جینوا کې د افغانستان استازي نصیر احمد اندیشه ویلي، د طالب واکمنۍ ۵ کاله وروسته ان د بحران نړیوالې ډلې چې له طالبانو سره د مثبت تعامل لپاره یې اوږد مهال د شک پر ځای د فرصت لیدل غوره کړي وو، اوس وضعیت په «روښانه او جدي» ډول ارزوي او داسې ښکاري چې د نړیوالې ټولنې صبر پای ته رسېدلی.
اندیشه د دوشنبې په ورځ پر ایکس خواله رسنۍ کې د بحران نړیوالې ډلې یوه راپور ته په اشارې سره ویلي چې دغه مقاله ښيي ولې د طالبانو په اړه د زغم او انتظار دوره پای ته رسېدلې ده.
نوموړي لیکلي: «پنځه کاله وروسته، ان کرایسز ګروپ، چې له اوږدې مودې راهیسې یې طالبانو ته د شک په صورت کې د ګټې زمینه ورکوله، اوس په څرګند او واقعبینانه ډول خبرې کوي. دا مقاله ښيي چې ولې صبر پای ته رسېدلی دی.»
اندیشه د طالبانو د حکومت د پالیسۍ په اړه د خپلې نیوکې په دوام لیکلي چې نجونې له ټولګیو ایستل شوې، پر ښځو تاوتریخوالی په قوانینو کې ځای پر ځای شوی، حکومت له یوې ډلې پرته بل هېڅوک نه استازیتوب کوي، په شمال کې نارضایتي بېرته راټوکېدلې او اقتصاد له نړیوالو اړیکو او ملاتړ څخه پرې شوی دی.
هغه د طالبانو هغه دریځ هم رد کړی چې ګواکې په افغانستان کې «وسلهواله چوپتیا» حاکمه ده او لیکلي یې دي چې «حتی دغه تش په نوم وسلهواله چوپتیا هم نور د پلورلو وړ نه ده.»
د اندیشه په خپله لیکنه کې د بحران نړیوالې ډلې مقاله او د افغانستان د وروستي وضعیت په ارزونو کې د طالبانو د ښځو او نجونو پر حقونو محدودیتونه، د حکومت د راتلونکي ثبات په اړه اندېښنې او له نړیوالې ټولنې سره د اړیکو د عادي کېدو خنډونه مهم بحثونه بلل شوي دي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د سپتمبر د افغانستان په اړه په تازه ارزونه کې هم ویلي چې د طالبانو له واکمنۍ پنځه کاله وروسته د ښځو او نجونو له عامه ژوند څخه سیستماتیک محرومیت لا دوام لري او د نجونو د شپږم ټولګي پورته زدهکړې، د ښځو کار، تګ راتګ او په عامه چارو کې ګډون لا هم له جدي محدودیتونو سره مخ دي.
اندیشه د طالبانو د واکمنۍ د پنځو کلونو په تړاو د افغانستان اوسنی وضعیت د نړیوالو اندېښنو له پراخېدو سره تړلی او ټینګار یې کړی چې د طالبانو د سیاستونو په اړه پخوانی انتظار او زغم نور د دوام وړ نه دی.
د طالبانو د ۲۰۱ خالد بن ولید قول اردو ویاند ادعا کوي چې د نورستان په کامدېش ولسوالۍ کې یې د پاکستان له لوري د وراوښتې شاوخوا ۴۰۰ کسیزې ډلې پر وړاندې په نښته کې له ۳۰ ډېر کسان وژلي او ۵۸ نور یې نیولي دي.
د دغه قول اردو ویاند وحیدالله محمدي وايي، په عملیاتو کې ۵۸ میله وسلې او پوځي تجهیزات هم د طالبانو لاس ته ورغلي او په سیمه کې لا هم تصفیوي عملیات روان دي.
د ۲۰۱ خالد بن ولید قول اردو ویاند وحیدالله محمدي وايي، دوه ورځې وړاندې د سهار شاوخوا شپږ بجې شاوخوا ۴۰۰ د داعش او «شر او فساد» وسلهوال د پاکستان له لوري د نورستان د کامدېش ولسوالۍ د ګوردېش درې ته داخل شول چې د طالبانو ځواکونو یې مخه ونیوله.
طالبان خپلو سیاسي او وسلهوالو مخالفانو جبهو ته د «شر او فساد» کلیمه کاروي.
محمدي ادعا کړې چې دغه کسان د «پاکستان د ملیشو له خوا» سیمې ته داخل کړل شوي وو او د طالبانو ځواکونو له لوري محاصره شول.
نوموړي ویلي: «له ۳۰ زیات وسلهوال ووژل شول، ۵۸ کسان پکې ونیول شول او لس تنه پکې ټپیان دي.»
د هغه په وینا، په نښته کې د طالبانو ځواکونو ۵۸ میله وسلې او نور پوځي تجهیزات هم ترلاسه کړي دي.
محمدي زیاته کړې چې د کامدېش په ګوردېش سیمه کې د طالبانو د سرحدي ځواکونو له خوا «تصفیوي عملیات» لا هم دوام لري.
د کامدېش د نښتو په اړه متضاد روایتونه
د کامدېش د نښتو په اړه د طالبانو او د افغانستان د ازادۍ جبهې روایتونه له یو بل سره توپیر لري.
د طالبانو دفاع وزارت د یکشنبې په ورځ ویلي وو چې په کامدېش کې یې ۲۸ وسلهوال وژلي او ۳۲ نور یې ژوندي نیولي دي. دغه وزارت ادعا کړې وه چې وسلهوال له پاکستانه د ډیورنډ کرښې له لارې افغانستان ته داخل شوي وو او په ډله کې د داعش غړي هم شامل وو.
د نورستان د امنیه قوماندانۍ په یوه جلا بیان کې بیا د ۲۱ کسانو د وژل کېدو او ۳۲ کسانو د نیول کېدو ادعا شوې وه.
بل لور ته، د افغانستان ازادۍ جبهې ویلي چې طالبانو د دوی پر مواضعو د ځمکنیو ځواکونو او بېپیلوټه الوتکو له لارې برید کړی او جبهې ځوابي برید کړی دی. دې ډلې د طالبانو د تلفاتو په اړه جلا ادعاوې کړې، خو د دواړو لورو د مرګژوبلې او د جګړې د پایلو شمېرې په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
د طالبانو دفاع وزارت هم پر پاکستان تور لګولی چې د دغو وسلهوالو په ملاتړ کې لاس لري؛ خو پاکستان دغه ادعاوې رد کړې او بېبنسټه یې بللې دي.
د خالد بن ولید قول اردو د ویاند تازه څرګندونې د طالبانو له هغه لومړني رسمي روایت سره توپیر لري چې پکې د ۳۲ کسانو د نیولو شمېر یاد شوی و؛ د ۵۸ نیول شویو کسانو تازه شمېر تر اوسه په خپلواکه توګه نه دی تایید شوی.
په جینوا کې د افغانستان دایمي استازولۍ د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په ۶۳مه غونډه کې ویلي چې د طالبانو اقداماتو په افغانستان کې د قانون حاکمیت له منځه وړی او وګړي یې د عدالت له ترلاسه کولو بېبرخې کړي دي.
دې استازولۍ د افغانستان لپاره د خپلواکې څېړنې میکانیزم د بشپړ فعالېدو او له نړیوالې جنایي محکمې سره د لا پیاوړې همغږۍ غوښتنه کړې ده.
په جینوا کې د افغانستان دایمي استازولۍ د دوشنبې په ورځ پر خپله ایکس پاڼه لیکلي چې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په ۶۳مه غونډه کې یې د افغانستان د قانون حاکمیت او حساب ورکونې په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
استازولۍ ویلي: «طالبانو د قانون حاکمیت له منځه وړی، چې له امله یې د افغانستان وګړي عدالت ته د لاسرسي له کومې لارې پرته پاتې دي.»
د افغانستان دایمي استازولۍ له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغانستان لپاره د خپلواک تحقیق میکانیزم بشپړ فعال کړي او له نړیوالې جنایي محکمې سره همغږي لا پیاوړې کړي.
یاده دې وي چې، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر په ۶مه د افغانستان لپاره د یوه خپلواک تحقیق میکانیزم د جوړولو پرېکړه وکړه. د دغه میکانیزم دنده د افغانستان د جدي بشري حقونو د سرغړونو او د نړیوالو جرمونو په اړه د شواهدو راټولول، خوندي کول او شننه ده، څو په راتلونکي کې د احتمالي قضایي تعقیب لپاره ترې کار واخیستل شي.
د بشري حقونو شورا ۶۳مه غونډه د سپتمبر له ۷مې د اکتوبر تر ۷مې پورې په جینوا کې روانه ده.
له نړیوالې جنایي محکمې سره د همغږۍ غوښتنه
د افغانستان دایمي استازولۍ په داسې مهال له نړیوالې جنایي محکمې سره د لا پیاوړې همغږۍ غوښتنه کړې چې دغې محکمې د افغانستان د وضعیت په تړاو له ۲۰۲۰ کال راهیسې د جنګي جرمونو او بشریت ضد احتمالي جرمونو څېړنه روانه ساتلې ده.
د محکمې د رسمي معلوماتو له مخې، د افغانستان د وضعیت په اړه د څېړنې اجازه په ۲۰۲۰ کال کې ورکړل شوه او په ۲۰۲۲ کال کې د څېړنې د بیا پیل اجازه هم صادره شوه. نړیوالې جنایي محکمې د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۸مه د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده او د طالبانو د سترې محکمې د رییس عبدالحکیم حقاني پر وړاندې د جنسیت پر بنسټ د ځورونې، چې د بشریت ضد جرم په توګه تعریف شوې، د نیولو حکمونه هم صادر کړل.
د بشري حقونو د څار ادارې په وینا، د افغانستان لپاره د خپلواک تحقیق میکانیزم دنده یوازې د اوسنیو سرغړونو څېړل نه دي، بلکې د جګړو او نورو جدي سرغړونو اړوند د شواهدو ساتل او د مسوولو کسانو د احتمالي محاکمې لپاره د قضیو د چمتو کولو ملاتړ هم پکې شامل دی.
د افغانستان اکثریت ګوند د پخواني ولسمشر نجیب الله د وژل کېدو د ۳۰م تلین په مناسبت د تېرو پنځوسو کلونو د سیاسي او بشري جنایتونو د بېپرې څېړلو غوښتنه کړې او ویلي یې دي چې د دغه بهیر موخه باید د غچ اخیستنې پر ځای د حقیقت موندنه، د قربانیانو د حقونو اعاده او انتقالي عدالت وي.
د افغانستان اکثریت ګوند د دوشنبې په ورځ، د تلې په ۶مه، د پخواني افغان ولسمشر ډاکټر نجیب الله د وژل کېدو د تلین په مناسبت په یوه اعلامیه کې د هغه وژنه غندلې او د افغانستان په معاصر تاریخ کې یې د مترقي سیاسي جریانونو لپاره یو ستر ګوزار بللی دی.
په اعلامیه کې ویل شوي چې ډاکټر نجیب الله د ۱۳۷۵ کال د تلې په پنځمه، د طالبانو له خوا ووژل شو او وروسته یې جسد په دار وځړول شو.
اکثریت ګوند د ډاکټر نجیب الله وژنه یوازې د یوه سیاسي شخصیت د ژوند پای نه بولي، بلکې په وینا یې، دې پېښې د افغانستان د مترقي سیاسي جریانونو بیا راپاڅېدل د څو لسیزو لپاره وځنډول.
په اعلامیه کې راغلي چې د افغانستان د مشروطهخواهۍ، اصلاحطلبۍ او مترقي سیاسي جریانونو ګڼ مخکښان او سیاسي مبارزین تر ډاکټر نجیب الله وړاندې هم وژل شوي وو، خو د هغه له وژل کېدو وروسته په پراخه کچه سیاسي ناهیلي او ژور خپګان رامنځته شو.
د وطنپالنې او ملي حاکمیت یادونه
اکثریت ګوند په خپله اعلامیه کې ډاکټر نجیب الله د هغو وروستیو سیاسي مشرانو له ډلې بللی چې په ملي سیاست کې یې د وطنپالنې استازیتوب کاوه.
په اعلامیه کې ادعا شوې چې د جمهوري دولت له پرځېدو وروسته د واک ته رسېدلو جهادي تنظیمونو په سیاسي تفکر او عمل کې وطنپالنه تر پوښتنې لاندې راغله.
دغه ګوند همداراز ډاکټر نجیب الله د افغانستان د خپلواکۍ، ملي حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا د دفاع په برخه کې وروستی اعلی سرقوماندان بللی او د هغه تر مشرۍ لاندې یې د جلالاباد جګړه د افغانانو د خپلواکې دفاع یوه بېلګه ګڼلې ده.
اکثریت ګوند په اعلامیه کې ویلي چې د ډاکټر نجیب الله د وژنې ورځ د افغان وطنپالو او مترقي سیاسي جریانونو لپاره د ماتم ورځ ده او د هغه وژنه یې په کلکه غندلې ده.
د تېرو جنایتونو د څېړلو غوښتنه
د اکثریت ګوند په اعلامیه کې ټینګار شوی چې د دغه ګوند دریځ د هېڅ سیاسي شخصیت یا جریان پر مطلق تقدس او معصومیت ولاړ نه دی.
په اعلامیه کې راغلي: «موږ باور لرو چې هېڅ شخص او هېڅ سیاسي جریان د نقد، ارزونې او عدالت څخه پورته نه دی.»
دغه ګوند د افغانستان د معاصر تاریخ د څېړلو لپاره د واقعي اسنادو، شواهدو او تاریخي حقیقتونو پر بنسټ د ارزونې غوښتنه کړې او ویلي یې دي چې د هېواد په راتلونکي مشروع نظام کې باید د تېرو پنځوسو کلونو سیاسي او بشري جنایتونه په بېپرې توګه وڅېړل شي.
په اعلامیه کې ټینګار شوی چې د حقیقت موندنې د دغه بهیر موخه باید غچ اخیستنه نه، بلکې د حقیقت موندنه، د قربانیانو د حقونو اعاده او انتقالي عدالت وي.
اکثریت ګوند د ډاکټر نجیب الله د ژوند په ساتلو او د هغه په دفاع کې د ملګرو ملتونو سازمان او نړیوالو زبرځواکونو د مسوولیت په اړه هم نیوکه کړې او ادعا یې کړې چې د ملګرو ملتونو سازمان د هغه له وژل کېدو وروسته په افغان ولس کې خپل اعتبار له لاسه ورکړی دی.
د اعلامیې په پای کې د افغانستان پر سیاسي تاریخ له تېرو تجربو څخه د درس اخیستو ټینګار شوی او له نوي نسل څخه غوښتل شوي چې د هېواد د ساتنې او د سیاسي مبارزې په برخه کې له دغو تجربو ګټه واخلي.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ (یوناما) مرستیال بروتو لیمرکویس وايي، هڅه کوي چې په نړیوالو چاپېریالي کنفرانسونو کې د طالب پلاوي د ګډون زمینه برابره کړي، څو د افغانستان چاپېریالي ستونزې او غوښتنې له نړیوالې ټولنې سره شریکې شي.
د طالبانو تر چتر لاندې د چاپېریال ساتنې ادارې عمومي رییس مولوي مطیعالحق خالص او د یوناما مرستیال بروتو لیمرکویس په کابل کې د چاپېریالي ستونزو، اقلیمي بدلون، نړیوالو چاپېریالي کنفرانسونو کې د افغانستان د ګډون او د چاپېریالي پروژو د جلبولو په اړه خبرې کړې دي.
د چاپېریال ساتنې ادارې د دوشنبې په ورځ، د تلې په شپږمه، په یوه خبرپاڼه کې ویلي چې دغه غونډه د مولوي مطیعالحق خالص په کاري دفتر کې د یوناما د مرستیال او مل پلاوي په حضور کې جوړه شوې وه.
د خبرپاڼې له مخې، خالص په دې غونډه کې د افغانستان د چاپېریالي وضعیت او ستونزو په اړه خبرې کړې او ویلي یې دي چې اقلیمي بدلون، طبیعي پېښې او وچکالي د افغانانو ژوند او معیشت ته جدي زیانونه اړولي دي.
نوموړي ویلي: «له بده مرغه افغانستان له ډېرو چاپېریالي ستونزو او ننګونو سره مخ دی. د اقلیمي بدلون، طبیعي پېښو او وچکالۍ له امله عام خلک ډېر زیانمن شوي، ځکه اکثره افغانان په کرنه او مالدارۍ بوخت دي.»
خالص زیاته کړې چې افغانان له بشري ناورین سره مخ دي، خو د ده په وینا، نړیوالې ټولنې چاپېریالي موضوعات سیاسي کړي او د افغانستان د چاپېریالي ستونزو په اړه یې سترګې پټې کړې دي.
هغه ویلي، سره له دې چې افغانستان د نړیوالو چاپېریالي کنوانسیونونو رسمي غړیتوب لري، خو په دې برخه کې له نړیوال مالي ملاتړ څخه بېبرخې پاتې دی.
د چاپېریال ساتنې ادارې عمومي رییس له یوناما غوښتي چې نړیواله ټولنه د افغانستان له چاپېریالي ستونزو او د اقلیمي بدلون له ناوړه اغېزو خبره کړي او په دې برخه کې د افغانستان د ملاتړ لپاره هڅې وکړي.
نوموړي همداراز ټینګار کړی چې یوناما دې په نړیوالو غونډو کې د افغانستان د ګډون زمینه برابره کړي، څو د افغانانو ستونزې او غوښتنې له نړیوالې ټولنې سره شریکې شي.
هغه د تخنیکي مرستو او ظرفیت لوړونې په برخه کې هم د یوناما د ملاتړ غوښتنه کړې ده.
د یوناما مرستیال بروتو لیمرکویس په دې غونډه کې ویلي چې له افغانستان سره د همکارۍ هڅې کوي او په نړیوالو چاپېریالي کنفرانسونو کې د طالب پلاوي د ګډون لپاره به زمینه برابره کړي.
نوموړي ویلي: «د کاپ او نورې چاپېریالي غونډې مهمې دي او افغان پلاوی باید پکې ګډون وکړي، څو خپلې غوښتنې نړیوالې ټولنې ته ورسوي.»
د خبرپاڼې له مخې، لیمرکویس ژمنه کړې چې د افغانستان د چاپېریال ساتنې ادارې د ظرفیت لوړونې په برخه کې به خپل ملاتړ ته دوام ورکړي.
د غونډې په پای کې دواړو لورو د ګډې همکارۍ پر پیاوړتیا ټینګار کړی او هوکړه یې کړې چې د همغږۍ د پیاوړتیا او ګډ کار لپاره به یوه کاري کمېټه جوړه کړي.
د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې، د جوزجان په قرقین ولسوالۍ کې د قابلو، امبولانس او روغتیايي امکاناتو د کموالي له امله بلقیس د څلورم زېږون پر مهال ماشوم له لاسه ورکړ او خپله د دېرې وینې بهېدو له امله تر مرګه ورسېده.
د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې، بلقیس د جوزجان ولایت د قرقین ولسوالۍ اوسېدونکې او د دریو ماشومانو مور ده. نوموړې د ۱۴۰۴ لمریز کال د ژمي په یوه شپه د خپل څلورم ماشوم د زېږون پر مهال له سختو ستونزو سره مخ شوه.
په دې سیمه کې د څو کلیو اوسېدونکو ته یوازې یوه قابله په رضاکارانه ډول روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي. د ښځینه او ولادي ناروغیو متخصص ډاکټر، امبولانس او مجهز روغتیايي مرکزونه هم محدود دي.
د لارو خرابوالی او روغتیايي مرکزونو ته اوږد واټن د دې لامل کېږي چې کورنۍ امیندواره ښځې په شخصي یا کرایي موټرو کې روغتونونو ته ولېږدوي. د راپور له مخې، په داسې بېړنیو حالاتو کې څو ساعته ځنډ د مور او ماشوم ژوند له ګواښ سره مخ کولای شي.
په ډېرو لرې پرتو کلیو کې ښځې د عادي زېږونونو لپاره له سیمه ییزو دودیزو روغتیاپالو یا دایو مرسته غواړي. بلقیس هم د زېږون پر مهال له هغې ښځې مرسته وغوښته چې مخکې یې د نوموړې د دوو نورو ماشومانو په زېږون کې هم مرسته کړې وه.
بلقیس هم له زېږون وروسته تر مرګه ورسېده او له څو میاشتو تېرېدو سره لا هم له جسمي او رواني پلوه عادي حالت ته نه ده ګرځېدلې.
دبلقیس د ماشوم مړینه د هغو خطرونو یوه بېلګه ده چې د افغانستان په لرې پرتو سیمو کې ښځې او ماشومان ورسره مخ دي .
په همدې سیمه کې شاهدختران، چې مستعار نوم یې کارول شوی، د قابلې په توګه ښځو ته روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي. نوموړې وايي، سیمه ییزې دایې په عادي زېږونونو کې تجربه لري، خو د وینې بهېدنې او نورو پېچلو عوارضو پر مهال د وضعیت د کنټرول لپاره کافي روزنه او امکانات نه لري.
دغه اندېښنه ډاکټر مارک وندرهوف هم مطرح کوي. نوموړی د روغتیا په برخه کې متخصص دی او له څو کلونو راهیسې یې د افغانستان د روغتیايي نظام د پیاوړتیا په پروګرامونو کې کار کړی دی.
ډاکټر وندرهوف وايي، میزوپروستول او اوکسیتوسین دواړه د رحم د انقباض او د زېږون وروسته د وینې بهېدنې د کمولو لپاره کارول کېږي. د هغه په وینا، اوکسیتوسین باید له دوو تر اتو درجو سانتيګراد پورې په مناسبه تودوخه کې وساتل شي، خو په افغانستان کې د لوړې تودوخې او د مناسبو یخچالونو د نشتوالي له امله یې اغېز کمېدای شي.
هغه زیاتوي چې میزوپروستول د ګولۍ په بڼه دی او د ساتنې شرایط یې اسانه دي، له همدې امله د روغتون څخه بهر د زېږونونو په روغتیايي پروګرامونو کې هم کارول شوی دی.
د افغانستان انټرنشنل د راپور له مخې، په تېرو دوو لسیزو کې افغانستان د ماشومانو د مړینې په کمولو کې پرمختګ کړی دی. د یونیسف او د ملګرو ملتونو د بین الاداري ډلې معلومات ښيي چې د پنځو کلونو څخه د کم عمره ماشومانو د مړینې کچه په ۲۰۰۰ کال کې په هرو زرو ژوندیو زېږونونو کې ۱۳۱،۷ وه، چې په ۲۰۲۴ کال کې شاوخوا ۵۳ ته راټیټه شوې ده.
خو د راپور له مخې، یوازې په ۲۰۲۴ کال کې شاوخوا ۷۷ زره او ۷۶۸ له پنځو کلونو کم عمره ماشومان په افغانستان کې مړه شوي دي. په همدې کال کې د نویو زېږېدلو ماشومانو د مړینې کچه په هرو زرو ژوندیو زېږونونو کې شاوخوا ۳۳ او د لومړي کال ماشومانو د مړینې کچه شاوخوا ۴۸ وه.
د روغتیايي کارکوونکو شمېر هم په تېرو دوو لسیزو کې زیات شوی دی.
د راپور له مخې، د قابلو شمېر په ۲۰۰۲ کال کې له ۴۶۷ څخه په ۲۰۲۰ کال کې ۶ زره او ۳۷۶ ته لوړ شوی و.
ډاکټر وندرهوف وايي، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو یوه لویه برخه چې په تېرو دوو لسیزو کې روزل شوې، په راتلونکو کلونو کې د تقاعد عمر ته رسېږي. د هغه په وینا، که نوې ښځې ونه روزل شي، د دغو کارکوونکو ځای پر ځای کول به ستونزمن وي او په راتلونکو ۱۰ تر ۲۰ کلونو کې به د ښځینه روغتیايي کارکوونکو جدي کمښت رامنځته شي.
په کابل کې هم ښځینه روغتیايي کارکوونکي له ستونزو سره مخ دي.
رابعه علیزۍ، چې په کابل کې د ښځو په یوه تخصصي روغتون کې قابله ده، افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې ښځینه روغتیايي کارکوونکي د کاري فشار ترڅنګ د طالبانو له محدودیتونو او پلمو سره هم مخ دي.
د هغې په وینا، کله ناکله د حجاب او محرم په څېر موضوعات مطرح کېږي او دغه فشارونه د روغتیايي کارکوونکو د اندېښنې سبب کېږي.
د راپور له مخې، د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق په ۲۰۲۴ کال کې ویلي چې افغانستان د ښځو لپاره د مناسبو روغتیايي خدمتونو د وړاندې کولو په موخه شاوخوا ۱۸ زرو نورو قابلو ته اړتیا لري.
په ورته وخت کې، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د راتلونکي په اړه اندېښنې داسې مهال مطرح کېږي چې ډېرو نجونو ته په روغتیايي برخو کې د زده کړو د دوام اجازه نه ورکول کېږي.
ماهره اقبال، چې مخکې یې د قابلګۍ زده کړې کولې، وايي، هغې دا رشته ځکه انتخاب کړې وه چې په راتلونکي کې ښځو او ماشومانو ته روغتیايي خدمتونه وړاندې کړي. نوموړې وايي، د زده کړو د بندېدو له امله یې د خپل راتلونکي یوه برخه له لاسه ورکړې ده.
د جانز هاپکینز یوې څېړنې د ښځو لپاره د قابلګۍ او نرسنګ د زده کړو د بندیز د دوام احتمالي پایلې تر ۲۰۳۵ کال پورې ارزولي دي. د څېړنې د تر ټولو بدې سناریو له مخې، د زېږون روغتیايي خدمتونو ته د ښځو لاسرسی د اوسنۍ کچې شاوخوا یو پر درېیمې برخې ته راکمېدای شي.
د دې ماډل له مخې، د پنځو کلونو څخه د کم عمره ماشومانو مړینه ۱۶ سلنه، د نوزیږو ماشومانو مړینه ۱۷ سلنه او د میندو مړینه تر ۴۱ سلنې پورې زیاتېدای شي. راپور ټینګار کوي چې دا شمېرې د ماډل پر فرضیو ولاړې دي او قطعي وړاندوینې نه دي.
د راپور له مخې، د بلقیس مېړه غواړي چې دوی بیا اولاد ولري، خو روغتیاپالې ورته سپارښتنه کړې چې د بیا امیندواره کېدو لپاره بیړه ونه کړي.