د ملګرو ملتونو د جینوا دفتر وايي، د فساد د افشا کوونکو او څېړنیزو خبریالانو خونديتوب د روڼتیا او اداري بشپړتیا لپاره حیاتي دی. دا څرګندونې داسې مهال کیږي چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د رسنیو پر فعالیتونو محدودیتونه او معلوماتو ته د لاسرسي لا هم دوام لري.
د ملګرو ملتونو د جینوا دفتر په خپله ایکس پاڼه کې ویلي، د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو دفتر له هېوادونو سره مرسته کوي چې قوانین پیاوړي او داسې خوندي او ټولشموله میکانیزمونه رامنځته کړي، چې خلک وکولای شي له غچ اخیستنې او وېرې پرته د فساد راپور ورکړي.
دغه دفتر ټینګار کړی چې د فساد د افشا کوونکو او څېړنیزو خبریالانو خوندي کول، په حقیقت کې د اداري بشپړتیا او روڼتیا ساتنه ده.
په افغانستان کې بیا د رسنیو وضعیت ته په کتو، د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه ماموریت او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر په خپل راپور کې ویلي چې خبریالان او د رسنیو کارکوونکي د سانسور، معلوماتو ته د محدود لاسرسي، ګواښونو، خپلسرو نیونو او ناوړه چلند له ستونزو سره مخ دي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې د ۲۰۲۴ کال د سپټمبر تر ۳۰مې پورې د ۳۳۶ خبریالانو او د رسنیو د کارکوونکو پر وړاندې د بشري حقونو د سرغړونو موارد ثبت شوي چې پکې ۲۵۶ خپلسرې نیونې او توقیفونه، ۱۳۰ د شکنجې او ناوړه چلند موارد او ۷۵ د ګواښ او وېرولو پېښې شاملې دي.
د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه ماموریت ویلي، د طالبانو تر ادارې لاندې پر رسنیو د سانسور او معلوماتو ته د لاسرسي محدودیتونو، د خپرونو د محتوا د کنټرول او د خبریالانو د نیولو له امله د ځانسانسورۍ فضا هم پراخه شوې ده.
دغه ماموریت ټینګار کړی چې ازادې، خپلواکې او خوندي رسنۍ د شفافیت او حساب ورکونې لپاره بنسټیز اهمیت لري.
د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه ماموریت د ۲۰۲۶ کال د مې په ۱۴مه هم ویلي وو چې د طالبانو تر ادارې لاندې لږ تر لږه درې خبریالان نیول شوي دي. دغه پلاوي پر خبریالانو د بریدونو او د هغوی د شتمنیو د ضبطېدو راپورونه هم د اندېښنې وړ بللي او له طالبانو یې غوښتي چې د خبریالانو د کار خوندیتوب تضمین کړي.
بلخوا، د خبریالانو د حقونو د څار نړیوال سازمان «بې پولې خبریالان» وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان رسنیز چاپېریال په پراخه کچه اغېزمن شوی او د رسنیو پر محتوا او د خبریالانو پر مسلکي فعالیت محدودیتونه زیات شوي دي.
د دغه سازمان د ۲۰۲۶ کال د رسنیو د ازادۍ په شاخص کې افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې ۱۷۵م ځای لري.
د ملګرو ملتونو د جینوا دفتر د فساد د افشا کوونکو او څېړنیزو خبریالانو د ساتنې غوښتنه په داسې مهال کوي چې په افغانستان کې د رسنیو د ازادۍ، معلوماتو ته د لاسرسي او د خبریالانو د خوندیتوب په اړه د ملګرو ملتونو او نړیوالو رسنیزو بنسټونو اندېښنې دوام لري.
د حزب اسلامي مشر ګلبدین حکمتیار د سعودي له «دلتا انټرنشنل» شرکت سره د طالبانو د تېلو او ګازو د تړون په غبرګون کې ویلي، هغه حکومت چې د «پردیو په پیسو او وسلو» پر خلکو تپل شوی وي، د ملت اړوند د طبیعي زېرمو په اړه د پرېکړې کولو حق نهلري.
ګلبدین حکمتیار د جمعې په ورځ (د وږي ۲۷مه) «په سیمه کې څه تېرېږي او هېواد کوم لوري ته بېول کېږي»؟ تر سرلیک لاندې په یوې مقاله کې د هرات د کشک ـ تېرپل د سیمې د تېلو او ګازو د پلټنې او راایستنې تړون د ۱۹۹۰مې لسیزې له تجربې سره تړلی بللی او ویلي یې دي، چې طالبانو دا تړون په داسې حال کې لاسلیک کړی، چې دا ډله «نه اساسي قانون لري، نه شورا او نه هم د ملت له ملاتړ څخه برخمن حکومت لري».
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د وږي میاشتې په ۱۶مه اعلان وکړ، چې د کشک ـ تېرپل د سیمې د تېلو او ګازو د پلټنې او راایستنې تړون یې له «دلتا انټرنشنل» شرکت سره لاسلیک کړی دی.
د طالبانو د اعلان لهمخې، دغه شرکت به د ګازو د اوو بلاکونو د پلټنې او رااېستنې لپاره ۵۰ میلیارده ډالر پانګونه وکړي. دا تړون د طالبانو د رییسالوزرا د اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر او د افغانستان لپاره د امریکا د پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد په حضور کې لاسلیک شو.
حکمتیار د افغانستان د طبیعي زېرمو په اړه د طالبانو د پرېکړو پر څرنګوالي نیوکه کړې او ویلي یې دي: «څو زورواکي د یوې ډلې په استازیتوب کولای شي هېواد، ارزښتونه او زېرمې یې» له خلکو څخه له پوښتنې او د «ملت د استازو شورا» له څېړنې پرته له بېلابېلو هېوادونو سره معامله کړي.
د حزب اسلامي مشر خبرداری ورکړی، چې د داسې تړونونو لاسلیکول، په داسې حال کې چې قانوني او د خلکو له خوا منل شوی حکومت نهوي، د نویو شخړو لپاره زمینه برابرولای شي.
د هغه په وینا، په افغانستان کې د انرژۍ په پروژو کې د ښکېلو شرکتونو سیمهییز سیالان به «لاس تر زنې او د بېپروا نندارچیانو په څېر» پاتې نهشي او د انرژۍ د لېږد پر لارو سیالي ښايي د نیابتي جګړو لامل شي.
حکمتیار همداراز ادعا کړې، چې روسیه او ایران د افغانستان له لارې سوېل ته د منځنۍ اسیا د تېلو او ګازو له لېږد سره مخالف دي او هڅه به وکړي، چې د دا ډول پروژو د پلي کېدو مخه ونیسي.
هغه ویلي، که شرکتونه فکر کوي چې روسیه، چین او ایران د دغو پروژو د مخنیوي توان نهلري، نو «لویه تېروتنه» کوي.
حکمتیار د طالبانو اوسنی تړون له «دلتا» شرکت سره په افغانستان کې د ۱۹۹۰مې لسیزې د نړیوالو تېلو او ګازو شرکتونو له هڅو سره تړلی بللی او ویلي یې دي، چې د دغه شرکت بیا راتګ، د هغه وخت د ځینو څېرو له حضور سره یو ځای، ښيي چې هماغه جیوپولیټیکي سیالۍ لا هم دوام لري.
حکمتیار د خپلې مقالې په بله برخه کې طالبان تورن کړي، چې د افغانستان د ستراتیژیکو زېرمو په اړه له قانوني جوړښتونو او ملي استازولۍ پرته پرېکړې کوي.
هغه خبرداری ورکړی، چې د دې ډول تګلارې تکرار ښايي د افغانستان لپاره پراخې امنیتي او سیاسي پایلې ولري.
حکمتیار د خپلې مقالې په پای کې پوښتنه کړې: «ایا د تېر وخت ناکامۍ او پخوانۍ خونړۍ تجربې دومره بسنه نهکوله چې له ورته کړنو څخه د بیا تکرار مخنیوی شوی وای»؟
له زدهکړو څخه د افغان نجونو د محرومیت د پنځم کال په درشل کې د امریکا د پخواني ولسمشر جورج ډبلیو بوش مرکز د څلورو افغان نجونو زدهکوونکو کیسې خپرې کړي چې د طالبانو له بندیزونو سره سره په پټه خپلو زدهکړو ته دوام ورکوي. طالبانو له شپږم ټولګي پورته نجونې له زدهکړو بېبرخې کړې دي.
پنځه کاله مخکې د ۱۴۰۰م کال د وږي میاشتې په ۲۷مه، چې د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر له ۱۸مې سره سمون لري، طالبانو د هلکانو هغه ښوونځي بېرته پرانیستل چې د کرونا د خپرېدو له امله تړل شوي وو، خو له شپږم ټولګي پورته د نجونو د ښوونځیو دروازې لا هم تړلې پاتې شوې.
د جورج ډبلیو بوش مرکز په همدې مناسبت د جمعې په ورځ (د وږي ۲۷مه) په یوه خپاره کړي مطلب کې ویلي، چې طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانانو پر وړاندې پراخ بندیزونه لګولي، چې په دې کې د نجونو پر زدهکړو بندیز هم شامل دی.
دغه مرکز ویلي، چې د زدهکړو ملاتړي کسان او بنسټونه د انلاین زدهکړو د پروګرامونو، پټو ښوونځیو او نورو ښوونیزو نوښتونو له لارې، د طالبانو له بندیزونو سربېره د نجونو ملاتړ ته دوام ورکوي.
د بوش مرکز همداراز ټینګار کړی، چې له افغانانو او د نجونو د زدهکړو له ملاتړو او فعالانو څخه د ملاتړ په برخه کې به خپلو ژمنو ته دوام ورکړي.
لینا یوه ۱۸ کلنه نجلۍ ده، چې په افغانستان کې د ښوونځیو له تړل کېدو وروسته له زدهکړو پاتې شوې ده. هغې د بوش مرکز ته ویلي، چې د کتابونو په لوستلو او له ښوونیزو سرچینو څخه په ګټې اخیستنې سره لا هم هڅه کوي، چې خپلې زدهکړې روانې وساتي.
یوې بلې نجلۍ ویلي، چې د زدهکړو له بندیزونو سره سره لوستل، لیکل او د انګلیسي ژبې زدهکړه یې روانه ساتلې ده او زیاته یې کړه: «هېڅوک نهشي کولای پوهه له انسان څخه واخلي».
دې نجلۍ له نړیوالې ټولنې غوښتي، چې افغان نجونې هېرې نهکړي او هغوی ته د زدهکړو او پرمختګ زمینه برابره کړي.
هدیه هم یوه له هغو نجونو څخه ده، چې په افغانستان کې د ښوونځیو له تړل کېدو وروسته له زدهکړو پاتې شوې ده. نوموړې خپلې زدهکړې د انلاین کورسونو له لارې روانې ساتلې دي. هغې د انګلیسي ژبې، لومړنیو مرستو او یو شمېر نورو مهارتونو زدهکړې هم کړې دي.
یوه بله ۲۰ کلنه نجلۍ وايي، که څه هم د هغې زدهکړې درول شوي او د راتلونکي لپاره یې ډېر پلانونه لهمنځه تللي، خو لا هم د زدهکړو د دوام او د یوه ښه ژوند د جوړولو لپاره هیله په زړه کې لري.
د دغو نجونو کیسې د هغو زرګونو افغان نجونو د ژوند یوه برخه انځوروي چې د طالبانو له لوري پر زدهکړو د لګېدلو بندیزونو له امله له خپلو زدهکړو څخه پاتې شوې دي.
د یونېسف د شمېرو لهمخې، په تېرو پنځو کلونو کې له ۲،۶ میلیونو څخه ډېرې افغان نجونې له منځنیو زدهکړو څخه بېبرخې شوې دي.
طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم، د خپلې واکمنۍ د لومړۍ دورې په څېر د نجونو د زدهکړو له دوام سره مخالفت پیل کړ او په لومړي سر کې یې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته او بیا په پوهنتون کې له زدهکړو او په وروستي پړاو کې له طبي انسټيټیوټونو او کورسونو هم منع کړې او په دې برخه کې داخلي او بهرنیو غبرګونونو ته د طالبانو ځواب یوازې دا وو، چې دوی د نجونو د زدهکړو مخالف نهدي او یوازې یې تر «امر ثاني» پورې ځنډولي او د دغه «امر ثاني» هم پنځه کاله پوره شوي، خو لا هم افغان نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته د زدهکړو اجازه نهلري.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو له پاکستان څخه غوښتي، چې د افغان کډوالو او په ځانګړې توګه د بېسرپرسته ښځو او ماشومانو بېرته ستنول ودروي او د هر افغان له اېستنې مخکې، په انفرادي ډول د هغه د ځورونې، شکنجې او نورو جدي بشري حقونو د نقض خطرونه وڅېړي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو د جمعې په ورځ (د وږي ۲۷مه) له پاکستان څخه د افغانانو پر «جبري ستنولو» د سختې اندېښنې په څرګندولو سره وویل، چې اسلاماباد باید له خطر سره د مخامخ افغانانو د پېژندنې لپاره یو روښانه او د لاسرسي وړ بهیر رامنځته کړي.
دوی خبرداری ورکړ، چې له داسې یوه میکانیزم پرته، زیانمنونکي کسان ښايي د نیول کېدو، بندي کېدو یا اخراج له وېرې د ملاتړ ترلاسه کولو لپاره له مراجعې ډډه وکړي.
کارپوهانو همدا راز د افغان محصلینو د اېستنې په تړاو د پاکستاني چارواکو د وروستۍ پرېکړې په تړاو هم اندېښنه ښودلې ده.
د دوی په وینا، دا پرېکړه لږ تر لږه ۱۰۰ افغان محصلین چې له ۲۰ تر ۴۰ پورې یې نجونې دي اغېزمنوي.
دوی وویل، چې د افغان نجونو محصلینو لپاره دا ګام د ډاکټرانو او د غاښونو د ډاکټرانو په توګه د دوی د جوړېدو د هیلو د له منځه وړلو په معنا کېدای شي، ځکه طالبانو په افغانستان کې د ښځو لوړې زده کړې او طبي زده کړې منع کړې دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو ته د وړاندې شویو معلوماتو له مخې، د چنګاښ له ۱۹مې د وږي تر ۵مې پورې شاوخوا ۱۲۷ زره او ۳۴۴ افغانان له پاکستان څخه افغانستان ته اېستل شوي چې لږ تر لږه ۱۴ زره او ۱۸۶ تنه یې په جبري ډول ستانه کړای شوي دي.
په بېرته ستنېدونکو کې شاوخوا ۳۸ زره او ۳۸۸ تنه یې ښځې او ماشومان دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو وویل، چې په پاکستان کې یې د بېلابېلو افغان ډلو په ګډون د ښځو او نجونو د بشري حقونو د مدافعانو، خبریالانو، پخوانیو قاضیانو او څارنوالانو، امنیتي ځواکونو او د پخواني حکومت د چارواکو، د قومي او مذهبي ډلو د غړو او د جنسي لږکیو د کسانو له خوا د مرستې غوښتنې ترلاسه کړې دي.
دوی همدارنګه افغانستان ته د بېسرپرسته افغان ماشومانو د بېرته ستنولو په اړه خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې په دې هېواد کې د دغو ماشومانو د منلو، ملاتړ او پاملرنې لپاره مناسب میکانیزمونه نشته.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو د شاوخوا ۱۶ زره زیانمنونکو افغانانو د پېژندنې په اړه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت له معلوماتو هرکلی وکړ، خو د دغو کسانو د پېژندنې د معیارونو او بهیر په اړه یې د نورو جزییاتو غوښتنه وکړه.
دوی ټینګار وکړ، چې له ګواښ سره مخ افغانانو لپاره باید د نیول کېدو یا اېستلو له وېرې پرته د ملاتړ غوښتنه وشي او د اړتیا په صورت کې له لنډمهالي ملاتړ او خوندي اقامت څخه برخمن شي.
د یادونې وړ ده، چې پاکستان د تېر کال له اګست میاشتې راهیسې د افغانانو د هر ډول ویزو د تمدید بهیر درولی دی.
له زرو زیات افغانان له څو کلونو راهیسې د قطر په السیلیه کمپ کې له بېبرخلیکۍ، ناروغیو او رواني فشارونو سره ژوند کوي او درملنې ته محدود لاسرسی لري. په دغه کمپ کې لږ تر لږه ۱۰۰ ماشومان زیږېدلي چې یو شمېر یې همالته لوی شوي، خو له منظمو زدهکړو محروم دي.
د افغانستان انټرنشنل خبریال د السیلیه کمپ له دوو اوسېدونکو سره خبرې کړې دي چې د امنیتي ستونزو له امله یې د ځان لپاره د «نوا» او «تمیم» مستعار نومونه غوره کړي دي.
د تېر جمهوري نظام له پرځېدو وروسته په ۱۴۰۰ کال کې د قطر السیلیه کمپ د افغانانو د لېږد په یو موقت مرکز بدل شو او یو شمېر افغانان همدې کمپ ته ولېږدول شول.
په پیل کې داسې پرېکړه شوې وه چې السیلیه به د دغو کسانو د لنډمهاله اوسېدو ځای وي. افغانان دغه کمپ ته لېږدول کېدل ترڅو د هویت د څېړنې، امنیتي ارزونو، روغتیايي معایناتو او د کډوالۍ د دوسیې پړاوونه بشپړ کړي او بیا بل هېواد ته ولېږدول شي. خو دا موقتي تمځای د سلګونو کسانو لپاره د میاشتو او کلونو په تمه بدل شوی دی.
د هغو شمېرو له مخې چې د افغان ایواک بنسټ له خوا خپرې شوې دي، اوس مهال په دغه کمپ کې ۱۰۳۹ افغانان ژوند کوي او له دې ډلې ۴۳۳ تنه ماشومان دي. همدارنګه ۳۱۹ ښځې او ۲۸۷ بالغ نارینه هم په کمپ کې شتون لري.
په ټولیزه توګه، ښځې او ماشومان د کمپ د ټولو کډوالو څخه زیات یعنې ۷۲ سلنه برخه جوړوي او ۱۹ ښځې دا مهال امیندوارې دي.
یوې باخبرې سرچینې چې د قطر د کمپ د وضعیت په اړه معلومات لري، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې تر اوسه پورې په السیلیه کمپ کې افغان میندو او پلرونو لږ تر لږه ۱۰۰ ماشومان زیږولي دي.
د دې ماشومانو ځینو خپل ژوند په همدې کمپ کې پیل کړی دی او اوس د هغو سرچینو په وینا چې له افغانستان انټرنشنل سره یې خبرې کړې دي، د یو او پنځو کلونو ترمنځ عمرونه لري.
د ماشومانو نامنظمې زده کړې
د ماشومانو د زده کړو نامنظموالی د کورنیو جدي اندېښنه ده. «نوا» وایي په کمپ کې یو ښوونځی شته، خو ماشومان په منظم ډول په کې نه حاضریږي.
نوموړې وایي، د خوب بې نظمي، اضطراب او د ورځني پروګرام نشتوالي د ماشومانو پر ژوند اغېز کړی دی.
یوې بلې مېرمنې چې د روان کال د چنګاښ په میاشت کې یې د امریکا د کانګرس له غړو سره په یوه انلاین ناسته کې خبرې کولې، ویلي و چې درې ماشومان یې نږدې دوه کاله له ښوونځي محروم پاتې شوي دي.
همدارنګه نوا وایي، کله چې ناروغه کېږي، د کمپ په کلینیک کې متخصص ډاکټر ته لاسرسی نه لري او د دوحې روغتونونو ته د لېږدولو غوښتنه یې هم تل جدي نه نیول کېږي.
د هغې په وینا، د کمپ یو شمېر اوسېدونکي د ملا له درده، د هډوکو له ستونزو، اضطراب او بې خوبۍ څخه کړېږ. نوموړې هغه همدا راز وایي، چې زاړه عمر لرونکي، امیندواره ښځې او ماشومان په کمپ کې د ژوند له شرایطو اغېزمن شوي دي.
نوا وايي:« کله ناکله د ناروغانو شکایت د رواني ستونزې په توګه انګېرل کېږي او ځینې ناروغان د تخصصي درملنې پر ځای، د رواني ناروغیو څانګې ته د لېږدولو له احتمال سره مخ کېږي».
بلخوا د امریکا د دفاع وزارت د سرمفتش یو راپور چې د ۱۴۰۴ کال د وږي په ۲۸مه خپور شو، ښيي چې تر هغه وخته د لیرې واټن څخه د طبي خدماتو لګښت ۴۴۲ زره او ۲۹۴ ډالره و.
تمیم، چې د کمپ د یو بل اوسېدونکي مستعار نوم دی، وایي چې کلونه بې برخلیکتوب، له کورنۍ لیرې والی او د روښانه راتلونکي نشتوالي پر خلکو سخت رواني فشار راوړی دی.
هغه وایي: «د یو شمېر اوسېدونکو دوسیې وڅېړل شوې او په پای کې رد شوې او د څو کلونو په تېرېدو لا هم زموږ برخلیک معلوم نه دی او نه پوهېږو چې زموږ راتلونکی به څه وي.»
احصایې ښيي چې د ټولو اوسېدونکو دوسیې نه دي رد شوې. له زر کسانو څخه، د ۲۹۲ کسانو دوسیې رد شوې او د ۷۴۷ نورو کسانو حقوقي وضعیت یو شان نه دی.
نوا وویل، چې د کمپ مسوولان هره اونۍ غونډه کوي، خو په دې غونډو کې دوی ته ویل کېږي چې د دوی د راتلونکي په اړه هېڅ معلومات نشته. نوموړې په کمپ کې مېشت کسان «یرغمل شوي» بولي.
نوموړې همدا راز وایي، چې د کمپ مېشت کډوال د کمپ د مسوولانو له نظارت څخه وېرېږي او اندېښمن دي چې د اعتراض یا د خپل وضعیت په اړه د خبرو کولو په صورت کې به افغانستان ته وشړل شي.
تمیم همدا راز وایي چې د کمپ یو شمېر اوسېدونکي د رواني فشارونو له امله، هره ورځ په بېلابېلو پلمو ځان او نورو ته ستونزې او جنجالونه جوړوي او دې وضعیت د ټولو لپاره ژوند نور هم ستونزمن کړی دی.
همدارنګه نوا وایي، چې د کمپ د نږدې ډېری اوسېدونکو د پاسپورټونو وخت یا پای ته رسېدلی یا هم د پای ته رسېدو په حال کې دی.
د هغې په وینا، کله چې دوی د پاسپورټ د تمدید لپاره په دوحه کې د افغانستان سفارت ته ورځي، نو طالبان ورته پرله پسې توصیه کوي چې افغانستان ته ستانه شي.
نوا وایي، چې د طالبانو چلند کله ناکله ګواښونکی وي.
نورو هېوادونو ته د لېږدولو لپاره بې پایلې خبرې اترې
د ۱۴۰۳ کال د سلواغې په لومړۍ نېټه، ډونالډ ټرمپ د امریکا د پناه غوښتونکو د منلو پروګرام وځنډاوه. دا پرېکړه د سلواغې له ۸مې پلي شوه او د افغانانو د لېږد الوتنې او د ځای پر ځای کولو د پروګرام مالي ملاتړ هم ودرول شو. امریکا له څو هېوادونو سره د یو شمېر اوسېدونکو د منلو په اړه خبرې کړې دي. بوټسوانا او مالیزیا لومړني انتخابونه وو، خو خبرې اترې پایلې ته ونه رسېدې.
وروسته د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت مطرح شو.
امریکا دې هېواد ته د دې کسانو د لېږد په اړه خبرې وکړې، خو دا طرحه هم وروسته لغوه شوه.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د روان کال په چنګاښ میاشت کې وویل چې لږ تر لږه پنځه هېوادونه د یو شمېر اوسېدونکو د منلو ارزونې ته چمتو دي، خو یو هېواد به دوی ټول ونه مني.
افغانستان ته ستنېدل هم یو له هغو انتخابونو څخه و چې اوسېدونکو ته وړاندیز شوی دی.
د روان کال په پیل کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال قانون جوړونکو ته وویل چې شاوخوا ۱۵۰ کسانو افغانستان ته د ستنېدو مالي وړاندیز منلی دی.
د خپرو شویو معلوماتو له مخې اصلي غوښتونکي ته ۴۵۰۰ ډالره او د کورنۍ هر بل غړي ته ۱۲۰۰ ډالره وړاندیز شوی و. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت وایي، چې دا ستنېدل په داوطلبانه ډول دي او هېڅوک په زور افغانستان ته نه لېږل کېږي.
د کمپ خورا لوړ لګښت
د السیلیه د خدماتو لومړنی تړون د ۱۴۰۲ کال په غویي یا غبرګولي کې د ۱۶۲.۱ میلیونه ډالرو په ارزښت لاسلیک شو.
له ۳۵ تعدیلونو او تمدیدونو وروسته، د دغه تړون مالي ارزښت د ۱۴۰۴ کال د وري تر ۶مې پورې ۴۱۱ میلیونه ډالرو ته ورسېد.
د امریکا د دفاع وزارت د څېړونو څانګه وایي چې پر دغو لګښتونو د یوې برخې څارنه بشپړه نه وه.
حسینا ادعا کوي چې هره ورځ په زیات شمېر کې د کارکوونکو لېږدوونکي موټر کمپ ته ننوځي.
د هغې په وینا، کله ناکله داسې احساسېږي چې د معاش اخیستونکو کارکوونکو او ژباړونکو شمېر د کډوالو له شمېر سره برابر دی.
افغانایوک په میاشت کې د دغه کمپ د اوسني مدیریت لګښت شاوخوا ۱۵ میلیونه ډالره اټکلوي.
تمیم وایي، چې په دغه کمپ کې مېشت افغانان تر ژمنو او غونډو زیات، یوې روښانه پرېکړې ته اړتیا لري.
هغه وایي: «موږ انسانان یو او حق لرو چې په عزت، امنیت او ارامۍ کې ژوند وکړو.»
د ملي امنیت پخواني سلاکار حمدالله محب په خپل نوي کتاب کې د جمهوریت د سقوط تر شا د کابل سیاسي اختلافونو، د دولتي ادارو د کمزورۍ، د سیاسي څېرو د سیالیو او د امریکا د رول په اړه خپل روایت وړاندې کړی او زلمي خلیلزاد یې پر «لوی خیانت» تورن کړی دی.
حمدالله محب په خپل کتاب کې د جمهوریت د سقوط په اړه خپل روایت وړاندې کړی، داسې روایت چې په کابل کې سیاسي اختلافونو، د دولتي ادارو کمزورۍ او فساد، د سیاسي څېرو سیالیو، د زلمي خلیلزاد رول او په پای کې د حکومت وروستیو ورځو او د اشرف غني وتلو ته پکې کتنه شوې ده.
دا کتاب په حقیقت کې د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د کړنو او سیاستونو دفاعیه ده، هغه څوک چې محب د حکومت په وروستیو ورځو کې ورسره له افغانستان ووت.
حمدالله محب د افغانستان پخوانی ولسمشر اشرف غني داسې سیاستوال معرفي کوي چې د ادارو پر جوړولو، له فساد او خپلوي پالنې سره پر مبارزې حکومتولۍ پر اصلاح یې باور درلود. د هغه په روایت، د غني له مهمو موخو څخه یوه دا وه چې «واک د جنګسالارانو له منګولو وژغوري».
محب د افغانستان د یو شمېر نورو سیاستوالو، چې ډېری یې د غني سیاسي سیالان وو، په اړه یې په څرګندو ټکو یې د هغوی پر رول او کړنو نیوکه کړې ده.
دا کتاب د جمهوریت د سقوط د جریان ترڅنګ، په پاکستان کې له افغان کډوالو سره د محب د ژوند له کلونو او په انګلستان کې له زدهکړو رانیولې، سیاست ته د هغه تر ورداخلېدو پورې بېلابېلې برخې رانغاړي
محب لیکلي، چې دی د «هغه ډول دیموکراسۍ» پر باور سیاست ته داخل شو چې اشرف غني یې ژمنه کړې وه او لا هم پر همدې باور دی.
د کتاب له مهمو موضوعاتو څخه یوه د اشرف غني او عبدالله عبدالله ترمنځ ژور اختلاف دی هغه اختلاف چې د محب په روایت کې له سیاسي سیالۍ ور هاخوا د حکومت جوړښت ته هم غځېدلی و.
هغه لیکلي چې دا درز په یوه پړاو کې دومره خطرناک شو چې دواړو ځانونه د ټاکنو ګټونکي اعلان کړل او د لوړې مراسمو لپاره یې جلا ځایونه هم ټاکلي وو.
محب لیکي چې ډېری بهرني سفیران د غني د لوړې مراسمو ځای ته تللي وو. د هغه په وینا، د عبدالله ډلې د غني د لوړې مراسمو ځای ته غځېدلې لارې تړلې وې، څو د سفیرانو او نورو بهرنیو چارواکو رسېدل ورته ستونزمن شي.
د محب په روایت، دا پېښه په هغه وخت کې د سیاسي ژور درز څرګنده بېلګه وه، داسې درز چې نور یوازې د دوو نوماندانو ترمنځ اختلاف نه و، بلکې د حکومت په جوړښت کې د دوو سیاسي ډلو پر تقابل بدل شوی و.
محب لیکي چې دغه اختلاف وروسته دومره ژور شو چې ان وزارتونه او امنیتي ځواکونه هم پر دوو برخو وېشل شوي وو او له یو بل سره یې همکاري نه کوله. د هغه په اند، دې دوه ګونۍ د حکومت د پرېکړو کولو او د سیاستونو د پلي کولو وړتیا کمه کړې وه او جمهوریت یې له دننه کمزوری کاوه.
د محب له نظره، د دې درز د یوې برخې ریښه باید په ټاکنو او د ملي یووالي حکومت په جوړېدو کې ولټول شي. هغه غني د جنجالي ټاکنو ګټونکی بولي او باور لري چې امریکا د ملي یووالي حکومت پر جوړولو غني د ولسمشر او عبدالله د اجراییه رییس په توګه او د ټاکنو په بهیر کې د لاسوهنې له لارې، د افغانستان د دیموکراسۍ د پیاوړتیا پر ځای هغه کمزورې کړه.
د هغه په روایت، دې لاسوهنې زمینه برابره کړه چې ټاکنیز اختلاف د حکومت په جوړښت کې پر یوه دایمي درز بدل شي.
د محب په روایت، «جنګسالاران» او سیاسي شبکې د افغانستان په سیاسي جوړښت کې د اشرف غني د پراختیايي پلانونو او اصلاحاتو د پلي کېدو خنډونه وو.
محب باور لري چې ډېری دغو څېرو تر ډېره خپلو کسانو، نږدې کسانو او سیاسي کړیو ته وفاداري لرله او همدې کار د افغانستان په سیاست کې د جوړښتي بدلونونو مخه نیوله.
هغه په ځانګړي ډول د «جمعیت اسلامي افغانستان» پر ګوند نیوکه کوي هغه ګوند چې د ده په وینا، د بن له کنفرانس وروسته د دولت په جوړښت کې د پام وړ واک او نفوذ درلود.
محب د کتاب په یوه برخه کې د اشرف غني له قوله برهان الدین رباني د حامد کرزي په پرتله «جعلي» او کرزی «اصیل او شریف» معرفي کوي.
د محب په روایت، غني ارګ ته د ننوتلو او له کرزي څخه د «سوله ییز» واک لېږد پر مهال د برهان الدین رباني او کرزي ترمنځ د واک د لېږد توپیر ته په اشاره ویلي وو: «د اصیل او شریف سړي، کرزي، او یوه جعلي کس، رباني، ترمنځ توپیر همدا دی.»
محب لیکي، کله چې هغه په واشنګټن کې د افغانستان سفیر شو، پوه شو چې د دولت د بودجې یوه برخه د احمدشاه مسعود، برهان الدین رباني او مارشال فهیم اړوند مراسمو لپاره لګېږي داسې ښکارېده لکه دغه څېرې چې د ملي پانګې او نښو یوه برخه وي او درناوی یې باید له دولتي بودجې وشي. هغه همداراز د صلاح الدین رباني په دومره کې د بهرنیو چارو پر وزارت نیوکه کړې او هغه یې په خنډ جوړولو تورن کړی دی.
محب لیکي چې ځینې اداري چارې ځنډېدلې، معاشونه پر وخت نه ورکول کېدل او د جمعیت له بانفوذه او وفادارو کسانو اولادونو ته زیات امتیازات ورکول کېدل.
محب صلاح الدین رباني داسې کس ګڼي چې ځان یې «شهزاده» ګاڼه، خو په ورته وخت کې د باور له کمښت سره مخ و او احساس یې کاوه چې نور کسان، په ځانګړي ډول د مارشال فهیم په څېر څېرې، تر ده زیات واک لري.
د محب په روایت، په واشنګټن کې د افغانستان په سفارت کې هم د فساد بېلګې موجودې وې. هغه لیکي: «په یوه مورد کې د سفارت یوه چارواکي د ویزې پیسې خپل شخصي حساب ته اچولې وې کله چې له موضوع خبر شوم، کابل ته مې راپور ورکړ، خو په دې اړه هېڅ اقدام ونه شو.»
محب په ورته وخت کې مني چې دی هم له مخکنیو قومي انګېرنو اغېزمن و. هغه لیکلي چې په پیل کې یې له عبدالله عبدالله سره د شمال له ټلوالې سره د هغه د اړیکو له امله په بې باورۍ کتل او ګومان یې کاوه چې ښايي د هغه وفاداري بل ځای وي. خو د محب په وینا، هر څومره چې یې عبدالله له نږدې وپېژاند، دغه تصور بدل شو او دې پایلې ته ورسېد چې هغه افغانستان ته وفادار دی.
حنیف اتمر هم د هغو څېرو له ډلې دی چې محب پرې په انتقادي نظر خبرې کړې دي. هغه اتمر ډېر کارکوونکی، خو ځان غوښتونکی او د شخصي اجنډا لرونکی کس معرفي کوي.
د محب په وینا، اشرف غني ورو ورو پر اتمر خپل باور له لاسه ورکړ او وروسته یې هغه د ملي امنیت سلاکار وټاکه.
محب لیکلي، هغه مهال چې په واشنګټن کې د افغانستان سفیر و، اتمر هڅه کوله چې په راتلونکو ټاکنو کې غني وننګوي او عطا محمد نور او یونس قانوني هم ورسره ملګري وو.
د محب له نظره، اتمر له خپل دولتي موقف څخه د سیاسي اډې د جوړولو لپاره استفاده کوله او ان ښايي د یوې پراخې «سیاسي کودتا» په تنظیمولو بوخت و.
محب لیکلي چې د اتمر په مشرۍ د ملي امنیت شورا «د کوچنیو شهزاده ګانو پر وړکتون» بدله شوې وه.
هغه وايي، کله چې ملي امنیت شورا ته داخل شو، هغه څه چې ویې لیدل، حیران شو: «یوه اداره چې نږدې ۹۰۰ ناکاره کارکوونکي یې لرل او په خپلوي پالنه کې ښکېله وه. د سیاسي څېرو اولادونه په وړتیا نه، بلکې د کورنۍ د موقف یا د سیاسي ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره په دې اداره کې ګومارل شوي وو.»
محب لیکیي چې ډېری کارکوونکي ان نه پوهېدل چې دنده یې څه ده او ځینو کسانو د خپلو شخصي پروژو لپاره ادارې جوړې کړې وې. ان د دغو کارکوونکو یوه برخه د اتمر اړوند د ټولنیزو رسنیو د تبلیغاتو مسووله وه.
هغه د شورا تخنیکي زېربنا هم د دې ناکارامدۍ یوه بېلګه ګڼي او لیکي چې د خوندي اړیکو د شبکې سویچ د زینو لاندې او د چای ورکونکې د کار ځای ترڅنګ ایښودل شوی و او د خوندي اړیکو واحد د ولسمشر د یوه پخواني مرستیال زوی اداره کاوه.
محب همداراز لیکي چې د شورا ډېری راپورونه تکراري، له موجودو واقعیتونو سره نابرابر او ظاهرا د ملګرو ملتونو له عمومي بېلګو ژباړل شوي وو.
محب په خپل کتاب کې پخوانی ولسمشر حامد کرزی د اشرف غني په پرتله داسې کس معرفي کوي چې د سیاسي شبکو په جوړولو، جنګسالارانو ته د امتیاز ورکولو او د واک په ساتلو کې مهارت درلود.
محب وايي، اشرف غني برعکس، تر ډېره د ادارو جوړولو، د ځواک له شبکو سره د مبارزې او د خپلوي پالنې او پر اړیکو ولاړ سیاست پر وړاندې مبارزې ته متمایل و.
نوموړی په بن غونډه کې د لنډمهالې ادارې په راس کې د حامد کرزي د ټاکل کېدو یو مهم دلیل، له امريکايي استخباراتي ادارې (سيایاې) سره د هغه اړیکې بولي.
محب لیکي چې کرزی په تصادفي ډول ۱۴ کاله په واک کې نه و پاتې شوی، بلکې د واک په ساتلو او د خپل په ګټه د واک د توازن په بدلولو کې یې ځانګړې وړتیا لرله.
د محب په ویینا، کرزي له دغو سیاسي شبکو هم ګټه اخیسته. هغه وايي، د کرزي د واکمنۍ پر مهال په کابل بانک کې د فساد په قضیه کې د هغه وروڼه او د محمد قسیم فهیم ورور ښکېل وو او په دې قضیه کې د ډېرو کسانو پیسې حیفومیل شوې. د محب په وینا، د دې قضیې اصلي تورن کسان له واکمنو شبکو سره د اړیکو له امله حساب ورکولو ته ونه درول شول.
محب همداراز زیاتوي چې حامد کرزی په ولسمشریزو ټاکنو کې د کابل بانک له پراخ مالي ملاتړ څخه برخمن و.
د کتاب یوه برخه له امریکا سره د افغانستان د پخواني حکومت د اړیکو په اړه د محب روایت ته ځانګړې شوې ده.
محب لیکلي چې امریکا په ظاهره د افغانستان د جمهوریت د ادارو جوړولو، همغږۍ او ډیپلوماتیک ملاتړ خبرې کولې، خو په عمل کې د امریکا ډیپلوماتیکو او استخباراتي ادارو او له هغوی سره تړلو کسانو په خپلواکه توګه عمل کاوه او ځینو اقداماتو یې د افغانستان د حکومت هڅې کمزورې کولې.
د محب په وینا، امریکا له بېلابېلو کسانو او ډلو سره له جلا کانالونو کار کاوه. د هغه له نظره، د دې بدلون مهم پړاو د افغانستان لپاره د امریکا د ځانګړي استازي په توګه د زلمي خلیلزاد ټاکل وو.
محب باور لري چې د خلیلزاد له راتګ سره د واشنګټن لومړیتوب بدل شو نور د جمهوریت بقا د امریکا د سیاست په مرکز کې نه وه او د امریکايي ځواکونو وتل اصلي لومړیتوب ګرځېدلی و.
خلیلزاد د محب په کتاب کې د نورو امریکايي څېرو په پرتله تر ټولو ډېر تر نیوکې لاندې راغلی دی. محب هغه «لوی خاین» بولي او د جمهوریت د کمزوري کېدو او سقوط یوه مهمه برخه مسوولیت پر هغه وراچوي.
د محب په روایت، خلیلزاد د افغانستان د حکومت له خبرتیا پرته له طالبانو سره خبرې پیل کړې او افغان حکومت یې د اصلي مذاکراتي بهیر له ګډون څخه څنډې ته کړ.
محب همداراز باور لري چې خلیلزاد هڅه کوله افغان سیاستوال له یو بل څخه جلا وساتي، څو ګډ دریځ رامنځته نه شي او هغه وکولای شي خپل مطلوب توافق ژر ترلاسه کړي.
د محب په باور، دغه بهیر د «کواد» په څلور اړخیزو ناستو او له طالبانو سره د امریکا په مذاکراتو کې لا څرګند شو.
هغه لیکي چې د ۲۰۱۹ کال په ډسمبر کې په ابوظبي کې د «کواد» په درېیمه غونډه کې د افغانستان د راتلونکي په اړه د افغانستان د استازي له حضور پرته خبرې وشوې.
محب وايي، کله چې غونډې ته ورسېد، پوه شو چې د ډلې غړو هماغه سهار د هغه د هېواد د برخلیک په اړه خبرې کړې وې، پرته له دې چې دی په غونډه کې حضور ولري.
د محب له نظره، دې پېښې وښودله چې د افغانستان حکومت نور د هېواد د راتلونکي په اړه د پرېکړو اصلي لوری نه و.
هغه لیکي: «خلیلزاد د افغانستان د حکومت له لوري د یوه مذاکراتي پلاوي پر جوړولو ټینګار کاوه. د سلام رحیمي په مشرۍ ۱۵ کسیز پلاوی جوړ شو، خو طالبان حاضر نه شول چې د افغانستان له منتخب حکومت سره پر یوه مېز کښېني. افغان پلاوي په ابوظبي کې انتظار وکړ، خو طالبانو ورسره له لیدنې ډډه وکړه. په پای کې، د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ په ۲۹مه، خلیلزاد له ملا برادر سره د امریکا او طالبانو تړون لاسلیک کړ. دې تړون طالبانو ته نوښت وسپاره او نړۍ ته یې روښانه پیغام ولېږه چې: طالبان بېرته نړیوالې صحنې ته راستانه شوي، په داسې حال کې چې د افغانستان جمهوریت څنډې ته ټېل وهل شوی و.»
محب زیاتوي: «موږ یوازې پر یوې فرعي موضوع بدل شوي وو.»
محب په خپل کتاب کې د اګست ۱۵مې، د افغانستان د پخواني حکومت د سقوط ورځې، ته نږدې د ورځو په اړه لیکي چې ډېری چارواکي او دولتي کارکوونکي تر ډېره د خپلو کورنیو د ایستلو او د ویزو د ترلاسه کولو په فکر کې وو او د مقاومت لپاره یې نور انګېزه نه وه پاتې.
هغه وايي، په وروستیو ورځو کې یې «احساس کړه چې موږ پرېښودل شوي یو، دا راته ډېر دروند و. زما یوه کارکوونکي په پټه راته خبر راکړ چې نوم یې د تخلیې په نوملړ کې شامل شوی او د وتلو الوتنه یې تضمین شوې ده. هماغه شېبه راته په رښتیا روښانه شوه چې امریکا نه یوازې له افغان ولس سره خپلې اړیکې پرې کوي، بلکې له افغان حکومت سره هم خپلې اړیکې پرې کوي. ان ولسمشر هم، زما په اند، ښايي پرېښودل شي. هغه څه چې په ۱۹۹۶ کال کې له ولسمشر نجیب الله سره شوي وو، یاد مې شول هغه د کابل له سقوط وروسته ونیول شو، شکنجه شو او په پای کې په دار وځړول شو. دا تصور چې غني هم ښايي له ورته برخلیک سره مخ شي، نور ناشونی نه و دا چې هغه په کوڅو کې کش کړل شي او وروسته د ترافیکي څراغ ستنې ته وتړل شي.»
محب لیکي چې د مسوولیت د احساس له مخې یې د افغانستان د سولې او پخلاینې د بهیر لپاره د امریکا د ځانګړي استازي له مرستیال ټام وېسټ سره اړیکه ونیوله او ترې یې وپوښتل:
«ایا موږ هم په دې نوملړ کې یو؟»
د محب په وینا، د وېسټ ځواب لنډ او سوړ و:«دا یوه غوښتنه ده؟» محب ځواب ورکړ: «که اړتیا وي، هو.» وېسټ ترې وغوښتل چې خپله غوښتنه په لیکلې بڼه وړاندې کړي.
محب لیکي چې سمدستي یې یوه رسمي غوښتنه ولېږله، خو یوازینی ځواب چې یې ترلاسه کړ، یوه لنډه کلمه وه: «ترلاسه شوه.»
محب لیکي: «همدا یوه کلمه راته کافي وه چې په هر څه پوه شم. نور له موږ سره د افغانستان د مشروع حکومت په توګه چلند نه کېده. په حقیقت کې، موږ له وړاندې سرګردانه او بېپناه پرېښودل شوي وو. موږ پرېښودل شوي وو.»
له ویجاړې شوې پلازمېنې سره مخه ښه
محب له کابل څخه وتل د خپل ژوند له تر ټولو ترخو شېبو څخه بولي.
هغه لیکي: «هیڅ مراسم نه وو نه د درناوي ساتونکي، نه وینا او نه ان یوه رسمي مخه ښه.»
هغه وايي، له چورلکې دننه یې کابل ته کتل هغه ښار چې «موږ ورته جګړه کړې وه، د راتلونکي لپاره مو یې خوبونه لیدلي وو او اوس، له یوې وروستۍ جګړې پرته، د سقوط په حال کې و.»
محب لیکي، هغه څه چې تر مرګ ډېر یې وېروی، د تېښتې پر مهال مړه کېدل وو دا چې د دفاع پر مهال نه، بلکې د شاتګ پر مهال خپل ژوند له لاسه ورکړي.
څو ساعته وروسته طالبان ارګ ته ننوتل او په ټوله نړۍ کې د ولسمشرۍ په دفترونو کې د طالبانو د جنګیالیو انځورونه خپاره شول.
د محب او غني چورلکه هم له کابل څخه له وتلو وروسته د ازبکستان هوايي حریم ته داخله شوه او د ترمذ ښار کې یې ناسته وکړه.
محب د جمهوریت پای د یوې وروستۍ جګړې پر ځای، له یوې ویجاړې شوې پلازمېنې څخه د یوې کوچنۍ ډلې د کسانو په وتلو سره انځوروي.