د روسیې د امنیت شورا مرستیال منشي الکسي شېوتسوف ویلي، چې لویدیز هېوادونه د افغانستان د ګواښ په پلمه په منځنۍ اسیا کې د پوځي زېربنا د ځای پر ځای کولو هڅې کوي او ادعا یې کړې چې لویدیز د افغانستان ګواښ د خپلو موخو لپاره تر اندازې ډېر لوی ښيي.
د روسیې د امنیت شورا مرستیال منشي الکسي شېوتسوف ویلي، چې لویدیز هېوادونه په یورواسیا کې د وضعیت د بېثباته کولو هڅې نه دروي او د ډلهییز امنیت تړون سازمان او د شانګهای د همکاریو سازمان باید په سیمه کې د امنیت د جوړښت بنسټ وګرځي.
شېوتسوف په روسیه کې د ختیځ اقتصادي فورم (EEF) په غونډه کې وویل، چې د اقتصادي وضعیت خرابېدل د یورو اسیا په لویه سیمه کې له بېثباتۍ نه لویدیز نه را ګرځوي، ځکه دده په وینا، ددې سیمې سرچینو ته بیړنۍ اړتیا ویني.
هغه وویل: «له همدې امله موږ په ټوله سیمه کې د وضعیت د بېثباته کولو لپاره د هغوی پرلهپسې هڅې وینو. په اوکراین، جنوبي قفقاز، منځنۍ اسیا، د میانمار په شاوخوا، افغانستان، منځني ختیځ، د تایوان تنګي او نورو ځایونو کې».
د روسیې د امنیت شورا مرستیال منشي وویل، چې د هرمز تنګي د وضعیت ترڅنګ، چې د ده په وینا امریکا هڅه کړې هغه نږدې خپله خاوره اعلان کړي، بل مثال د ارمنستان په خاوره کې د «ټرمپ مسیر» دی.
شېوتسوف وویل: «دا له اقتصادي پلوه په بشپړ ډول بېاغېزې پروژه ده او د اټکلونو له مخې به د دې پانګونې بېرته جبران لږ تر لږه ۳۰ کاله وخت ونیسي.
هغه وویل: «لویدیزوال په منځنۍ اسیا کې د پوځي زېربنا د ځای پر ځای کولو لپاره هم خپلې پرلهپسې هڅې روانې ساتي، په ځانګړې توګه د افغانستان د ګواښ پر وړاندې د مبارزې په پلمه، چې دده په وینا له اندازې یې لوی ښيي.
د تاس اژانس د رپوټ له مخې، د روسیې د امنیت شورا مرستیال منشي ټینګار کړی، چې په ۲۰۲۵ کال کې د ناټو هېوادونو له ۱۰۰ څخه ډېر پوځي تمرینونه کړي، چې ډېری یې د ناټو په ختیځه جبهه کې وو.
د پاکستان د پنجاب ایالت په چکوال ولسوالۍ کې د افغان کډوالو تړل شوې شاوخوا ۲۰ هټۍ نن، د جمعې په ورځ په بولۍ کې وپلورل شوې. دغه هټۍ د افغان کډوالو له ايستلو يا بېرته ستنېدو وروسته، څو مياشتې مخکې تړل شوې وې.
اسدالله، چې ۳۵ کاله یې په چکوال کې د کډوالۍ ژوند کړی او اوس له خپلې کورنۍ سره افغانستان ته ستون شوی او په ننګرهار کې مېشت دی، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې دوی په چکوال کې پنځه هټۍ او نور کاروبارونه لرل.
هغه وویل، چې په پاکستان کې د افغان کډوالو د ایستلو بهیر له چټکېدو وروسته دوی نږدې یو کال مخکې افغانستان ته کډه وکړه. د نوموړي په وینا، خپلې ځینې هټۍ یې په نیمه بیه وپلورلې، خو د یوه ورور یوه هټۍ یې پاتې شوه چې وروسته وتړل شوه او نن په بولۍ کې وړاندې شوه.
اسدالله زیاته کړه چې د چکوال ډېری افغان کډوال افغانستان ته ستانه شوي وو او په پاکستان کې ورته ویل شوي وو چې له افغانستان څخه به د سوداګریزو ویزو له لارې بېرته ستانه شي او خپل کاروبارونه به بیا پیل کړي.
د هغه په وینا، ځینو کډوالو پر همدې ژمنه خپلې ځینې هټۍ او نور کاروبارونه ځايي خلکو ته وسپارل، خو کله چې افغانستان ته ستانه شول، د بېرته تګ لپاره یې د ویزو غوښتنلیکونه ورکړل، خو هېڅ یوه یې هم ویزه ترلاسه نه کړه.
هغه وویل، « وروسته خبر شوو، چې د چکوال ولسوالۍ ادارې د افغان کډوالو اړوند ګڼې هټۍ او کاروبارونه تړلي دي».
د چکوال مرستیال کمېشنر د افغانانو د هټیو د بولۍ لپاره د جمعې ورځ ټاکلې وه او نن د چکوال ولسوالۍ د شورا په تالار کې دغه بولۍ وشوه.
د چارواکو په اعلامیه کې د ۱۸ هټیو نومونه هم یاد شوي وو چې د بولۍ لپاره وړاندې کېدې.
په دغو هټیو کې د جامو، وچو مېوو، سیمنټو، فرنیچرو، بوټانو او کباړ پلورنځي شامل وو.
په اعلامیه کې ویل شوي چې په هټیو کې موجود سامانونه، تیارې المارۍ، د برېښنا توکي او نور څیزونه به هم په بولۍ وپلورل شي.
په چکوال کې هټۍوال عزیزالله، چې د باجوړ اوسېدونکی دی، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې د تېر کال په وروستیو کې یې له یوه افغان کډوال څخه د وچو مېوو هټۍ په ۵.۵ میلیونه پاکستانۍ کلدارو واخیسته.
هغه وویل، چې د روان کال په فبرورۍ کې د چکوال ولسوالۍ ادارې د هټۍ سامانونه ترې یووړل او هټۍ یې وتړله.
عزیزالله وویل: «نن مې همغه تشه هټۍ، چې یوازې المارۍ او ښیښې پکې لګېدلې وې، په اته لکه کلدارو بېرته واخیسته».
هغه زیاته کړه چې بېرته به هم خپله هټۍ پرانیزي، ځکه عمر یې په چکوال کې تېر شوی او کاروبار یې همدلته کړی دی او بل ځای ته د تګ اراده نه لري.
په چکوال کې مېشت محمد ادریس، چې هغه هم د باجوړ اوسېدونکی دی او په خپله یې په بولۍ کې برخه اخیستې، افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل چې په چکوال کې شاوخوا ۵۶هټۍ د افغان کډوالو او د خیبر پښتونخوا د پښتنو اړوند وې چې تړل شوې وې.
هغه وویل، چې ځینو پاکستاني پنجابي هټۍوالو خپلې هټۍ د شخصي اړیکو له لارې بېرته پرانیستې، خو د مرستیال کمېشنر دفتر تېر کال اعلان کړی و چې د ۲۰۲۵ کال د اګست له ۲۵مې وروسته اخیستل شوې هټۍ به وتړل شي.
ادریس وویل: «نن له ۲۰ ډېرو هټیو سامانونه په بولۍ وپلورل شول. زما د حسن کریانه په نوم هټۍ هم پکې وه، هغه مې بېرته په ۲.۲ میلیونه کلدارو واخیسته».
هغه زیاته کړه چې دغه هټۍ شاوخوا شپږ میاشتې مخکې په دې دلیل تړل شوې وې چې د افغان کډوالو اړوند دي.
د ادریس په وینا، چارواکو به ویل چې د افغانانو مالونه به حکومت په خپله ولکه کې واخلي، ځکه غیرقانوني دي او په چکوال ولسوالۍ کې له افغانانو سره سخت چلند کېده.
هغه وويل، چې ډېرو افغان کډوالو خپلې هټۍ د باجوړ، مومندو او وزیرستان پر اوسېدونکو پلورلې وې او که پنجابیانو کومې هټۍ اخیستې وې، له هغوی سره دومره سخت چلند نه کېده.
ادریس وویل، چې له ځینو هټیو څخه مالونه وړل شوي وو، خو په ځینو نورو کې لا هم سامانونه موجود وو.
د هغه په وینا، د ده په هټۍ کې شاوخوا ۲.۵میلیونه کلدارو ارزښت لرونکي سامانونه پراته وو، خو ده هټۍ له همغو سامانونو سره په ۲.۲ میلیونه کلدارو بېرته واخیسته.
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د هټیو د تړلو او بولۍ په اړه د چکوال ولسوالۍ له چارواکو سره د تماس هڅه وکړه، خو تر اوسه ورته ځواب نه دی ویل شوی.
په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت د يوې خبرپاڼې له لارې وويل، چې د پنجاب ایالت په چکوال سیمه کې د یو شمېر افغان مهاجرینو د اموالو د لیلام کیدلو موضوع، سفارت د پاکستان له اړوندو ادارو سره شریکه کړې او د سفارت يو پلاوی هم نن چکوال ته لېږل شوی دی چې د یادې ستونزې لپاره د قانوني او مناسبې حللارې زمینه برابره شي او د یادو افغان دوکاندارانو حقوق او توکي ضایع نه شي.
د پنجاب د کورنیو چارو ادارې د جولای په ۳۱مه د خپرو شویو شمېرو له مخې، له پنجاب څخه ۱۳۹زره او ۹۰۲ غیرقانوني مېشت افغان وګړي بېرته افغانستان ته لېږل شوي دي.
د دغې ادارې په وینا، له پاکستان څخه په ټولیز ډول ۲میلیونه، ۶۳ زره او ۸۹۱ افغان وګړي بېرته لېږل شوي دي.
پاکستان د ۲۰۲۳ کال په اکتوبر کې اعلان وکړ چې ټول «غیرقانوني بهرني وګړي» به له هېواده ایستل کېږي. له دې اعلان وروسته بیا د افغان کډوالو د ایستلو بهیر پیل شو چې تر اوسه دوام لري.
د افغانستان روغتیايي برخه چې د متخصصو روغتیاپالو له سخت کمښت سره مخ ده، دامهال په ختیځو ولایتونو کې د سختو، پېچلو جراحي او ان د ماشوم د زېږون لوی عملیاتونه روغتیاپالې او قابلې په ډېرې سختۍ او کمې تجربې سره ترسره کوي. په ننګرهار کې د ښځینه متخصصو شمېر کم او په نورستان کې صفر دی.
په ننګرهار کې روغتیايي سرچینې وايي، په مرکز جلالاباد ښار کې لاهم په دولتي او خصوصي روغتیايي مرکزونو کې یوشمېر ښځینه روغتیاپالې او ښځینه ډاکټرانې فعالیت کوي؛ خو د ښځینه متخصصو شمېر د پخوا پرتله بېساری کم شوی او اوس یوازې د ګوتو په شمېر متخصصې ډاکټرانې پاتې دي.
د روغتیايي سرچینو د معلوماتو له مخې، د دغه ولایت یوشمېر ښځینه متخصصې ډاکټرانې کابل او یا له هېواده بهر تللې دي. د سرچینو په وینا، په جلالاباد ښار کې که څه هم ښځینه «اېم ډي» ډاکټرانې، قابلې او روغتیاپالې فعالیت کوي؛ خو د پېچلو او لویو ناروغیو د درملنې او جراحي عملیاتو په برخه کې د ښځینه متخصصینو کمښت د پام وړ دی.
سرچینه زیاتوي: «په ښار کې ښځینه روغتیاپالې شته؛ خو د سختو ناروغیو د درملنې وړتیا نهلري. ترڅنګ یې غټ په ځانګړي ډول پېچلي عملیاتو نهشي کولی، چې ښځینه ناروغانې د نارینه روغتیاپالو پرمټ عملیاتېږي».
سرچینې د یوشمېر پېچلو عملیاتو بېلګه وړاندې کړې او وایي: «د ماشوم زېږون لوی عملیات چې هم کله د ښځينه روغتیاپالو لهخوا ترسره کېږي حتمي ده، چې نارینه روغتیاپال د همکارۍ او یاهم د احتیاط په موخه ورسره په عملیات خونه کې ودرېږي».
د ننګرهار په لرو پرتو ولسوالیو کې د ښځینه متخصصو نشتوالی د جلالاباد ښار پرتله لا جدي بلل کېږي. د سیمې اوسېدونکي وايي، په ډېرو ولسوالیو کې په دولتي روغتیايي مرکزونو کې نه ښځینه متخصصه شته او نه هم د پېچلو ناروغیو د درملنې لپاره کافي ښځینه اېم ډي ډاکټرانې.
د کامې او شېرزادو ولسوالیو اوسېدونکي وايي، ښار ته د ناروغانو لېږد د بېوزله کورنیو لپاره بله لویه ستونزه ده. د دغه ولایت د شېرزادو ولسوالۍ اوسېدونکي په دې اړه وايي: «ډېری مهال زموږ د ولسوالۍ خلک د اقتصادي ستونزو له امله ښار ته د درملنې لپاره نهشي تلای او په دغه ولسوالۍ کې یې هم د ناروغانو درملنه نهکېږي، چې بیا وروسته ناروغ په نورو ناروغیو هم اخته کېږي».
سرچینې زیاتوي، د دغه ولایت سره رود، بهسود، کامه او کوز کونړ هغه ولسوالۍ دي چې په دولتي روغتیايي مرکزونو کې یې د ګوتو په شمېر ښځینه اېم ډي ډاکټرانې شته؛ خو ښځینه متخصصې پهکې نهشته.
په خوږیاڼیو او شینوارو کې بیا په دولتي روغتیايي مرکزونو کې یوازې په محدود شمېر قابلې او روغتیاپالې فعالیت کوي.
په نورستان کې وضعیت د ننګرهار پرتله لا کړکېچن دی
د سرچینو د معلوماتو له مخې، د نورستان په ولایتي روغتون کې درې نارینه متخصص ډاکټران فعالیت کوي؛ خو هیڅ ښځینه متخصصه او ښځینه «اېم ډي» ډاکټره نهشته. د روغتیايي سرچینو د معلوماتو له مخې، په دغه ولایت کې قابلې او روغتیاپالې شته؛ خو د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کره شمېر روښانه نهدی.
د نورستان روغتیايي چارواکو هم د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د شمېر په اړه معلومات نهدي ورکړي. افغانستان انټرنشنل- پښتو دوه ورځې پرلهپسې هڅه وکړه، چې په دې اړه د طالبانو د سیمهییزو چارواکو نظر هم واخلي؛ خو هغوی له څه ویلو ډډه وکړه.
د ښځینه ډاکټرانو د کمښت تر شا یوازې یوه ستونزه نهده؛ بلکې د څو کلونو سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او ښوونیز محدودیتونه دي. د ۲۰۲۴کال په ډسمبر کې د ښځو لپاره د طبي زدهکړو په ګډون د نرسنګ او قابلهګۍ زدهکړې هم ودرول شوې.
د روغتیا نړۍوال سازمان وايي، دغه پرېکړه د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د اوسني کمښت ترڅنګ د راتلونکو کلونو لپاره د ښځینه روغتیايي متخصصنو د تولید لړۍ هم له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د ۲۰۲۶کال د اګست تر معلوماتو پورې تر ۲.۶ مېلیونه زیاتې افغان نجونې له منځنۍ زدهکړو محرومې پاتې دي او افغانستان لاهم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پهکې له منځنۍ او لوړو زدهکړو په پراخه کچه محرومې دي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې هم خبرداری ورکړی، چې د ښځو پر زدهکړو او کار محدودیتونه او د مسلکي ښځو وتل به په اوږدمهال کې د ښځینه روغتیايي کادرونو شمېر نور هم راکم کړي. د ښځینه روغتیايي کارکوونکو لپاره د کار ځای ته د تګراتګ، محرم، د لباس او نورو محدودیتونو له امله په ځانګړې توګه په لرو پرتو سیمو کې کار کول ستونزمن شوي دي.
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو عالي کمېشنرۍ په خپل تازه راپور کې د پاکستان لهخوا د افغانانو د بېرته ستنولو بهیر په اړه اندېښنه ښودلې او د پاکستان له حکومته یې د هغه افغانانو د جبري ستنولو لړۍ درولو غوښتنه کړې، چې له ګواښ سره مخ دي او نړۍوال خوندیتوب ته اړتیا لري.
د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویلي، د افغانانو د بېرته ستنولو په بهیر کې باید د هغه کسانو وضعیت ته ځانګړې پاملرنه وشي چې نړۍوال خوندیتوب ته اړتیا لري او همدارنګه هغه کسان چې له ځانګړو شرایطو سره مخ دي.
په همدې حال کې د کډوالو عالي کمېشنري او د کډوالۍ نړۍوال سازمان په ګډه د هغه افغانانو د نیولو او جبري اېستلو په اړه معلومات راټول کړي، چې له پاکستان نه افغانستان ته ستنېږي.
د یادې ګډې ارزونې په معلوماتو کې د «پي او ار» کارت لرونکي، د افغان تابعیت کارت «اې سي سي» لرونکي او بېاسناده افغانان شامل دي. دواړه ادارو همداراز د تورخم، غلام خان بندر، چمن او بهرامچې له لارې افغانستان ته د افغانانو د تګراتګ او بېرته ستنېدو بهیر څارلی دی.
د یادو دواړو ادارو په وینا، د دغه معلوماتو د راټولولو موخه دا ده چې له پاکستان نه افغانستان ته د ستنېدونکو افغانانو د خوندیتوب وضعیت او د هغوی د تګراتګ بهیر په ښه توګه وڅېړل شي.
یونسیار په خپل راپور کې ویلي، چې د پاکستان حکومت له ۲۰۲۳کال راهیسې د افغانانو جبري ستنول پیل کړي او لاهم دوام لري. راپور زیاتوي، چې د پاکستان د کورنیو چارو وزارت د ۲۰۲۳کال د سپټمبر په ۲۶مه د «ناقانونه بهرنیانو د بېرته ستنولو پلان» د عملي کولو پرېکړه وکړه. د دغه پلان له مخې د بېاسناده بهرنیانو په ځانګړي ډول افغانانو د نیولو او بېرته ستنولو بهیر پیل شو.
په ۲۰۲۵کال کې د پاکستان حکومت پر افغانانو محدودیتونه پراخ کړل. د جنورۍ په میاشت کې حکومت په اسلاماباد او راولپنډۍ کې له مېشتو افغانانو وغوښتل، چې له دغه سیمو ووځي.
د اپرېل په میاشت کې د دغه پلان دویم پړاو پیل شو، چې د بېاسناده افغانانو ترڅنګ یې د اېسيسي کارت لرونکي افغانان هم شامل کړل. وروسته د جولای په میاشت کې د پي او ار کارتونو د اعتبار مودې له پای ته رسېدو وروسته، د دغه کارتونو لرونکو افغانانو د بېرته ستنولو او اېستلو په اړه هم پرېکړه وشوه.
د پاکستان حکومت وروسته د سپټمبر لومړۍ نېټه د پي او ار کارت لرونکو افغانانو لپاره د وتلو وروستۍ نېټه وټاکله او ویې ویل، چې تر دې نېټې وروسته به د بېرته ستنولو بهیر پیل شي.
د ملګرو ملتونو د کډوالۍ عالي کمېشنرۍ یو ځل بیا ټینګار کړی، چې د افغانانو د بېرته ستنولو پرمهال باید د نړۍوال خوندیتوب اړتیا لرونکو او زیانمنو کسانو ځانګړي شرایط په پام کې ونیول شي.
دا په داسې حال کې ده، چې له ایران او پاکستان نه په جبري توګه ستانه شوي د تېر جمهوري نظام کار کوونکي او افسران د نیولو، شکنجې او ان وژلو سره مخ شوي. ملګرو ملتونو او د بشري حقونو نړۍوالو سازمانونو په وار، وار له پاکستان نه د زیانمنو افغانانو د جبري ستنولو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او له دوی یې غوښتي، چې د یادو کسانو جبري ستنول ودروي.
د خیبر پښتونخوا د پېښور په کنفرانس کې لسګونه کارپوهانو او سیاسي فعالانو غوښتنه کړې، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ تړل شوې ټرانزیټي لارې دې ژر تر ژره پرانیستل شي. دوی ټینګار کړی، چې سوداګري باید له سیاسي او امنیتي ستونزو جلا وساتل شي.
د دوی په وینا، له تېرو ۱۱ میاشتو راهیسې د یادو لارو تړل کېدو د دواړه خواوو خلکو او په ځانګړي ډول سوداګرو ته درانه مالي او اقتصادي زیانونه اړولي دي. دغه یو ورځنی کنفرانس «د پاکستان او افغانستان له شخړې هاخوا: د سیمهییزې سولې او متقابلې هوکړې پیاوړتیا» تر عنوان لاندې د پنجشنبې په ورځ (د وږي ۱۲مه) د پېښور پوهنتون د سیمهییزو مطالعاتو مرکز لهخوا د «سپایر کېپي» ادارې په همکارۍ جوړ شوی و.
پخوانی سناتور او پښتون سیاستوال افراسیاب خټک او د «سپایر کېپي» مشر ارباب شجاع د یادې غونډې له مهمو ګډونوالو څخه وو. په دغه کنفرانس کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د امنیتي، د ډیورنډ کرښې او سوداګریزو مسایلو او د ترینګلتیا د کمښت پر لارو چارو بحث شوی.
د «سپایر کېپي» مشر ارباب شجاع افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ ستونزې شته؛ خو د دغه وضعیت د پای ته رسولو لپاره باید د حل لارې ولټول شي.
هغه وویل، سره له دې چې د دواړه خواوو د خلکو ترمنځ ګډ مشترکات شته؛ خو افغانستان او پاکستان لاهم یو بل په سمه توګه نه پېژني او د ناسمو پوهاویو د لهمنځه وړلو لپاره لا ډېرو خبرو اترو ته اړتیا ده.
ښاغلي شجاع وویل، چې امنیتي، د ډیورنډ کرښې او سوداګریزې ستونزې باید د خبرو اترو له لارې وڅېړل شي او دواړه خواوې باید د متقابل پوهاوي او دوامداره حل لارو د موندلو لپاره هڅه وکړي.
د «سپایر کېپي» مشر د طالبانو او اسلاماباد ترمنځ د ترینګلتیاوو په کمولو کې د چین پر رول هم ټینګار وکړ او ویې ویل، چې بېجینګ د دواړه خواوو اړیکو ته په پام کولای شي د اختلافونو د حل لپاره مهم رول ولوبوي.
دغه څرګندونې داسې مهال کېږي، چې د افغانستان لپاره د چین ځانګړی استازی په پاکستان کې دی او له پاکستاني چارواکو سره د افغانستان او سیمې په اړه خبرې کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت وايي، چې له طالبانو سره د اړیکو د ښهوالي لپاره د چین منځګړیتوب مهم دی؛ خو تر هغه چې طالبان د پاکستاني وسلهوالو د ملاتړ په اړه خپل دریځ بدل نهکړي، دغه هڅې به پایله ونه لري. دغه وزارت له طالبانو غوښتي، چې د پاکستاني وسلهوالو د بریدونو د مخنیوي لپاره عملي او څرګند اقدامات ترسره کړي.
سوداګري باید د امنیتي مسایلو قرباني نهشي
ارباب شجاع وویل، چې د سوداګریزو لارو تړل کېدل او د ترینګلتیاوو دوام د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو خلکو ته سخت زیان رسولی او عامو خلکو او سوداګرو تر ټولو ډېر تاوان کړی دی.
هغه ټینګار وکړ، چې سوداګري باید له امنیتي مسایلو جلا وساتل شي او امنیتي اختلافات باید د خلکو د اقتصادي ژوند د زیانمنېدو په بیه تمام نهشي. د هغه په وینا، سوداګریزې لارې باید هر څومره ژر چې شونې وي بېرته پرانیستل شي.
په وروستیو میاشتو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ اړیکې خورا ترینګلې شوې دي. د ډیورند کرښې په اوږدو کې نښتو، د تورخم او سپینبولدک په ګډون مهمې سوداګریزې لارې تړلې او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې سوداګري په ټپه درولې ده.
طالبانو د دغه ترینګلتیاوو په غبرګون کې له پاکستان نه د درملو په ګډون د ځینو توکو واردات منع کړي او د خپلو اړتیاوو د یوې برخې پوره کولو لپاره یې هند ته مخه کړې ده.
د طالبانو بنسټګر ملا محمد عمر خپلې ځینې مهمې سیاسي پرېکړې لکه د دې ډلې جوړول، د مزارشریف نیول، د بودا د مجسمو ړنګول او د کندهار د تسلیمېدو د پلان لغوه کول، هغو خوبونو ته منسوبول چې ده به لیدل.
د ایان ادګار د یوې څېړنې له مخې، دغو خوبونو د طالبانو لپاره د پرېکړو د توجیه او د هغوی د هڅولو یوه اغېزمنه وسیله وه. د ډورهام پوهنتون کارپوه ایان ادګار په ۲۰۰۶ کال کې «په اوسني اسلامي او جهادي خوبلیدنه کې رښتینی خوب» تر سرلیک لاندې یوه څېړنیزه لیکنه خپره کړه. په دې لیکنه کې دا انګېرنه څېړل شوې وه چې ملا عمر د هغو خوبونو په الهام طالبانو ډله جوړه او مشري یې کوله چې ده به الهي خوبونه ګڼل.
ادګار وروسته د «په اسلام کې خوب» په نوم د خپل کتاب شپږم څپرکی د ملا عمر خوبونو ته ځانګړی کړ.
د هغه تر ټولو مهمه سرچینه رحیمالله یوسفزي، د پاکستان پېژندل شوی خبریال، و. یوسفزي له هغو لږو خبریالانو څخه و چې د سپټمبر له یوولسمې بریدونو مخکې یې څو ځله له ملا عمر سره لیدلي وو.
د طالبانو د جوړېدو خوب
رحیمالله یوسفزي د ۱۳۸۰ لمریز کال د تلې پر ۲۳مه په «ټایم» مجله کې لیکلي وو چې ملا عمر به ویل، وروسته له هغه یې طالبان جوړ کړل چې په خوب کې ورته ویل شوي وو چې هېواد وژغوري.
طالبانو په پیل کې شاوخوا ۳۰ وسلهوال لرل. خو دغه کوچنی خوځښت په څو میاشتو کې پر داسې ځواک بدل شو چې له کندهاره یې نورو ولایتونو ته پرمختګ وکړ.
په افغانستان کې کورنیو جګړو بې له شکه د دې کوچني ځواک د پراخېدو لپاره زمینه برابره کړې وه.
الجزیرې په ۱۳۹۱ کال کې د ملا عمر د نږدې کسانو له قوله یوه بله کیسه هم خپره کړه چې له مخې یې د اسلام پیغمبر په خوب کې ملا عمر ته راښکاره شوی و او له هغه یې غوښتي وو چې هېواد له ګډوډۍ وباسي.
لږ تر لږه د ملا عمر د خوب په اړه دغه روایت د هغه د نورو منسوبو خوبونو په پرتله ډېر خپور شوی او له یوه کس څخه بل ته ډېر ویل شوی دی.
له خوب وروسته د برید امر
د «ګارډین» ورځپاڼې خبریال د ۱۳۷۷ لمریز کال په تلې میاشت کې کندهار ته ولاړ؛ هغه ځای ته چې طالبان پکې راټوکېدلي وو. ملا ندا محمد، چې د ملا عمر د مېرمنې له خپلوانو څخه و، دې ورځپاڼې ته ویلي وو چې د طالبانو مشر به د ځینو سیمو له برید مخکې خوبونه لیدل او سهار به یې یوه قوماندان ته د برید امر کاوه.
د «ګارډین» په لیکنه کې راغلي وو چې ځايي خلکو د طالبانو بریاوې د ملا عمر د خوبونو له ځواک سره تړلې ګڼلې. خو په دې راپور کې د طالبانو د بریا ځمکني لاملونه هم بیان شوي وو. پاکستان طالبانو ته د قوماندې، څارنې او اړیکو اسانتیاوې برابرولې او سعودي عربستان د دې خوځښت مالي ملاتړ کاوه.
یعنې خوبونه د پرېکړو د توجیه او د خلکو د ډاډمنولو لپاره کارول کېدل. وسلو، پیسو، تنظیم او بهرني ملاتړ طالبانو ته د پوځي پرمختګ زمینه برابره کړې وه.
د زیارت د رغولو او مزارشریف د نیولو خوب
له تر ټولو عجیبو روایتونو څخه یو د ۱۳۷۷ کال دی. د ادګار په کتاب کې د ملا عمر په اړه د ځانګړي شوي څپرکي له مخې، ملا عمر خوب لیدلی و چې که طالبان په جلالاباد کې د مجددي کورنۍ زیارت ورغوي، نو مزارشریف به ونیسي. طالبانو زیارت ورغاوه او په هماغه کال د زمري په میاشت کې، په تصادفي ډول، مزارشریف ته ننوتل.
د څېړنې دغه برخه پر هغه روایت ولاړه ده چې فرانسوۍ څېړونکې مریم ابوزهاب ادګار ته بیان کړی و.
په بلخ کې د طالبانو بریا، البته، له خونړیو پایلو سره مل وه.
د بشري حقونو څار بنسټ لیکلي چې طالبانو د ۱۳۷۷ لمریز کال د زمري پر ۱۷مه مزارشریف ونیو او په لومړیو ساعتونو کې یې سلګونه ملکي وګړي ووژل. دغه بنسټ د بېهدفه ډزو، له محکمې پرته د وژنو، پراخو نیونو او د هزارهوو د په نښه کولو راپور ورکړی و.
هغه خوب چې د بامیانو بوداګانو ته ورسېد
د ملا عمر خوب د بامیانو د بودا مجسمو د ړنګولو په روایت کې هم راځي.
د ۱۳۷۹ لمریز کال په کب میاشت کې ملا عمر د افغانستان د تاریخي مجسمو د ړنګولو امر صادر کړ. د ملا عمر په رسمي فرمان کې مجسمې بتان بلل شوي وو او طالبانو ویلي وو چې دا پرېکړه د اسلامي احکامو پر بنسټ شوې ده.
«واشنګټن پوسټ» وروسته د طالبانو د یوه استازي له قوله یو روایت خپور کړ چې ملا عمر ځکه غوسه شوی و چې بهرنیانو د مجسمو د رغولو لپاره د پیسو وړاندیز کاوه، خو له وږو افغانانو سره یې کافي مرسته نه کوله.
«کریسچن ساینس مانیټر» ورځپاڼې د بودا مجسمو له ړنګولو څو میاشتې وروسته بل روایت خپور کړ.
د دې راپور له مخې، کله چې له ملا عمر څخه د خپلې پرېکړې په اړه پوښتنه وشوه، هغه د یوه خوب کیسه وکړه چې په کې یې لیدلي وو، یو غر پرې راپرېوځي او خدای ترې پوښتي چې ولې یې د بتانو په اړه څه نه دي کړي.
په دې وروستیو کې د بيبيسي له خوا جوړ شوي یوه مستند فلم کې د طالبانو یوه قوماندان عبدالله سرحدي، چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال په بامیانو کې و، وویل چې ملا عمر ورته د بامیانو د بتانو د له منځه وړلو امر کړی و.
سرحدي د طالبانو له بېرته واک ته رسېدو وروسته د اوږدې مودې لپاره د بامیانو والي هم و.
هغه سړی چې نه لیدل کېده
ملا عمر ډېر لږ په عام محضر کې راڅرګندېده. د هغه په نوم د باور وړ انځورونه ډېر لږ وو او د هغه پیغامونه به ډېری وخت له راډیو څخه د نورو کسانو په غږ خپرېدل.
الجزیرې لیکلي چې له عامه ډګر څخه د ملا عمر نشتون د هغه په اړه د افسانې له پراخېدو سره مرسته وکړه. افغان مردمپوه عمر شریفي دې رسنۍ ته ویلي وو چې د یوې پخوانۍ افسانې له کارولو ملا عمر ته دا زمینه برابره شوه چې ځان ته مشروعیت جوړ کړي.
ادګار پایله اخلي چې ملا عمر ته منسوبو خوبونو درې مهمې دندې لرلې: د هغه مشرتابه ته یې مشروعیت ورکاوه، وسلهوال یې اقدام ته هڅول او پوځي یا سیاسي پرېکړې یې له الهي ارادې سره تړلې.
ملا عمر تر مرګ وروسته یو طالب مشر ته په خوب کې
ملا عبدالغني برادر په ۱۴۰۱ لمریز کال کې، افغانستان ته د طالبانو له بیا راتګ څو میاشتې وروسته، وویل چې ملا عمر یې په خوب کې لیدلی و؛ داسې چې سر یې له بدن څخه جلا و او له سر څخه یې رڼا خپرېده.
ملا برادر د ملا عمر بدن په افغانستان کې د مېشتو وسلهوالو نښه او د هغه جلا شوی سر په قطر کې د طالبانو د سیاسي دفتر د غړو نښه وبلله.
هغه له دې خوب څخه د طالبانو د پوځي او سیاسي څانګو ترمنځ د یووالي غوښتنې لپاره کار واخیست.
د خوب او سیاسي روایت ترمنځ پوله
د هغو خوبونو د رښتینولۍ د خپلواکې کره کولو هېڅ لاره نشته چې ملا عمر ته منسوب شوي دي. ځینې روایتونه د هغه له خولې، ځینې د هغه د خپلوانو او پلویانو له خوا او یو شمېر نور څو کاله وروسته له پېښو بیان شوي دي.
خو د دغو خوبونو ارزښت په دې کې نه دی چې ایا رښتیا ثابتېدای شي که نه. ارزښت یې په هغه سیاسي او دیني رول کې دی چې د طالبانو په سیاست کې یې پیدا کړی و.
د یوه خوځښت جوړول، د برید امر ورکول، د یوه تاریخي میراث د ړنګولو توجیه او د کورني یووالي غوښتنه؛ دا ټول په بېلابېلو پړاوونو کې د خوب په ژبه بیان شوي دي.
ملا عمر ته منسوبو خوبونو د داسې یوه مشر انځور جوړ کړ چې پلویان یې باور درلود، د هغه امرونه یوازې له سیاسي شوراګانو او د جګړې له ډګر څخه نه، بلکې له داسې ځایه راځي چې تر دې دواړو لوړ دی.