دي. ما وویل چې وزارت ته درځم. امنیتي ځواکونه د دفاع وزارت ته ولاړل او پوه شول چې ودانۍ تشه ده د قوماندې لړۍ له منځه تللې وه.»

همدارنګه غني د دوحې پر تړون نیوکه کړې او ویلي یې دي چې دغه تړون له افغان حکومت سره د واشنګټن د همکارۍ د پای ته رسېدو په معنا و.

هغه ویلي، په دغه تړون کې د طالبانو د پنځه زره بندیانو پر خوشې کولو ټینګار شوی و، په داسې حال کې چې د نوموړي په وینا، افغان امنیتي ځواکونو د دغو کسانو د نیولو لپاره «ډېرې وینې او ډېر لګښت» ورکړی و.

غني ویلي چې د دغو بندیانو خوشې کول «د افغانستان د امنیتي ځواکونو پای» و.

نوموړي همداراز ویلي چې د ۲۰۱۹ کال له مې میاشتې راهیسې د امریکا دیپلوماتیکه برخه نور د افغانستان د حکومت شریک نه وه. د هغه په وینا، افغان حکومت د سولې له بهیر څخه څنګ ته کړل شو او وروسته له هغې چې زلمي خلیلزاد د امریکا د ځانګړي استازي په توګه وټاکل شو، دغه بهیر عملا د واشنګټن له خوا په خپل لاس کې واخیستل شو.

امریکا د دوحې له تړون وروسته د افغان امنیتي ځواکونو لپاره پوځي مرستې کمې کړې.

د افغانستان پخواني ولسمشر د افغان هوايي ځواک د امریکا پر ملاتړ د تړاو په اړه ویلي: «زموږ هوايي ځواک د امریکا له خوا د تجهیزاتو او دوامدار ملاتړ پر برابرولو متکي و. زموږ اتکا ډېره زیاته وه. کله چې دغه ملاتړونه ودرول شول، زموږ هوايي ځواک له ډېرو لویو ستونزو سره مخ شو.»

د اشرف غني دغه څرګندونې د افغانستان د ۲۱ کلنې جګړې په اړه په یوه درې برخیز فرانسوي ـ جرمني مستند فلم کې شوې دي. دغه مستند د بنسه ماته او لوچو مولیکا له خوا جوړ شوی او درې برخې لري: «له لاسه ورکړل شوی هېواد»، «د امریکا جګړه» او «د کابل سقوط».