د جرمني په تورینګن ایالت جینا ښار کې د «پنځه کاله مقاومت؛ زموږ غږ لا هم لوړ دی» په نوم غونډه کې ګډونوالو ویلي چې نر واکي یو تاریخي ټولنیز جوړښت دی خو له منځه تللی شي.
دغه غونډه د(فیمینیسایډونو پر وړاندې د تورینګن شبکې)، «ګډه مبارزه» او «ویزدم هاوس» له خوا جوړه شوې وه او د طالبانو د واکمنۍ د پنځم کال په مناسبت په کې په افغانستان کې د ښځو پر مقاومت او نړیوالې همکارۍ خبرې وشوې.
ګډونوالو په افغانستان کې د ښځو د مقاومت په اړه مستند فلم کتلی او ویلي یې دي چې افغان ښځې د طالبانو له سختو فشارونو سره سره د زدهکړو، تنظیم او عامه اعتراضونو له لارې خپلو مبارزو ته دوام ورکوي.
په غونډه کې د «ښځه، ژوند، ازادي» پر فلسفې او د افغانستان، کردستان، ایران او د نړۍ د نورو برخو د ښځو د مبارزو ترمنځ پر اړیکو هم بحث شوی دی.
ګډونوالو ټینګار کړی چې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی یوازې فردي ستونزه نه، بلکې یوه ټولنیزه او نړیواله ستونزه ده او د ښځو د مبارزو لپاره نړیواله همغږي او ځانتنظیم مهم دی.
په غونډه کې د نارینهوو پر مسوولیت هم خبرې شوي او له هغوی غوښتنه شوې چې یوازې د ښځو ملاتړ په خبرو کې ونه کړي، بلکې په عملي توګه د ښځو تر څنګ ودرېږي او د نارینهواکۍ پر وړاندې مبارزه وکړي.
د غونډې په پای کې د سوریې په شمال ختیځ کې د ښځو د ساتنې واحدونو پر وړاندې د ګواښونو په اړه خبرې وشوې. ګډونوالو د دغو ځواکونو د خپلواک جوړښت او ځاندفاع ملاتړ څرګند کړ.
د طالبانو له لوري پر رسنیو او په ځانګړي ډول پر ښځینه خبریالانو د محدودیتونو له پراخېدو سره، ګڼ شمېر تجربه لرونکې خبریالانې له خپل مسلک لرې شوې دي. ډېری یې بېکاره دي او ځینې نورې د اقتصادي ستونزو له امله له خبریالۍ سره هېڅ تړاو نه لرونکو کارونو ته اړې شوې دي.
مسعوده سادات(مستعار نوم) چې شاوخوا شپږ کاله یې له بېلابېلو رسنیو سره کار کړی او په خبریالۍ کې کافي تجربه لري افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې له سختو اقتصادي ستونزو سره لاس او ګرېوان ده.
هغه وایي څه موده وړاندې اړ شوه چې افغانستان پرېږدي او یو ګاونډي هېواد ته پناه یوسي. سادات وايي، له هېواده تر وتلو وروسته یې یوه موده په ګاونډي هېواد کې تېره کړه، خو د استوګنې د قانوني اسنادو د نه لرلو له امله له هغه هېواد نه وشړل شوه او بېرته افغانستان ته ستنه شوه.
نوموړې وايي، په دې موده کې د بېکارۍ او له خپل مسلک څخه د لرې پاتې کېدو له امله له سختو رواني ستونزو سره هم مخ شوې ده.
سادات وايي، په افغانستان کې پر ښځینه خبریالانو شته محدودیتونو د هغې پر رواني وضعیت منفي اغېز کړی دی.
هغه وايي: «له روغتیايي پلوه بشپړه ښه نه یم، خو د خپلې کورنۍ له امله اړ یم چې کار وکړم.»
مسعوده سادات وايي، اوس یې په کور کې یو کوچنی کاروبار پیل کړی او د مجبورۍ له مخې د بادامو په سپینولو او په پاکټونو کې په بندولو بوخته ده.
د هغې په وینا، یو شرکت ورته بادام راوړي، دوی یې له سپینولو وروسته په پاکټونو کې بندوي او بېرته یې اړوند شرکت ته سپاري او په دې توګه د بادام پوستکی هغې ته پاتې کېږي.
سادات وايي، دغه کار ورته هېڅ په زړه پوری نه دی خو د خپلې کورنۍ د نفقې د برابرولو لپاره اړ ده چې کار وکړي.
هغه زیاتوي: «دا چې له خپل مسلک څخه لرې یم او نه شم کولای د خبریالۍ په برخه کې کار وکړم، راته ډېر د افسوس ځای دی.»
نوموړې وايي، د خپلې درملنې لپاره اړ شوې وه چې پور واخلي، خو اوس د فقر او اقتصادي ستونزو له امله نه شي کولای خپله درملنه روانه وساتي.
سادات وايي، کله ناکله د خبریالۍ مسلک ته د راتګ له امله پښېمانه شي.
هغه وايي: «کله ناکله پښېمانه کېږم چې کاشکې هېڅکله د ژورنالیزم مسلک ته نه وای راغلې او پر ځای مې یې بل کار کړی وای، ښايي اوس مې خپل درد دوا کولی شوی.»
یوه بله افغانه خبریاله چې د امنیتي ستونزې له امله د نوم اخیستلو څخه ډډه کوي افغانستان انټرنشل پشتو ته ویلي چې له نږدې دوو کالو راهېسې د کار په لټه کې ده خو هیڅ ونه توانېده چې د ژورنالیزم برخه کې کار پیدا کړي.
هغه وايي، سره له دې چې په خبریالۍ کې کافي تجربه لري، خو د کار او دندې د موندلو لپاره له جدي ستونزو سره مخ ده.
نوموړې وايي، د طالبانو له لوري پر ښځو او په ځانګړي ډول پر ښځینه خبریالانو لګېدلو محدودیتونو په رسنیو کې د ښځو لپاره د مسلکي کار زمینه محدوده کړې ده.
د هغې په وینا اوس مهال د افغانستان په رسنیو کې شته ښځینه کار کوونکې هم په ډیرې سختۍ خپله دنده ساتي پاتې شو د نویو کسانو ګومارل.
هغه زیاتوي چې د ښځینه خبریالانو پر کار محدودیتونو نه یوازې د دوی د کار زمینه کمه کړې، بلکې ډېری یې دې ته اړې شوي چې له خپل مسلک څخه لاس واخلي.
هغه وایي اوس مجبوره ده خیاطي کوي او له دې لارې یې د عاید زمینه ځان ته برابره کړې ده.
د ښځینه خبریالانو د بېکارۍ ستونزه یوازې د څو کسانو تر شخصي تجربو پورې محدوده نه ده، بلکې د رسنیو د ملاتړ بنسټونو شمېرې هم په افغانستان کې په رسنیز ډګر کې د ښځو د حضور د پام وړ کمښت ښيي.
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان (امسو) د خپلو موندنو پر بنسټ ویلي چې په وروستیو میاشت کې پر خبریالانو او رسنیو فشارونه په پراخه کچه ډېر شوي دي.
امسو وايي، ښځینه خبریالانې له جدي محدودیتونو سره مخ دي، په ځانګړي ډول په جنوبي ولایتونو کې له ښځینه خبریالانو سره اړیکې او مرکې کول محدود شوي او د هغوی د فعالیت ساحه هم محدوده شوې ده.
د امسو په یو تحلیلي ارزونه کې ویل شوي چې دغه وضعیت ښيي رسنۍ له خپل اصلي خبري او اطلاعرسوونکي رول څخه د تبلیغاتي وسیلې پر لور بوځي.
په رسنیز ډګر کې فعالې خبریالانې هم په خپل مسلکي ډکر کې له سختو ستونزو سره مخ دي. ځینې ښځینه خبریالانې ادعا کوي چې په خبري ناستو کې په جلا خونو یا د پردو تر شا کښېنول کېږي او یوازې د چارواکو ویناوې اورېدلی شي.
د رسنیو د ملاتړ بنسټونه وايي، دغه وضعیت د دې لامل شوی چې ګڼ شمېر ښځینه خبریالانې خپلې دندې پرېږدي او له خپل مسلکي چاپېریال څخه لرې شي.
د بېپولې خبریالانو د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته له هرو پنځو ښځینه رسنیزو کارکوونکو څخه څلورو خپلې دندې له لاسه ورکړې دي.
د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، تر دې وړاندې نږدې دوه زره او ۴۹۰ ښځې په رسنیو کې په کار بوختې وې، خو اوس یوازې شاوخوا ۴۱۰ ښځې په رسنیز ډګر کې فعالیت کوي.
د بېپولې خبریالانو په وینا، د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه په څه باندې ۱۵ ولایتونو کې فعاله ښځینه خبریالانې نه شته.
ملګرو ملتونو، د بشري حقونو سازمانونو او د رسنیو ملاتړو بنسټونو په وار وار د ښځینه خبریالانو پر وړاندې د محدودیتونو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
دغو بنسټونو ویلي چې پر ښځینه خبریالانو محدودیتونه نه یوازې د رسنیو ازادي او خپلواکي کمزورې کوي، بلکې د ښځو غږ هم له عامه ډګره لرې کوي.
واک ته د طالبانو له بېرته ستنېدو پنځه کاله وروسته، له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز لا هم پر ځای دی. خو په افغانستان کې یو شمېر نجونو او ښځو، د نیول کېدو او سزا له ګواښ سره هم د زدهکړو او کار د دوام لپاره پټې لارې موندلې دي.
د دې مبارزې یوه برخه د طالبانو له سترګو پناه، په کورونو او پټو ټولګیو کې روانه ده او بله برخه یې په عامه ځایونو کې لیدل کېږي. د امریکا د پيبياېس شبکې خبریالان په کابل کې یوه له دغو پټو ښوونځیو ته ورغلي و او له هغو نجونو سره یې خبرې کړي چې په پټه زدهکړې کوي.
هغوی وروسته هرات ته ولاړل؛ هغه ښار ته چې ښځې پکې وايي، د طالبانو له فشارونو او چلند سره سره، لا هم د زدهکړو او کار لپاره له خپلو کورونو څخه بهر وځي.
د سهار له سپېدو سره لسګونه تنکۍ پیغلې په چوپتیا کې د کابل ښار د یوې فرعي کوڅې له یوې بېنښې دروازې څخه یوه کور ته ننوځي. هغوی له تورو زینو ښکته کېږي او یوې ګرمې او تنګې ځمکتلې ته رسېږي چې د غټو پردو تر شا پټه ده.
د ځمکتلې په دې خونه کې هغه نجونې زدهکړې کوي چې طالبان له نږدې پنځو کلونو راهیسې له شپږم ټولګي پورته زدهکړو څخه بېبرخې کړې دي.
د پيبياېس د راپور له مخې، فریما، چې مستعار نوم یې کارول شوی، د دې ښوونځي بنسټايښودونکې او ښوونکې ده. نوموړې وايي، کله چې د نجونو پر زدهکړو بندیز ولګېد، داسې یې احساس کړه چې هم یې خپله دنده له لاسه ورکړې او هم یې ژوند بېموخې شوی دی. وروسته یې پرېکړه وکړه چې خپل کور پر ټولګي بدل کړي او نجونې راټولې کړي، څو هر څه چې زده یې دي، هغوی ته یې ور وښيي.
فریما وايي: «له هماغه پیله، په ناڅاپي ډول سلګونه زدهکوونکې راغلې. ټولې ډېرې خوښې وې، ځکه له ډېرې مودې وروسته د لومړي ځل لپاره د هیلو یوه کړکۍ ورته پرانیستل شوې وه».
دغه ښوونځی د زدهکوونکو د راجلبولو لپاره هېڅ اعلان نه کوي. نجونې د خپلو ملګرو او خپلوانو له لارې د دې ځای په اړه خبرېږي او د سیمې اوسېدونکي هم د ښوونځي راز ساتي، څو ښوونکي او زدهکوونکې د طالبانو له خوا ونه پېژندل شي.
فریما وايي، د نجونو د زدهکړې لېوالتیا ښوونکي هڅوي چې خپلې دندې ته دوام ورکړي. د هغې په وینا، د زدهکوونکو کورنۍ هم له ټولو ګواښونو سره سره د خپلو لوڼو د زدهکړو ملاتړ کوي.
۱۳ کلنه نیلوفر د دې ښوونځي له زدهکوونکو څخه ده. هغې په ۱۲ کلنۍ کې په دې وېره کې ژوند کاوه چې هغه ورځ به راشي چې نور به ښوونځي ته د تلو اجازه ونه لري. وروسته د کورنۍ ملګرو ورته د داسې یوه ځای په اړه وویل چې نیلوفر کولای شي هلته په پټه خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
نیلوفر وايي: «اوس چې دلته زدهکړې کوو او زموږ ملاتړ کېږي، ډېره خوشاله او هیلهمنه یم. کله چې خپلې زدهکړې بشپړې کړم، غواړم نورو نجونو ته هم درس ورکړم، څو هغوی هم د زدهکړې فرصت ولري».
نوشا او مریم، چې دواړه ۱۸ کلنې زدهکوونکې دي، نږدې پنځه کاله له ښوونځي څخه لرې پاتې شوې دي. هغوی څو میاشتې مخکې د دغه پټ ښوونځي په اړه خبر شوې. نوشا وايي، له زدهکړو څخه د کلونو محرومیت هغه ژورې ناهیلۍ ته رسولې وه. هغې خوب نه شو کولای او شپې به یې په ژړا تېرولې.
نوشا وايي: «داسې احساس مې کاوه چې ساه مې بندېږي. داسې وه لکه په یوه ډېر کوچني زندان کې چې بندۍ شوې یم».
هغه زیاتوي: «کله چې دې ښوونځي ته راغلم او پوه شوم چې داسې یو ځای شته، له ځان سره مې پرېکړه وکړه چې باید زدهکړې وکړم او بریالۍ شم. باید داسې څوک شم چې د ځان او راتلونکي نسل لپاره ښه راتلونکی جوړ کړای شي».
مریم هم وايي چې د زدهکړو د دروازو تړل کېدو د هغې هیله او پر راتلونکي باور له منځه وړی دی.
مریم وايي: «په افغانستان کې داسې احساس کېږي چې نجلۍ یا ښځه اوسېدل لکه جرم دی. طالبانو زموږ ژوند لا سخت کړی دی. ځینې ځوانې نجونې اړ کېږي چې واده وکړي، ځکه د زدهکړې ټولې دروازې یې پر مخ تړل شوې دي».
هغه وايي، هر ځل چې کوم ځای ته ځي یا څوک د دوی کور ته راځي، ترې پوښتنه کېږي چې ایا کوژدن یا غوښتونکی لري که نه. دا پوښتنې هغه د جبري واده په اړه وېروي.
مریم زیاتوي: «له کله راهیسې چې دې ځای ته راغلې یم، پوه شوې یم چې که په یوه ورځ کې یوازې یوه کلمه هم زده کړم، هماغه یوه کلمه زما لپاره د ټولې نړۍ هومره ارزښت لري. کله ناکله د یوه شي پر ارزښت هغه وخت پوهېږئ چې له تاسو څخه واخیستل شي».
فریما او د هغې همکاران پوهېږي چې که وپېژندل شي، ښايي بندیان شي یا له لا سختو سزاوو سره مخ شي.
هغې د پيبياېس خبریال ته وویل: «زموږ دا کار ډېر لوی ګواښ لري. خو بیا هم غواړو ودرېږو او مقاومت وکړو، ځکه افغانستان داسې ښځو ته اړتیا لري چې ودرېږي او مقاومت وکړي. غواړو نړۍ ته وښیو چې څه پېښ شوي، زموږ د لارې پای نه دی».
خو ټولې نجونې نه شي کولای چې داسې پټو ښوونځیو ته لاره پیدا کړي. مایا د ښوونځي په ۱۱م ټولګي کې وه چې طالبان بېرته واک ته ورسېدل. له هغه وروسته له هغې څخه پوهنتون ته د تلو او د دندې د لرلو هیله واخیستل شوه او کورنۍ یې له داسې یوه سړي سره واده کړه چې تر دې مخکې یې هېڅکله نه و لیدلی.
د پيبياېس خبریال له مایا سره د ټیلیفون له لارې خبرې کړې دي، څو د هغې د مېړه کورنۍ له مرکې خبره نه شي او هغه ونه ځوروي. مایا وايي: «کله چې پوه شئ خپلو هیلو ته نه شئ رسېدای او اړ یاست چې په کور کې پاتې شئ او ټول پام مو پر مېړه وي، داسې احساس کوئ چې د خپل ژوند پر هېڅ یوه پرېکړه واک نه لرئ».
مایا له واده لږه موده وروسته امېدواره شوه. د پيبياېس د راپور له مخې، هغه د امېدوارۍ لپاره ډېره کمزورې او د خپل ځان د ساتنې لپاره ډېره ځوانه وه. هغې د امېدوارۍ په درېیمه میاشت کې خپل ماشوم له لاسه ورکړ.
مایا وايي: «کله چې راته وویل شول چې ماشوم مې له لاسه ورکړی، کور ته راغلم او ډېرې مې وژړل. خلکو ویل چې زه ډېره ځوانه یم او ښايي بیا امېدواره نه شم. هغه زما د ژوند تر ټولو بده ورځ وه.»
هغه فعالان چې له پيبياېس سره یې خبرې کړې دي، وايي په تېرو پنځو کلونو کې د افغانستان په ښارونو کې د کمعمره نجونو ودونه هم زیات شوي دي. د هغوی په وینا، کله ناکله ۱۴ کلنې نجونې اړ کېږي چې له هغو نارینهوو سره واده وکړي چې تر هغوی ډېر عمرونه لري.
مایا وېره لري چې د ښوونځیو تړلي پاتې کېدل به نورې ډېرې نجونې هم د هغې په څېر برخلیک ته ورسوي.
هغې وویل: «نجونې ان دا هم نه شي ویلای چې واده نه غواړي. کېدای شي له داسې یوه سړي سره واده وکړي چې هېڅ نه پوهېږي له هغوی سره به څنګه چلند کوي. دلته د یوې ښځې ژوند ډېر سخت دی. په رښتیا، اوس زما راتلونکي ته ډېره هېله نه ده پاتې.»
د پيبياېس د خبریالانو د سفر دویمه برخه په هرات کې تېره شوې ده. هغوی له هغو ښځو سره لیدلي چې د طالبانو د تګلارو پر ضد د اعتراض لپاره کوڅو او واټونو ته راوتلې دي.
له دغو ښځو څخه یوه وايي، د طالبانو له بېرته واک ته رسېدو مخکې، په هرات کې ښځو کولای شول خپلې خوښې جامې واغوندي او له خپلو ازادیو ګټه واخلي. نوموړې وايي، اوس د طالبانو ډېری فرمانونه د ښځو ژوند محدودوي.
د طالبانو د امر بالمعروف وزارت ځواکونه د هرات په واټونو کې ګزمې کوي. یوه ښځه وايي، هغه ښځې چې عموماً چادري نه اغوندي، اړ دي چې چادري په پلاستیکي کڅوړه کې له ځان سره وګرځوي، څو د طالبانو له ځواکونو سره د مخامخ کېدو پر مهال یې سمدستي واغوندي.
هغې وویل، اوس ډېرې ښځې د نیول کېدو له وېرې له کورونو څخه بهر نه وځي. نوموړې همداراز وايي، یو ځل یې ولیدل چې د طالبانو ځواکونو یوه ښځه د خپل مېړه د سترګو په وړاندې ووهله.
د جامو د اغوستلو د مقرراتو له سختېدو سره، د هرات یو شمېر ښځې او نجونې واټونو ته راووتلې. هغوی «زدهکړه، کار، آزادي» شعارونه ورکول او د ښځو د خپلسرو نیونو د پای ته رسېدو غوښتنه یې کوله.
معترضې ښځې پيبياېس ته وايي چې د طالبانو ځواکونه د ښار په بېلابېلو برخو کې په زغروالو موټرو او وسلو سمبال ځای پر ځای شول او د اعتراض له پیل لږ وروسته یې ډزې وکړې.
دیما، چې له معترضو ښځو څخه ده، وايي: «د طالبانو ځواکونه له ټوپکو سره زموږ پر لور راغلل او ډزې یې وکړې. دا یوه ډېره وېروونکې تجربه وه. په هغه شېبه کې موږ داسې احساس کاوه چې ښايي خپل ژوند له لاسه ورکړو.»
پيبياېس وايي، معترضې ښځې د ډزو د مخنیوي لپاره له کوڅو څخه وتښتېدې. د دغه شبکې د راپور له مخې، لږ تر لږه دوه کسان ووژل شول او نامعلوم شمېر نور کسان ټپیان یا ونیول شول.
دیما وايي، له اعتراض وروسته د طالبانو ځواکونو د معترضانو د موندلو لپاره کورونه او روغتونونه وپلټل. د هغې په وینا، یو شمېر ټپیان هم له روغتونونو څخه ونیول شول او نیونې نږدې هره ورځ روانې وې.
هغې وویل، هغه نجونې چې له زندان څخه خوشې شوې، دومره سختې ځپل شوې وې چې نه یې شو کولای د هغو پېښو په اړه خبرې وکړي چې پرې تېرې شوې وې. دیما وايي: «کله چې بېرته کور ته راغلې، ټول بدنونه یې لړزېدل. لاسونه یې لړزېدل او نه یې شو کولای په دې اړه خبرې وکړي».
هغه لا هم هر ځل چې له کوره بهر وځي، ځان خوندي نه احساسوي. خو وايي، که بیا کوم اعتراض وشي، یو ځل بیا به واټونو ته ووځي.
دیما وايي: «پوهېږم چې ښايي ووژل شم یا پر ما ډزې وشي. که زما کار له یوه نسل سره مرسته کولای شي چې په ازادۍ ژوند وکړي او د زدهکړې او کار حق ولري، بیا هم به په اعتراض کې ګډون وکړم».
هغه ښځې چې د پيبياېس خبریالانو په هرات کې ورسره لیدلي دي، خپله مبارزه یوازې تر واټونو پورې محدوده نه ګڼي. هغوی په یوه پټ انلاین ښوونځي کې هم درس ورکوي چې د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې سلګونو تنکیو نجونو ته زدهکړې برابروي.
دغه ښوونځی یوې ښځې جوړ کړی چې په راپور کې د «مبارز» په مستعار نوم معرفي شوې ده. هغه وايي، هره ورځ له وېرې، ډېرو ستونزو او یوې نوې ننګونې سره پیلېږي، خو ځان ته وايي چې باید زړوره پاتې شي.
دغه ښوونکې هره ورځ د کور د دروازې د ټکولو غږ ته په وېره کې سترګې په لار وي. هغه ګواښ چې دوی ورسره مخ دي، د هغو نجونو د زدهکړې له امله دی چې لا هم غواړي ولولي، زدهکړې وکړي او د خپل راتلونکي په اړه خپله پرېکړه وکړي.
دا ژباړه د ورکړل شوي متن د ټولو برخو پر بنسټ شوې او تکرار شوې برخه هم پکې له منځه نه ده وړل شوې، څو د اصلي موادو هېڅ جمله پاتې نه شي.
د ښځو پر کار تر بندیز وروسته په کندهار کې ښځینه خبریالانې او د رسنیو کارکوونکې له سختو اقتصادي او رواني ستونزو سره مخ دي او د محدودیتونو له امله ان خپل غږ هم نهشي پورته کولای. وړاندې په کندهار کې تر ۵۰ زیاتې ښځینه خبریالانې پر کار بوختې وې؛ خو اوس یې غږ خاموش شوی.
هغه نجونو چې د راډیوګانو او ټلوېزیونونو له لارې د خلکو، په ځانګړې توګه د ښځو ستونزو او غوښتنو ته انعکاس ورکاوه، اوس په کور ناستې دي او ډېری یې له بېکارۍ، اقتصادي ستونزو او رواني فشارونو سره مخ دي.
د رسنیو د ملاتړو بنسټونو د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وړاندې په راډیوګانو او ټلوېزیونونو کې ۵۵ ښځینه خبریالانو کار کاوه چې له دې ډلې درې یې په اداري برخو کې او نورې د راپورونو، خپرونو او پروګرامونو په جوړولو بوختې وې.
یوه پخوانۍ خبریاله چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې په کور ناسته ده د نوم نه ښودلو په شرط وايي، مخکې نه یوازې دا چې د خلکو غږ یې پورته کولای شو بلکې د کار له لارې یې اقتصادي وضعیت هم ښه و.
هغه وایي: «پنځه کاله کېږي چې پر کور ناسته یم هیڅ کار نهشته او نه د کار اجازه شته، یو څه وخت مې معلمي وکړه. له هغه ځایه یې هم ځواب کړم، اوس مو په کور کې نارینه هم بېکاره دي، حیرانه یم چې څه وکړم. دې ته مجبوره یم، چې د خلکو د کورونو کار وکړم خو هغه هم نه پيدا کېږي».
یوه بله ښځینه خبریاله چې پخوا یې په سمهییزو راډیوګانو او ټلوېزیون کې کار کړی دی وایي، بېکارۍ یې اقتصادي ستونزې ډېرې کړې او ان د خپل وضعیت په اړه د شکایت کولو جرات هم نهلري.
د نوموړې په خبره، څه موده مخکې یې په فیسبوک کې د خپل ژوند او کاري وضعیت په اړه شکایت کړی و؛ خو وروسته یې ورور د طالبانو له لوري غوښتل شوی او ورته اخطار ورکړل شوی و، چې د همدې پېښې وروسته یې فیسبوک هم پرېښود.
هغې زیاته کړه: «له بې کارۍ څخه یو ډول رواني ستونزه راته پیدا شوې ده، ځکه داسې څوک نهشته چې د کور اړتیاوې مې پوره کړي او ما ته هم هېڅ ډول دنده نه پیدا کېږي، دا ډېر سخت حالت دی».
په کندهار کې ښځینه خبریالانو تر ډېره په هغه خپرونو کې کار کاوه، چې پوهنیز، ټولنیز او اقتصادي موضوعات یې سپړل، د ښځو اړوند مسایل، د هغوی ستونزې او غوښتنې هم د دوی د راپورونو او خپرونو مهمې برخې وې.
په دغه ولایت کې د «مېرمن» په نوم راډیو هم تر ډېره د ښځو لپاره ځانګړې وه او ډېری کارکوونکې یې ښځې وې؛ خو اوس هغه ښځینه غږونه خاموش شوي دي. د معلوماتو له مخې، یوازې د ګوتو په شمېر ښځینه رسنیزې کارکوونکې له هېواده وتلې او نورې ټولې پر کور ناستې دي.
د یوې بلې سیمهییزې راډیو خبریالې په وینا، د هغې د کاري ژوند تر ټولو ښې خاطرې له هغه راپورونو سره تړاو لري چې د خلکو ستونزې یې تر چارواکو او اړوندو ادارو رسولې او ځینې د همدې راپورونو له امله حل شوې دي.
د کندهار پخوانۍ ښځینه خبریالانې داسې مهال د خپل سخت وضعیت په اړه خبرې کوي، چې د افغانستان په پلازمېنه کابل کې لاهم یوشمېر ښځې په رسنیو کې فعالیت کوي؛ خو په کندهار او نورو سویلي ولایتونو کې د ښځینه رسنیزو کارکوونکو حضور په بشپړه توګه لهمنځه تللی دی.
هغه ښځې چې یو وخت یې د نورو د ستونزو لپاره مایکروفون په لاس کې و، نن خپله له بېکارۍ، اقتصادي ستونزو او د بیان له محدودیتونو سره مخ دي. په کندهار کې د ښځینه خبریالانو د حضور نشتوالي نه یوازې د لسګونه ښځو د کار زمینه محدوده کړې؛ بلکې د هغه ښځینه غږونو تشه یې هم رامنځته کړې، چې له رسنیو څخه یې د ټولنې د ښځو ستونزې او غوښتنې منعکسولې.
د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د ښځینه ډاکټرانو په ځانګړي ډول د متخصصو ښځینه ډاکټرانو کمښت د ښځینه ناروغانو د روغتیايي خدمتونو پر وړاندې یوه جدي ستونزه ګرځېدلې ده. اوسمهال په کندهار، روزګان او نورو سویلي ولایتونو کې یوازې درې ښځینه متخصصې ډاکټرانې پاتې دي.
سیمهییزې روغتیايي سرچینې او اوسېدونکي وایي، په تېرو څو کلونو کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو شمېر په پرلهپسې ډول کم شوی او اوسمهال د کندهار، روزګان، هلمند او نورو سویلي ولایتونو په کچه یوازې درې ښځینه متخصصې ډاکټرانې پاتې دي.
د روغتیايي سرچینو د معلوماتو له مخې، په هلمند، زابل او روزګان کې هیڅ متخصصه ښځینه ډاکټره نهشته. د پخوانیو روغتیايي رسمي معلوماتو له مخې، درې کاله وړاندې په کندهار ولایت کې ۴۱ ښځینه متخصصې ډاکټرانې ثبت شوې وې.
یوه روغتیايي سرچینه چې نه غواړي نوم یې خپور شي وایي: «دا مهال په کندهار کې یوازې درې ښځینه متخصصې ډاکټرانې کار کوي؛ خو له دې ډلې یوه یې ډېری وخت په کندهار کې نه وي».
د سرچینې په وینا، د ښځینه ډاکټرانو د کمښت ترڅنګ یوشمېر نورې ښځینه روغتیايي کارکوونکې لکه قابلې، روغتیاپالې او نورې مسلکي ښځې هم د سختو شرایطو له امله له خپلو دندو لرې پاتې شوې دي.
په کندهار کې د جمهوري نظام پرمهال د روغتیا یو پخوانی چارواکی چې نه غواړي نوم یې خپور شي، وایي که څه هم هغه مهال په ولسوالیو کې جګړې روانې وې او د ناامنیو له امله د تګراتګ ستونزې خورا ډېرې وې؛ خو په ښارونو او نسبتا خوندي سیمو کې ډېری روغتیايي کارکوونکو خپلې دندې ترسره کولې.
سرچینه زیاتوي: «که څه هم په ولسوالیو کې جګړې وې او لارې به اکثره وخت د طالبانو په ماینونو پوښل شوې وې؛ خو په ښارونو او هغه سیمو کې چې د تګراتګ ګواښ تر ټولو لوړ و، ډېری روغتیايي کارکوونکې په کار بوختې وې چې متخصصې ښځینه ډاکټرانې هم پهکې وې؛ خو کره شمېر يې معلوم نه وو».
روغتیايي سرچینې وایي، د ښځو پر زدهکړو محدودیتونه، له هېواده د مسلکي ښځینه ډاکټرانو وتل، د کار سخت شرایط او په روغتیايي مرکزونو کې د ښځینه کارکوونکو د فعالیت محدودېدل د ښځینه روغتیايي ځواک د کمېدو لامل شوي دي.
د سویلي ولایتونو اوسېدونکي وایي، که څه هم په ښارونو کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو شمېر کم شوی؛ خو په ولسوالیو او لرو پرتو سیمو کې وضعیت تر دې هم کړکېچن دی. د دوی په وینا، په ډېرو ولسوالیو کې نه متخصصه ښځینه ډاکټره شته او نه هم د ښځینه ناروغانو لپاره کافي عمومي ډاکټرانې، قابلې او نورې روغتیايي کارکوونکې.
د روزګان د چهارچینو ولسوالۍ یو اوسېدونکی وایي، په دغه ولایت کې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو نشتوالی د خلکو لپاره لویه ستونزه ده. هغه وایي: «زموږ په روزګان کې متخصصه ډاکټره نهشته او موږ اړ یو چې لومړی کندهار او بیا کابل یا هرات ته ولاړ شو، دلته که ناروغان وړو د ناروغ وضعیت مو نور هم خرابېږي».
زابل هم د هغه سویلي ولایتونو له ډلې دی، چې د ښځینه متخصصو ډاکټرانو له کمښت سره مخ دی. د شته روغتیايي معلوماتو له مخې درې کاله وړاندې لا په زابل کې هېڅ ښځینه متخصصه ډاکټره نه وه ثبت شوې او یوازې څو ښځینه عمومي ډاکټرانې وې. د دغه ولایت اوسېدونکي وایي، ښځینه ناروغانې ډېری وخت د تخصصي درملنې لپاره کندهار ته انتقالېږي.
هلمند هم د ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ دی. د دغه ولایت د موسىکلا ولسوالۍ اوسېدونکو څه موده وړاندې د ښځینه عمومي ډاکټرې د نشتوالي له امله اعتراض کړی و او د روغتیايي مرکز د فعالیت بندېدو ګواښ خبره یې کړې وه. د هلمند اوسېدونکي وایي، په دغه ولایت کې یوازې متخصصې ښځینه ډاکټرانې نه دي کمې؛ بلکې په ځینو سیمو کې حتی عمومي ښځینه ډاکټرانې هم نهشته.
د دغه ولایت د مرکز لښکرګاه یو اوسېدونکی وایي: «سره له دې چې دلته متخصصه نهشته، ان عادي ښځینه ډاکټرانې هم کمې دي، چې هرې ډاکټرې ته ناروغ ورولو درملنه یې نه کېږي بیا مجبور یو پر بله خوا ولاړ شو».
د طالبانو له واک وروسته د ښځینه روغتیايي ځواک وضعیت
د سویلي ولایتونو اوسېدونکي او روغتیايي سرچینې وایي، په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځو د زدهکړې او کار په برخه کې محدودیتونو د ښځینه روغتیايي ځواک پر وضعیت مستقیم اغېز کړی دی.
د نجونو پر منځنۍ زدهکړو له محدودیتونو وروسته د ښځینه محصلینو لپاره پوهنتونونو ته د تګ مخه ونیول شوه او وروسته د ښځینه طبي زدهکړو او مسلکي روغتیايي روزنې لارې هم له جدي محدودیتونو سره مخ شوې.
د روغتیايي سرچینو په وینا، د دغه وضعیت له امله د راتلونکو کلونو لپاره د ښځینه ډاکټرانو، قابلو، نرسانو او نورو ښځینه روغتیايي کارکوونکو د روزنې بهیر له جدي ستونزو سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو او د ملګرو ملتونو د ښځو د برخې راپورونو هم په بېلابېلو وختونو کې خبرداری ورکړی، چې د ښځو د طبي زدهکړې محدودول د افغانستان د روغتیايي سیستم لپاره د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د راتلونکي کمښت ګواښ زیاتوي.
افغانستان کې پر ښځو د طالبانو محدودیتونه، د روغتیايي خدمتونو او د نړۍوالو مرستو کمښت د ماشومانو او مېندو ژوند له جدي ګواښونو سره مخ کړی دی. د سکای نیوز په راپور کې راغلي، د افغانستان په لویو روغتونونو کې هره ورځ ماشومان د لوږې، انتاني ناروغیو او نورو روغتیايي ستونزو له امله مري.
د سکای نیوز په راپور کې راغلي، د افغانستان په لویو روغتونونو کې هره ورځ یوشمېر ماشومان د لوږې، انتاني ناروغیو او نورو روغتیايي ستونزو له امله مري او ډاکټران د درملو له کمښت سره هم مخ دي.
راپور د «سلمان» په نوم د یوه ماشوم کیسه را اخلي، چې دوه وروڼه یې له لوږې مړه شوي او ډاکټران هڅه کوي د هغه ژوند وژغوري. د راپور له مخې، په افغانستان کې د ماشومانو تر ټولو لوی روغتون کې ګڼ شمېر بسترونه له سختو ناروغیو سره د مخ ماشومانو ډک دي.
ډېری ماشومان په انتاني ناروغیو اخته دي او روغتیايي کارکوونکي د درملو د کمښت له امله د هغوی په درملنه کې له جدي ستونزو سره مخ دي. د راپور له مخې، د ماشومانو ګڼې ناروغۍ د مخنیوي وړ دي؛ خو د روغتیايي خدمتونو محدودیتونه او د درملو کمښت د ناروغیو د درملنې بهیر ستونزمن کړی دی.
راپور کاږي، چې په افغانستان کې د نړۍوالو مرستو د پام وړ کمښت د هېواد پر تر ټولو زیانمنو خلکو فشار زیات کړی دی. ورته مهال روغتیايي سکتور یو له هغه محدودو برخو بلل کېږي، چې افغان ښځې لاهم پهکې د کار اجازه لري؛ خو پر نجونو او ښځو د زدهکړو او کار محدودیتونه د دې برخې راتلونکی هم له اندېښنو سره مخ کړی دی.
د راپور له مخې، د طالبانو له لوري د نجونو پر زدهکړو د محدودیتونو له امله هغه نجونې چې نن ناروغانې دي، په راتلونکي کې د ډاکټرانو، روغتیاپالو او قابلو په توګه د کار کولو له فرصت څخه بېبرخې کېږي.
د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د کمښت له امله په کلیوالو سیمو کې وضعیت لا سخت بلل شوی؛ ځکه ځینې ښځې نه غواړي یا اجازه نهلري چې د نارینه ډاکټرانو لهخوا یې درملنه وشي.
د نسایي او ولادي ناروغیو د یوې متخصصې په وینا، که ښځینه ډاکټره، روغتیاپاله او قابله نهوي، د هغه ښځو درملنه به څوک کوي چې د کورنۍ لهخوا نارینه ډاکټر ته له تګ سره موافقه نهدي. نوموړې دغه وضعیت «ناورین» بللی دی.
راپور د یوې افغان مېرمنې خبره هم رااخلي چې وايي، که مېړه یې اجازه ورنه کړي چې نارینه ډاکټر ته ورشي او ښځینه ډاکټره هم نهوي؛ نو اړ کېږي په کور کې پاتې شي. د راپور له مخې، طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د ښځو پر عامه ژوند پراخ محدودیتونه لګولي دي. ښځې له ډېرو کاري فرصتونو، عامه ځایونو او زدهکړو محرومې شوې او د ښځو لپاره د تاوتریخوالي د قربانیانو د ملاتړ مرکزونه هم تړل شوي دي.
د ملګرو ملتونو لهخوا د طالبانو د ښځو پر وړاندې سیاستونه د «جنسیتي توبیر» په توګه هم یاد شوي دي. راپور کاږي، په تېرو پنځو کلونو کې طالبانو تر ۸۰۰ ډېر فرمانونه او محدودیتونه صادر کړي چې لږ تر لږه ۱۰۰ یې په مستقیم ډول د ښځو او نجونو د حقونو او فعالیتونو په اړه دي.
سره له دغه محدودیتونو یوشمېر افغان ښځې هڅه کوي له کورونو څخه د کار او زدهکړو لارې پیدا کړي. ځینې ښځې د انلاین زدهکړو له لارې خپلو زدهکړو ته دوام ورکوي او ځینې نورې له کورونو څخه د ګنډلو او نورو کوچنیو کاروبارونو فعالیت کوي.
په راپور کې یوه افغانه زدهکوونکې وايي، د طالبانو د واکمنۍ یو مثبت اړخ د امنیت ښه کېدل او د چاودنو او جګړو کمښت دی؛ خو پر نجونو د کار، زدهکړې او له کوره د وتلو محدودیتونه د طالبانو د حکومت تر ټولو منفي اړخونه دي.
د ښځو د حقونو یوه افغانه فعاله محبوبه سراج هم وايي، هغه نسل چې پخوا یې د زدهکړې او کار فرصتونه درلودل؛ اوس دغه فرصتونه له لاسه ورکړي او ګڼې ښځې خپل کورونه د زندان په څېر ګڼي.
راپور زیاتوي، چې په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو له امله مېلیونونه ښځې د خپل راتلونکي په اړه اندېښمنې دي او ډېری یې د احتمالي غبرګونونو له وېرې نه غواړي په رسنیو کې څرګندې شي.
په همدې حال کې د افغانستان په ډېرو سیمو کې نجونې لاهم د زدهکړې او مسلکي راتلونکي لویې هیلې لري. یوه زدهکوونکې وايي، غواړي ډاکټره شي ځکه په سیمه کې یې ډاکټر نهشته او غواړي له خلکو سره مرسته وکړي.