د جاپان حکومت او د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو چارو دفتر په افغانستان کې له نشهیي توکو سره د مبارزې په موخه د دوه کلنې پروژې تړون لاسلیک کړ. ټاکل شوې دغه پروژه د ۲۰۲۶ کال له سپټمبر څخه تر ۲۰۲۸ کال پورې په بدخشان، بادغیس، هلمند، کندهار او تخار ولایتونو کې عملي شي.
د دې پروژې مالي لګښت د جاپان حکومت ور کوي او ټولټال ۱،۴۸۸ میلیارد جاپاني ین، چې شاوخوا ۹،۴میلیونه امریکايي ډالر کېږي، ورته ځانګړي شوي دي.
د پروژې اصلي موخه د هغو کلیوالو خلکو د ژوند د وضعیت او اقتصادي مقاومت پیاوړتیا ده چې پخوا یې د کوکنارو له کښت څخه عاید ترلاسه کاوه. د پروژې له لارې به دغو خلکو ته د کوکنارو پر ځای د دوامدارو او بدیلو معیشتي سرچینو د رامنځته کولو زمینه برابره شي.
د جاپان او د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو چارو دفتر (UNODC ) په وینا، دغه پروژه به د نشهیي توکو د استعمال د مخنیوي او درملنې خدمتونه هم پراخ کړي او له هغو کسانو سره به مرسته وکړي چې د نشهیي توکو د استعمال له ستونزو سره مخ دي یا له دغه خطر سره مخامخ دي.
تمه ده چې د بدیلو معیشتي پروګرامونو له لارې شاوخوا ۸۰۰۰ هغه کورنۍ، چې پخوا یې کوکنار کرل، ګټه ترلاسه کړي. د دغو کورنیو د غړو شمېر نږدې ۵۶ زره کسانو ته رسېږي. همدارنګه اټکل شوی چې شاوخوا ۴۵ زره کسان چې د نشهیي توکو د استعمال له خطر سره مخ دي یا د نشهیي توکو د استعمال له امله اغیزمن دي، د درملنې، بیارغونې او ټولنیز ادغام له خدمتونو برخمن شي.
په کابل کې د جاپان د حکومت سفیر کینیچي ماساموتو وویل چې له نشهیي توکو سره مبارزه هغه برخه ده چې افغانستان او نړیواله ټولنه پکې ګډې ګټې او مسوولیتونه لري. نوموړي ټینګار وکړ چې دوامدار پرمختګ د افغانانو د مالکیت او د نړیوالې ټولنې د رغنده همکارۍ له لارې ترلاسه کېدای شي.
د جاپان د نړیوالې همکارۍ ادارې (JICA) د افغانستان مشر سوتا توسا کا وویل چې د دې ادارې د اوږدې همکارۍ پر بنسټ به د زیانمنو خلکو لپاره د دوامدار معیشت فرصتونه پراخ شي او د هغوی د اقتصادي مقاومت، عزت او پر ځان د بسیا کېدو ملاتړ به وشي.
د ملګرو ملتونو له نشه يي توکو سره د مبارزې پروګرامد افغانستان استازي پولیاک اوک سري هم وویل چې د جاپان دوامدار ملاتړ د افغانستان د نشهیي توکو له اقتصاد او د نشهیي توکو له استعمال سره د تړلو پېچلو ستونزو په حل کې مهم دی.
د ښځو پر کار تر بندیز وروسته په کندهار کې ښځینه خبریالانې او د رسنیو کارکوونکې له سختو اقتصادي او رواني ستونزو سره مخ دي او د محدودیتونو له امله ان خپل غږ هم نهشي پورته کولای. وړاندې په کندهار کې تر ۵۰ زیاتې ښځینه خبریالانې پر کار بوختې وې؛ خو اوس یې غږ خاموش شوی.
هغه نجونو چې د راډیوګانو او ټلوېزیونونو له لارې د خلکو، په ځانګړې توګه د ښځو ستونزو او غوښتنو ته انعکاس ورکاوه، اوس په کور ناستې دي او ډېری یې له بېکارۍ، اقتصادي ستونزو او رواني فشارونو سره مخ دي.
د رسنیو د ملاتړو بنسټونو د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وړاندې په راډیوګانو او ټلوېزیونونو کې ۵۵ ښځینه خبریالانو کار کاوه چې له دې ډلې درې یې په اداري برخو کې او نورې د راپورونو، خپرونو او پروګرامونو په جوړولو بوختې وې.
یوه پخوانۍ خبریاله چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې په کور ناسته ده د نوم نه ښودلو په شرط وايي، مخکې نه یوازې دا چې د خلکو غږ یې پورته کولای شو بلکې د کار له لارې یې اقتصادي وضعیت هم ښه و.
هغه وایي: «پنځه کاله کېږي چې پر کور ناسته یم هیڅ کار نهشته او نه د کار اجازه شته، یو څه وخت مې معلمي وکړه. له هغه ځایه یې هم ځواب کړم، اوس مو په کور کې نارینه هم بېکاره دي، حیرانه یم چې څه وکړم. دې ته مجبوره یم، چې د خلکو د کورونو کار وکړم خو هغه هم نه پيدا کېږي».
یوه بله ښځینه خبریاله چې پخوا یې په سمهییزو راډیوګانو او ټلوېزیون کې کار کړی دی وایي، بېکارۍ یې اقتصادي ستونزې ډېرې کړې او ان د خپل وضعیت په اړه د شکایت کولو جرات هم نهلري.
د نوموړې په خبره، څه موده مخکې یې په فیسبوک کې د خپل ژوند او کاري وضعیت په اړه شکایت کړی و؛ خو وروسته یې ورور د طالبانو له لوري غوښتل شوی او ورته اخطار ورکړل شوی و، چې د همدې پېښې وروسته یې فیسبوک هم پرېښود.
هغې زیاته کړه: «له بې کارۍ څخه یو ډول رواني ستونزه راته پیدا شوې ده، ځکه داسې څوک نهشته چې د کور اړتیاوې مې پوره کړي او ما ته هم هېڅ ډول دنده نه پیدا کېږي، دا ډېر سخت حالت دی».
په کندهار کې ښځینه خبریالانو تر ډېره په هغه خپرونو کې کار کاوه، چې پوهنیز، ټولنیز او اقتصادي موضوعات یې سپړل، د ښځو اړوند مسایل، د هغوی ستونزې او غوښتنې هم د دوی د راپورونو او خپرونو مهمې برخې وې.
په دغه ولایت کې د «مېرمن» په نوم راډیو هم تر ډېره د ښځو لپاره ځانګړې وه او ډېری کارکوونکې یې ښځې وې؛ خو اوس هغه ښځینه غږونه خاموش شوي دي. د معلوماتو له مخې، یوازې د ګوتو په شمېر ښځینه رسنیزې کارکوونکې له هېواده وتلې او نورې ټولې پر کور ناستې دي.
د یوې بلې سیمهییزې راډیو خبریالې په وینا، د هغې د کاري ژوند تر ټولو ښې خاطرې له هغه راپورونو سره تړاو لري چې د خلکو ستونزې یې تر چارواکو او اړوندو ادارو رسولې او ځینې د همدې راپورونو له امله حل شوې دي.
د کندهار پخوانۍ ښځینه خبریالانې داسې مهال د خپل سخت وضعیت په اړه خبرې کوي، چې د افغانستان په پلازمېنه کابل کې لاهم یوشمېر ښځې په رسنیو کې فعالیت کوي؛ خو په کندهار او نورو سویلي ولایتونو کې د ښځینه رسنیزو کارکوونکو حضور په بشپړه توګه لهمنځه تللی دی.
هغه ښځې چې یو وخت یې د نورو د ستونزو لپاره مایکروفون په لاس کې و، نن خپله له بېکارۍ، اقتصادي ستونزو او د بیان له محدودیتونو سره مخ دي. په کندهار کې د ښځینه خبریالانو د حضور نشتوالي نه یوازې د لسګونه ښځو د کار زمینه محدوده کړې؛ بلکې د هغه ښځینه غږونو تشه یې هم رامنځته کړې، چې له رسنیو څخه یې د ټولنې د ښځو ستونزې او غوښتنې منعکسولې.
په تېرو څو کلونو کې د طالبانو یو شمېر څېرو د خپل ماشومتوب د ژوند ځینې خاطرې بیان کړې دي. په دغو خاطرو کې بېوزلي، جګړه، کډوالي، نیمګړې زدهکړې او د ماشومتوب وړې هیلې بیا بیا راڅرګندېږي. بایسکل هم له همدې هیلو څخه یوه ده.
انس حقاني چې د طالبانو د یوه نومیالي مشر او د حقاني شبکې د مشر ورور دی، د هغه بایسکل په اړه لیکلي چې ورور یې په ماشومتوب کې ورکړی و، خو یوه کلیوال یې وپلوره. د کابل د امنیې قوماندانۍ ویاند خالد ځدراڼ هم وايي، چې په ماشومتوب کې یې د بایسکل لرل یو لوی ارمان و او هر وخت یې خوب کې لیده.
د طالبانو د یو شمېر مشرانو او چارواکو د ماشومتوب د خاطرو څېړنه ښيي چې ډېری یې په داسې چاپېریال کې لوی شوي چې له بېوزلۍ، جګړې ډک واو ډېر وخت یې په دیني مدرسو کې تېر کړی. دا هماغه کسان دي چې نن په افغانستان کې د واک د جوړښت یوه برخه جوړوي.
په دې راپور کې د طالبانو د یو شمېر اوسنیو او پخوانیو مشرانو او چارواکو د خاطرو، مرکو او ژوندلیکونو له څېړلو سره د هغوی د ماشومتوب هیلې، کډوالي، نیمګړې زدهکړې او د ځینو کسانو په کمعمرۍ کې جګړې ته د داخلېدو موضوع څېړل شوې ده.
انس حقاني: کلیوال مې بایسکل وپلوره
د څېړل شویو خاطرو له ډلې، دوه طالب چارواکو د ماشوماتوب د ژوند هیلې بایسکل پورې تړلې وې. دواړو څېرو دا خاطرې په دې وروستیو کې پر خواله رسنیو خپرې کړې دي. انس حقاني د هغه بایسکل په اړه لیکلي چې ورور یې ورکړی و، خو یوه کلیوال یې وپلوره. خالد ځدراڼ بیا وايي چې په ماشومتوب کې به یې بایسکل یوازې په خوب کې لیده.
حقاني لیکلي چې په ماشومتوب کې یې پښې د چین له جوړو شویو لويو بایسکلونو ځمکې ته نه رسېدې. کله به یې چې د بل چا بایسکل نیولی و، یوه پښه به یې د بایسکل له منځني چوکاټ څخه بلې خوا ته اړوله او بایسکل به یې چلاوه.
عمر د انس ورور، یو کوچنی بایسکل درلود او کله ناکله به یې انس ته ورکاوه. یوه ورځ عمر ورته وویل: «یو داسې خبره درته وکړم چې خوشاله شې؟ زما بایسکل نور ستا شو».
انس لیکلي چې له ډېرې خوښۍ یې پورته او ښکته ټوپونه ووهل او څو ځله یې له خپل ورور څخه مننه وکړه. که څه هم ماښام ته نږدې شوې وه، خو هغه په بایسکل څو چکره ووهل. هغه شپه د ډېرې خوښۍ له امله په سختۍ ویده شو.
وروسته یې خپل بایسکل د خپل همعمره ماشوم باتور په نوم یوه ماشوم ته ورکړ. باتور یوه اوونۍ له بایسکل سره ورک و. له یوې اوونۍ وروسته یې انس ته وویل: «زه ډېر بېوزله وم. بایسکل مې وپلوره او ځان ته مې نوې جامې واخیستې».
ځدراڼ: په خوب کې مې لیدل چې بایسکل لرم
د کابل د امنیې قوماندانۍ ویاند خالد ځدراڼ د انس حقاني د خاطرو په غبرګون کې لیکلي چې «کله ناکله به مې خوب لیده چې ټوله شپه په خپل بایسکل په کوڅو کې ګرځم او کله به مې د خپلې کوټې په یوه کونج کې ودرولی و».
ځدراڼ په وینا، په خوب کې د بایسکل لرلو به دومره خوشاله کاوه چې ټول غمونه به یې هېرول. خو دا خوښي به له خوبه د راویښېدو سره پای ته رسېده.
هغه لیکلي: «خو افسوس، کله به چې له خوبه راویښ شوم، بایسکل به نه و. بیا به مې ټوله ورځ په همدې غم تېره کړه او له ځان سره به مې فکر کاوه چې کاشکې هغه بایسکل رښتیا هم زما وای».
ځدراڼ په ماشومتوب کې د ښوونځي له پنځم ټولګي وروسته ښوونځی پرېښود او له طالبانو سره یوځای شو. نوموړي په پیل کې په خوست کې د پخواني افغان حکومت او بهرنیو ځواکونو پر ضد د طالبانو پاڼې او تبلیغاتي لیکنې وېشلې.
ځدراڼ د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په کابل کې په یوه لوکس استوګنیز ښارګوټي کې ژوند کوي، د پلازمېنې په یوه نومیالي ورزشي کلب کې تمرین کوي او زامن او لوڼې یې عصري ښوونځیو ته ځي.
د پخواني حکومت پر وړاندې جګړې او بریا، د طالبانو د غړو لپاره د اسانتیاوو لرونکي ژوند هیله پر واقعیت بدله کړې ده.
د لېوانو تر منځ او د شهزادګانو په کیسو کې ماشومتوب
د طالبانو د څېرو له ډلې د ماشومتوب یوه له تر ټولو اوږدو کیسو څخه د پاکستان لپاره د طالبانو پخواني سفیر عبدالسلام ضعیف په خپل کتاب «زما ژوند له طالبانو سره» کې لیکلې ده.
ضعیف چې شاوخوا ۱۳۴۷ کال د کندهار په ژړۍ ولسوالۍ کې زېږېدلی، وايي چې خپله مور یې په یوه یا دوه کلنۍ کې مړه شوه. د ماشومتوب لومړنی انځور چې د ده په ذهن کې پاتې دی، د هغه پلار دی چې ماشومان یې په غېږ کې نیولي وو او په پټ پټ یې له ځانه سره ژړل. ضعیف ګومان کوي چې هغه ورځ یې د مور د مړینې ورځ وه.
د هغه کورنۍ په یوه خټین کور کې اوسېده چې برېښنا او روانې اوبه یې نه لرلې. پلار یې دیني ښوونکی و او د خپل وخت ډېره برخه یې په جومات کې تېروله. ضعیف لیکلي چې د شپې به هغه او خور یې د لېوانو له غږونو وېرېدل او یو د بل تر څنګ به کښېناستل، څو پلار یې بېرته راشي.
کله ناکله به یو ګاونډی ورغی، د هغوی پر سر به یې لاس راکاږه او د پاچاهانو، شهزادګانو او ماڼیو کیسې به یې ورته کولې. له کیسو بهر، د دې کورنۍ ژوند له وچکالۍ، د خوړو له کمښت، د ژمي له نامناسبو جامو او د کافي سونتوکو له نشتوالي سره تېرېده.
هغه هلک چې د خپل پلار هویت یې پټولو
د ملا محمد یعقوب د طالبانو د بنسټګر ملا عمر زوی او د دغه ډلې د اوسني دفاع وزیر ماشومتوب هم ځانګړې کیسه لري. د هغه په روایت کې د ژوند تر ټولو مهمه مسئله د داسې پلار په نوم ژوند کول وو چې هویت یې باید پټ پاتې شوی وای.
یعقوب ویلي چې کله په ۱۳۸۰ کال کې امریکا پر افغانستان برید وکړ، هغه اته کلن و. له هغه وروسته چې ملا عمر پټ شو، کورنۍ یې د دې لپاره چې ونه پېژندل شي، هرې څو میاشتې وروسته به یې د اوسېدو ځای بدلولو.
هغه لومړنۍ دیني زدهکړې د خپل پلار له یوه خپلوان څخه ترلاسه کړې او وروسته یې په کوټه کې په یوه مدرسه کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړ. د یعقوب په وینا، ان د هغه یو شمېر ټولګیوال او پېژندګلو هم نه پوهېدل چې دی د طالبانو د مشر زوی دی.
مور یې د کورنۍ ماشومانو ته تل خبرداری ورکاوه چې خپل هویت ښکاره نه کړي. د ملا عمر له پټېدو درې میاشتې وروسته، د هغه لومړنی غږیز پیغام د کسټ له لارې د هغه کورنۍ ته ورسېد. وروسته اړیکې کله ناکله د سټلایټ ټیلیفون له لارې هم کېدې.
یعقوب د خپل پلار د غږ اورېدو خوښي نههېرېدونکې بللې ده. دا خبرې د سوریې د خبریال احمد موفق زیدان په خپره کړې مرکه کې شوې دي.
ګوښه مشر او له لوبو بېبرخې ماشومتوب
د طالبانو اوسنی مشر تر اوسه ان د طالبانو په منځنیو کچو کې هم ډېرو کسانو نه دی لیدلی. د هغه د ژوند په اړه یوه روایت وايي چې نوموړی له ماشومتوبه ګوښه او له خلکو لرې و. د شته معلوماتو له مخې، هغه د کندهار د پنجوايي ولسوالۍ په سپین روان کلي کې لوی شوی دی. پلار یې د جومات امام و او کورنۍ یې له اقتصادي پلوه ساده ژوند درلود.
د سیمې اوسېدونکو ویلي چې د هغه کورنۍ په قومي غونډو او سیاسي فعالیتونو کې څرګند رول نه درلود. د اخوندزاده د ماشومتوب او ځوانۍ ډېره برخه په جومات او دیني مدرسه کې تېره شوې ده.
هغه هېڅکله پوهنتون او ان ان د عصري ښوونځیو لوړو ټولګیو ته هم نه دی تللی.
د طالبانو د لومړي وزیر ملا محمد حسن اخوند په اړه هم ورته روایت شته. د کندهار اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د هغه پلار د جومات ملا و او کورنۍ یې نه ډېرې ځمکې لرلې او نه یې هم بڼونه وو.
محمد حسن له ماشومتوبه له خپل پلار سره جومات ته تللو او د سیمې د اوسېدونکو په وینا، د خپلو ډېرو همعمره ماشومانو خلاف یې د کلي په لوبو او د ماشومانو په سیالیو کې لږه ونډه اخیسته. د هغه د ورځني ژوند ډېره برخه د کور، جومات او دیني مدرسې تر منځ تېره شوه.
د کډوالۍ د کمپونو او نیمګړو ښوونځیو نسل
کډوالي او نیمګړې زدهکړې د طالبانو د یو شمېر نورو چارواکو په ژوند کې هم تکرار شوې دي.
د طالبانو د رسمي ژوندلیک له مخې، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په ماشومتوب کې، هغه مهال چې د ښوونځي په درېیم ټولګي کې و، د ۱۳۵۷ کال د ثور له کودتا وروسته له خپلې کورنۍ سره له هلمند څخه پاکستان ته کډوال شو. د هغه زدهکړې وروسته د کډوالو په دیني مدرسو کې دوام وموند.
د طالبانو له لوړپوړو مشرانو څخه خیرالله خیرخواه هم په ماشومتوب کې له خپلې کورنۍ سره پاکستان ته ولاړ او خپلې دیني زدهکړې یې کوټې ته نږدې د سرانانو د کډوالو په کمپ کې پیل کړې.
د طالبانو د ویاند ذبیحالله مجاهد په رسمي ژوندلیک کې راغلي چې پلار یې خیاط و او نوموړي له دیني مدرسو کې تر زدهکړو وروسته، شاوخوا ۱۶ کلنۍ کې له طالبانو سره یوځای شو.
د طالبانو پخوانی مشر ملا اختر محمد منصور هم د خپل رسمي ژوندلیک له مخې، د ځوانۍ په منځنیو کلونو کې خپلې زدهکړې پرېښودې او د شوروي اتحاد پر ضد جګړې ته داخل شو.
هغه ماشومان چې جګړې ترې کورنۍ جوړه کړه
پاکستانی لیکوال او څېړونکی احمد رشید په خپل کتاب «طالبان» کې د دې ډلې لومړی نسل «د جګړې یتیمان» بللي دي.
د هغه په روایت، ډېری دغه کسان یوازې په واقعي مانا یتیمان نه وو، بلکې د عادي کورني ژوند، ګاونډ، قومي مشرانو او باثباته ټولنې له تجربې پرته لوی شوي وو. د هغوی یوه برخه د ماشومتوب ډېره موده د کډوالو په کمپونو یا له ټولنې جلا مدرسو کې تېره کړې او په سوله کې د ژوند روښانه انځور یې نه درلود.
د طالبانو د څېرو د ماشومتوب کیسې یو شان نه دي، خو په ډېرو کې څو ګډې تجربې بیا بیا لیدل کېږي: بېوزلي، جګړه، کډوالي، نیمګړې زدهکړې، په تړلو دیني چاپېریالونو کې ژوند او په کمعمرۍ کې د تاوتریخوالي او سیاست نړۍ ته داخلېدل.
دا خاطرې د هغه نسل د تېر ژوند یوه برخه ده چې نن د افغانستان د سیاسي او پوځي واک لویه برخه په لاس کې لري.
خو د هغه ماشومتوب او د ننني واک تر منځ واټن د دې کیسې بله برخه جوړوي.
انس حقاني او خالد زدران د بایسکل لرلو د خپلې هیلې په اړه لیکي، خو په ننني افغانستان کې چې د طالبانو تر واک لاندې دی، میلیونونه نجونې له ښوونځي محرومې دي او ان د ځینو لپاره بایسکلچلول په پټه ترسره کېدونکې چارې ګرځېدلې دي.
دا کیسې په پای کې یوه تناقض راڅرګندوي: د محرومیت تجربه په خپله دا مانا نه لري چې یو څوک به نور خلک له محرومیت څخه وژغوري.
شخصي خاطرې او د واک حافظه
طالبانو په وروستیو کلونو کې د خپلو چارواکو او جنګیالیو د خاطرو، ژوندلیکونو او د جګړې د کیسو خپرول ډېر کړي دي.
د افغانستان د شنونکو شبکې د طالبانو د کتابونو په اړه په یوه راپور کې لیکلي چې دغه اثار د طالبانو د غړو د ځان او جګړې د لیدلوري د پېژندلو لپاره ارزښت لري، خو ډېری یې سیاسي او یو اړخیز دي.
په دغو کتابونو کې د بهرنیو ځواکونو عملیات، نیونې، بمبارۍ او د طالبانو د غړو د کورنیو مرګژوبله په تفصیل بیان شوې ده. په مقابل کې، د سړک غاړې په چاودنو، ځانمرګو بریدونو او د طالبانو په عملیاتو کې د ملکي وګړو مرګژوبله ډېری وخت نه یاده شوې او یا هم په څنډه کې پرېښودل شوې ده.
د بایسلکونو له ارمانه تر حکومتي دبدبې
د انس حقاني او خالد ځدرآن په خاطرو کې بایسکل د نیمګړو هیلوانځور دی. دوی اوس د ټوکې په ډول هم دا لیکلی شي چې ښايي سبا به نوی بایسکل واخلي. خو په ننني افغانستان کې لا هم بایسکل د یو شمېر ماشومانو او تنکیو ځوانانو لپاره یوه هیله ده.
رخشانه رسنۍ د ۱۴۰۵ کال د وري پر ۱۲مه د یوې بایسکلچلوونکې نجلۍ کیسه خپره کړه چې د «سودابې» په مستعار نوم معرفي شوې ده. هغې په ۱۲کلنۍ کې په پټه د خپل ورور په بایسکل تمرین کاوه او په ۱۳۹۹ کال کې یې په یوه سیمهییزه سیالۍ کې لومړی مقام ترلاسه کړ.
سودابې د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې ملي لوبډلې ته د لار موندلو لپاره چمتووالی نیوه. خو د ۱۴۰۰ کال د زمري له ۲۴مې وروسته له ښوونځي او ورزش څخه بېبرخې شوه.
هغې ویلي چې اوس د شپې له خوا د نارینهوو جامې اغوندي او په پټه بایسکل چلوي، خو لا هم د المپیک په سیالیو کې د ګډون هیله لري.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق د ۱۴۰۵ کال د زمري پر ۲۳مه ویلي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې له ۲.۶ میلیونو څخه ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو څخه بېبرخې شوې دي.
خو د الجزیرې د یوه راپور له مخې، د خالد ځدراڼ لور او زوی عصري ښوونځیو ته ځي.
طالبانو د هېڅ ډول رسمي اعلان او دلیل له وړاندې کولو پرته په کابل کې د جمهوریت روغتون نوم پر «الشفاء روغتون» بدل کړی دی. طالبان له څه باندې یونیم کال راهیسې په خپلو رسمي اعلامیو کې جمهوریت روغتون ته «الشفاء روغتون» وايي. کابل ښاريان او شنونکي د طالبانو پر دې کړنې سختې نیوکې لري.
طالبانو د ۱۴۰۲ کال د تلې په ۳۰مه د ۴ میلیارده افغانیو په لګښت په کابل کې د جمهوریت روغتون د بیارغونې او تجهیزولو چارې پیل کړې. د طالبانو د هغه وخت د عامې روغتیا وزارت سرپرست قلندر عباد په همدې تړاو په جوړو شویو مراسمو کې ویلي وو، چې د جمهوریت روغتون د ریفورم لپاره له ځانګړو شویو ۴ میلیارده افغانیو څخه ۳سوه ۱۷ میلیونه افغانۍ پر تعمیراتي چارو، دوه میلیارده او ۶۷۰ میلیونه افغانۍ طبي تجهیزاتو، نهه سوه ۲۱ میلیونه افغانۍ لګښتونو، لس میلیونه بېړنۍ خونې لګښتونو، ۱۴۴ میلیونه عملیاتي لګښتونو او ۱۸ میلیونه د طبي او غیرطبي تجهیزاتو پېرلو ته ځانګړي شوي دي.
هغه ویلي وو، په دې سره به د جمهوریت روغتون د بسترونو شمېر له ۳۰۰ څخه ۴۰۰ بسترونو ته لوړ شي، چې د دې بسترونو ۱۶۵ جراحۍ، دوه سوه د داخلې او ماشومانو برخې او ۳۰۰ بېړنۍ برخې ته ځانګړي شوي دي.
د طالبانو عامې روغتیا وزارت د ۱۴۰۳ کال د چنګاښ تر ۱۴مې په خپلو رسمي اعلامیو کې د جمهوریت روغتون نوم کاراوه. دغه وزارت په هغه وخت کې په یوې مختصره خبرپاڼه کې ویلي وو: «۱۴۰۳/۴/۱۴ د عامې روغتیا وزیر ښاغلي مولوي نور جلال جلالي د جمهوریت روغتون د ریفورم په برخه کې د چارو ترسره کولو په موخه د ریاست الوزرا اداري مرستیال ښاغلي مولوي عبدالسلام حنفي په مشرۍ د ګومارل شوي پلاوي او تخصصي کمېټې له غړو سره ناسته ترسره کړه».
له دې نېټې وروسته طالبانو په خپلو رسمي اعلامیو کې د جمهوریت روغتون ته «الشفاء روغتون» ویل پیل کړل او په دې تړاو یې هېڅ رسمي اعلامیه او دلیل نهدی وړاندې کړی.
د تر لاسه شویو سندونو لهمخې، د ۱۴۰۲ د لېندۍ په ۱۳مه د طالبانو د کابینې یوه مصوبه د تاییدۍ لپاره هبتالله اخوندزاده ده لېږل شوې وه او په هغه کې د «جمهوریت روغتون» نوم یاد شوی وو، خو هبتالله په یوه حکم کې د «جمهوریت» د نوم له اخیستلو پرته ویلي وو: «د کابینې د ۲۰/۵/۱۴۴۵ ه.ق نېټې [۱۳/۱۰/۱۴۰۲] د (۱۰) ګڼه مصوبه پرېکړه تایید دی، البته د لومړۍ پرېکړې په دوهم بند کې د ذکر سوي روغتون نوم د (امارت روغتون) ته تبدیل کړئ او یا هم بل مناسب نوم ورته پیدا کړئ».
د طالبانو کابینې بیا په یوه شفاهي حکم سر د خپلې ډلې عامې روغتیا وزارت ته امر وکړ، چې د جمهوریت روغتون ته یو بل نوم غوره او ریاست الوزرا ته یې وړاندیز کړي.
د ترلاسه شویو سندونو لهمخې، د طالبانو مشر د ۱۴۰۲ کال د مرغومي په ۶مه د جمهوریت روغتون د نوم د بدلولو حکم کړی وو او عامې روغتیا وزارت د ۱۴۰۳هجري لمریز کال د زمري په ۴مه په خپله رهبرۍ شورا غونډه کې جمهوریت روغتون ته د «کابل ملي روغتون» نوم غوره او د طالبانو رییسالوزرا ته همدا نوم وړاندیز کړ.
د سندونو پر بنسټ، د جمهوریت روغتون د نوم پر ځای د «کابل ملي روغتون» وړاندیز شوی نوم بیاځلي د دغې ډلې مشر هبتالله اخوندزاده ته ولېږل شو او هبتالله اخوندزاده د ۱۴۰۳ د سلواغې په ۳۰مه د یوه حکم په ترڅ کې د جمهوریت روغتون ته د وړاندیز شوي نوم پر ځای د «الشفاء» نوم غوره کړ.
د هبتالله په یاد حکم کې راغلي: «د مکتوب په متن کې یاد سوی روغتون دې په الشفاء روغتون ونومول سي. والسلام».
له دې وروسته د طالبانو عامې روغتیا وزارت د یوه مکتوب په ترڅ کې د جمهوریت روغتون چې اوس د «الشفاء روغتون» په نوم نومول شوی ویلي: «د جمهوریت روغتون نوم الشفاء روغتون ته د تبدیلېدو په هکله د ... هبتالله اخوندزاده حکم: د افغانستان اسلامي امارت د چارو ادارې محترم لوی ریاست د ۲۴/۸/۱۴۴۶ [۱۴۰۳ د کب ۵مه] ۱۷۲۶۵ ګڼې مکتوب په ترڅ کې د ... عالي د ۱۹/۸/۱۴۴۶ [۱۴۰۳ د سلواغې ۳۰مه] ۶۶۶/۴۷۰۳ د استول شوې ګڼې حکم په اساس د جمهوریت روغتون نوم الشفاء روغتون ته تبدیل شوی دی».
یو شمېر کابل مېشتي وايي، جمهوریت روغتون د ټولو هېوادوالو لپاره یو اشنا او پېژندل شوی نوم وو او د دغه ډول تاریخي ځایونو د نومونو بدلول هغه هم له کوم خاص دلیل پرته د منلو وړ نهدي.
د کابل یو اوسېدونکی چې ډاکټر هم دی د نوم د نهخپرېدو په شرط افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «جمهوریت یوازې یوه ودانۍ او روغتون نهوو. بلکې یو اشنا نوم او د کابل د خلکو د خاطرو یوه برخه وه».
نوموړی زیاته کړه: «جمهوریت د افغانستان د معاصر تاریخ یوه برخه وه، دغه نوم له کلونو راهیسې د خلکو له کړاوونو او امیدونو سره غوټه شوی وو».
د چارو ځینې شنونکي د طالبانو دغه چاره د جمهوریت په نوم د هر ډول نښو د لهمنځه وړلو لپاره یوه سیسټماټیکه هڅه بولي او په باور یې سره له دې چې له څه باندې پنځو کلونو راهیسې له افغانستان څخه د جمهوري نظام ټغر ټول شوی، خو بیا هم طالبان د «جمهوریت» له نوم سره حساسیت ښيي او ان پر ودانیو یې نوم نهپرېږدي.
د چارو یو بل شنونکی وايي: «جمهوریت روغتون داود خان جوړ کړ او دغه نوم یې پرې کېښود.بل نوم به تاریخ ونه مني».
له دې سره سم، د تېر جمهوري نظام پخوانی والي حلیم فدايي په همدې تړاو وايي: «د جمهوریت شفاخانې نوم یې په الشفاء شفاخانه اړولی دی. الشفاء اسلام اباد کې هم په همدې نوم ده، نو دا نوم اېښودل بې څه نه دي!»
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت او د ملي پراختیا شرکت د معلومات پر بنسټ، د پخواني جمهوریت روغتون ډېرې برخې د بیارغونې په نوم ځنډول شوي او ټول طبي تجهیزات یې د کابل په دشت برچي کې د «محمد علي جناح روغتون» ته لېږدول شوي دي.
د یاد روغتون په بیا رغونې چارو کې د پخوانیو ودانیو له بیارغونې سربېره دوه ۶ پوړېزې او ۲ پوړېزې ودانۍ هم جوړېږي. ۶ پوړیزه ودانۍ د اوپيډي څانګې او ۲ پوړیزه ودانۍ بیا د اکسیجن لپاره ځانګړې شوې دي.
د یادونې وړ ده، چې د کابل ښار د دویمې ناحیې اړوند په صدارت څلور لارې کې د جمهوریت روغتون په افغانستان کې د لومړني جمهوریت او د داوود خان د ولسمشرۍ پر مهال په ۱۳۵۴ کال کې جوړ شوی او له څه باندې نیمې پېړۍ راهیسې په همدې نوم یادېده.
د جمهوري نظام پر مهال د پوهنې وزارت د سواد زدهکړې مرستیال سردار محمد رحیمي وایي، د طالبانو له خوا د خصوصي پوهنتونونو له نصاب څخه د حقوقو، سیاسي علومو او نړیوالو اړیکو د څانګو حذفول به هېواد له سخت فکري، کلتوري او سیاسي بحران سره مخ کړي.
هغه له ایراني رسنۍ «ایراف» سره په مرکه کې زیاته کړې، چې دا پرېکړه یوازې د محصلانو د کمښت یا د تدریس د ټیټ کیفیت له امله نه ده، بلکې د پوهنتون، عصري علومو او د هېواد د سیاسي جوړښت په اړه د طالبانو د ایډیالوژیک لیدلوري له مخې شوې ده.
هغه وویل، چې په علومو کې د حکومت د جوړېدو د نظریو، د دولت د دندو، د دولت او وګړو د اړیکو او د ملي حاکمیت د ارزښتونو په اړه بحث کېږي، خو طالبان له دغو مبانیو سره جدي ستونزه لري او هغه د خپل نظام سره برابر نه بولي. هغه زیاته کړه، چې د طالبانو په لیدلوري کې د «ښاریتوب» او «حقوقو» مفهوم ځای نه لري او دوی د خلکو لپاره د «رعیت» اصطلاح کاروي، ځکه نو د داسې علومو تدریس چې محصلان له خپلو حقونو او د معاصرو سیاسي نظامونو له کارکړنو سره اشنا کوي، د خپل نظام لپاره یو ګواښ ګڼي.
د دغه پخواني چارواکي او د پوهنتون استاد په وینا، پوهنتون د یوه عصري بنسټ په توګه د تفکر، نقد او څېړنې پر اساس ولاړ دی چې دا چاره د طالبانو له فکري نظام سره په ټکر کې ده. رحیمي وویل، چې د طالبانو د تېرو پنځو کلونو تګلارې، په ځانګړې توګه د نجونو پر زده کړو بندیز، د استادانو اخراج، د جامو محدودیتونه او اقتصادي ستونزې د دې لامل شوي چې په پوهنتونونو کې د هلکانو انګېزه هم په بېساري ډول کمه شي.
هغه د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې وویل چې په هېواد کې د فعالو خصوصي پوهنتونونو شمېر له ۱۲۰ څخه تر ۳۰ پورې راکم شوی دی.
دغه پخواني چارواکي ټینګار وکړ چې د حقوقو او سیاسي علومو په څېر د بشري علومو حذفول به په افغانستان کې سیاسي او ټولنیزه بېثباتي نوره هم زیاته کړي. هغه زیاته کړه چې د نړیوالو اړیکو د څانګې له منځه وړل د نړۍ د پېژندنې او ډیپلوماټیک ظرفیت د کمزورتیا په مانا ده چې افغانستان به نور هم منزوي کړي. رحیمي پر کډوالو او نړیوالو کلتوري بنسټونو غږ وکړ چې په هېواد کې د انلاین زده کړو ملاتړ وکړي، خو خبرداری یې ورکړ چې تر څو اوسنی سیاسي او ایډیالوژیک جوړښت بدلون ونه کړي، د زده کړو د بحران اساسي حل ستونزمن دی.
په افغانستان کې د پوهنتونونو د نصاب د بدلولو او د بشري علومو د محدودولو هڅې په داسې حال کې روانې دي چې د طالبانو حکومت د هېواد په بېلابېلو برخو کې د دیني مدرسو پر پراخولو او د عصري علومو پر ځای د دیني ثقافت پر تدریس تمرکز زیات کړی دی. دغه وضعیت نه یوازې په کور دننه د بشري حقونو او ښځو د زده کړو د محدودیتونو له امله د نړیوالو سازمانونو له سختو نیوکو سره مخ شوی، بلکې د هېواد د راتلونکي علمي او کلتوري هویت په اړه یې اندېښنې راپارولې دي.
د پخواني جمهوري دولت د چارو ادارې د پخواني مشر فضل محمود فضلي په غړیتوب د «افغانستان اکثریت ګوند» په نوم یوه نوي سیاسي جریان خپل موجودیت اعلان کړ. ښاغلي فضلي افغانستان انټرنشنل ته وویل چې دغه ګوند د یو شمېر ځوانانو او ښځو په ګډون د سیاسي او مدني فعالانو په نوښت جوړ شوی دی.
فضل محمود فضلي د افغانستان د تېر جمهوري نظام د چارو ادارې مشر او د پخواني ولسمشر اشرف غني له لوړپوړو سلاکارانو څخه و. نوموړی د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴مه له اشرف غني سره یوځای له کابل څخه ووت او اوس په سوېډن کې ژوند کوي.
د افغانستان اکثریت ګوند په خپل منشور کې د طالبانو حکومت «استبدادي» بللی او د افغانستان لپاره یې د متمرکز نیمهریاستي نظام د جوړېدو ملاتړ کړی دی.
د منشور په درېیم محور، «د خپلواک او مترقي دولت جوړونه» کې راغلې: ««موږ د افغانستان د تاریخي تجربو، ټولنیز ـ اقتصادي جوړښت، سیاسي ثبات او امنیتي واقعیتونو ته په کتو د متمرکز نیمهریاستي نظام پلویان یوو».
د دې ګوند په منشور کې راغلي چې راتلونکی حکومت باید د خلکو په ازادو رایو جوړ او واکونه یې د اجرائیه، مقننه او قضائیه قوو ترمنځ ووېشل شي.
اکثریت ګوند وړاندیز کړی چې په دغه نظام کې دې ولسمشر د خلکو په مستقیمو رایو وټاکل شي او لومړی وزیر دې د ولسمشر له خوا معرفي او له کابینې سره یوځای د ولسي جرګې د باور رایه ترلاسه کړي.
په سند کې راغلي: «حاکمیت د خلکو مسلم حق دی او هېڅ ډله یا فرد نه شي کولای ملي حاکمیت په خپل انحصار کې وساتي».
دغه ګوند ځان یو ولسواک، ملتپال او پرمختګپال سیاسي جریان بولي. د ګوند په منشور کې د شاه امانالله خان د دولت جوړونې او عصري کولو سیاستونه او د خان عبدالغفار خان د ټولنیزې مبارزې لارې د الهام سرچینې یادې شوې دي.
اکثریت ګوند همدارنګه د ښځو او ځوانانو پر سیاسي او اقتصادي ګډون، د مسلکي او غیرسیاسي وسلهوالو ځواکونو پر جوړېدو او سیمهییزو ادارو ته د بودجوي او اداري واکونو پر سپارلو ټینګار کړی دی.
دغه جریان په افغانستان کې د بهرنیو هېوادونو د هر ډول پوځي اډو له جوړېدو سره مخالفت کړی او ویلي یې دي چې د هېواد بهرنی سیاست باید د متقابل درناوي، توازن او ملي ګټو پر بنسټ ولاړ وي.
طالبانو د سیاسي ګوندونو د فعالیت جوازونه لغوه کړي او په افغانستان کې یې د سیاسي جریانونو فعالیت منع کړی دی. له دې سره هممهاله، یو شمېر افغان سیاسي او مدني فعالانو په بهر کې بېلابېل سیاسي او پوځي جریانونه جوړ کړي دي.
یو شمېر سیاسي څارونکي وایي، د طالبانو مخالف جریانونه تر اوسه نه دي توانېدلي چې تر یوه چتر لاندې راټول او ګډه سیاسي برنامه وړاندې کړي. د دوی په باور، پراکندګي او خپلمنځي اختلافونه لا هم د طالبانو د مخالفانو له مهمو ننګونو څخه دي.