د «رېر ارت اېکسچینجز» په یوه راپور کې ویل شوي چې که څه هم د طالبانو حکومت امریکا او بهرنیو پانګوالو ته د افغانستان د کانونو په سکتور کې د پانګونې بلنه ورکړې، خو د معدني زېرمو په اړه مطرح کېدونکې لوړې شمېرې لا هم د واقعي پانګونې او تولید لپاره کافي تضمین نه برابروي.
راپور د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي وروستیو څرګندونو ته اشاره کوي، چې ویلي یې و افغانستان د کانونو، کرنې او زیربناوو په برخو کې د بهرنیو پانګونو هرکلی کوي.
د راپور له مخې، هغه مشهور اټکل چې د افغانستان معدني زېرمې یې شاوخوا یو ټریلیون ډالره ارزولي، د ټولو معدني سرچینو مجموعه ده او یوازې د نادرو عناصرو یا «رېر ارت» فلزاتو ارزښت نه ښيي.
راپور وايي، د هلمند د خانشین سیمه د نادرو فلزاتو له مهمو احتمالي زېرمو څخه بلل کېږي. د امریکا د جیولوژیکي سروې ادارې په ۲۰۱۲ کال کې اټکل کړی و چې د دغې سیمې په یوه برخه کې لږ تر لږه ۱.۲۹ میلیونه ټنه د سپکو نادرو فلزاتو مرکبات شتون لري.
خو راپور وايي، چې دغه شمېرې د لومړنیو جیولوژیکي ارزونو پر بنسټ ولاړې دي او لا هم د سوداګریز استخراج لپاره اړینې تخنیکي او اقتصادي مطالعې نه دي بشپړې شوې.
د راپور په وینا، تر اوسه د دغو زېرمو لپاره نه کره استخراجاتي پلان شته، نه د پروسس بنسټونه او نه هم د پانګونې بشپړ چمتو شوی چوکاټ.
راپور په وینا، د کانونو اقتصادي ارزښت یوازې د زیرمو له حجم سره نه ټاکل کېږي، بلکې د فلزاتو ډول، د استخراج لګښت، د پروسس ظرفیت او د بازار موندنې امکانات هم مهم رول لري.
راپور زیاتوي چې افغانستان د نادرو فلزاتو د نړیوال بازار لپاره لا هم چمتو نه دی، ځکه د کانونو د پراختیا لپاره سړکونه، برېښنا، اوبه، د فلزاتو د پروسس فابریکې او د فاضله موادو د مدیریت سیستمونو ته اړتیا شته.
راپور استدلال کوي چې د دغو بنسټیزو اسانتیاوو له نشتوالي سره، افغانستان لا هم له چین سره د نادرو فلزاتو په نړیوال بازار کې د سیالۍ وړتیا نه لري.
راپور د چینايي شرکتونو فعالیتونو ته هم اشاره کوي او وايي، که څه هم چینايي شرکتونو د افغانستان د ځینو سترو کانونو قراردادونه ترلاسه کړي، خو دا د پراخ تولید معنا نه لري.
د راپور له مخې، د لوګر د مس عینک پروژه له نږدې دوو لسیزو راهیسې د قراردادونو او ژمنو باوجود تر اوسه په بشپړه توګه د استخراج مرحلې ته نه ده رسېدلې.
راپور همداراز یادونه کوي چې افغانستان په بشپړه توګه تر نړیوالو بندیزونو لاندې نه دی، خو د طالبانو پر یو شمېر مشرانو او ادارو لا هم محدودیتونه شته او هر ډول سوداګریزه پانګونه له حقوقي او مالي ننګونو سره مخ کېدای شي.
راپور کې راغلي چې د افغانستان کانونه د راتلونکي لپاره د پام وړ اقتصادي ظرفیت لري، خو اوسنۍ ادعاوې تر ډېره د جیولوژیکي امکاناتو په کچه دي او لا تر اوسه په عملي تولید، سوداګریز استخراج او نړیوالې سیالۍ نه دي بدلې شوي.
راپور وايي، چې افغانستان دا مهال د کانونو د فعال نړیوال عرضه کوونکي پر ځای د راتلونکو احتمالي فرصتونو خاوند بلل کېدای شي.
