د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو ادارې په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د تېرې سپټمبر میاشتې وسلهوال بریدونه د تېرو ۱۲کلونو تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلي دي. د راپور له مخې، په دغه میاشت کې ۲۲۵ بریدونه شوي چې له امله یې ۲۵۹ کسان پهکې وژل شوي دي.
په راپور کې راغلي، چې د ۲۰۲۶کال په سپتمبر میاشت کې په ټول هېواد کې د وسلهوالو بریدونو میاشتنی شمېر په تېرو ۱۲ کلونو کې تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلی دی.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ (PICSS) په وینا، په سپتمبر میاشت کې په ټول هېواد کې ۲۲۵ وسلهوال بریدونه ثبت شوي چې دغه شمېر په اګست میاشت کې ۱۹۹ و؛ اوسنی شمېر ۱۳ سلنه زیاتوالی ښیي.
د راپور له مخې، شمېرې ښیي چې د سپتمبر په میاشت کې د ۲۲۵ بریدونو په پایله کې ۲۵۹ کسان وژل شوي او ۲۴۲ نور ټپیان شوي او په اګست میاشت کې بیا ۱۵۸ کسان وژل شوي وو او ۱۸۱ نور ټپیان وو. په دغه وسلهوالو بریدونو کې د وژل شویو کسانو شمېره ۶۴ سلنه لوړه شوې ده.
راپور زیاتوي، په ټولیز ډول د میاشتې په اوږدو کې د وسلهوالو بریدونو او امنیتي ځواکونو عملیاتو کې لږترلږه ۵۴۵ کسان وژل شوي او ۲۶۱ نور ټپیان شوي دي. په وژل شویو کې ۱۰۳ امنیتي ځواکونه، ۱۵ د سولې کمیټې غړي، ۸۱ ملکي وګړي او ۳۴۶ وسلهوال شامل دي.
راپور کاږي، په سپتمبر کې د وسلهوالو لهخوا د برمته کولو پېښو په شمېر کې هم زیاتوالی راغلی، چې ټولټال ۷۲ کسان تښتول شوي او په تېره لسیزه کې په یوه میاشت کې ترټولو لوړه شمېره ښیي.
د راپور له مخې، په سپتمبر کې درې ځانمرګي بریدونه ثبت شوي چې پهکې دوه موټر بم بریدونه هم شامل دي. په دغه بریدونو کې ۴۵ کسان وژل شوي او ۱۳۸ نور ټپیان شوي دي.
راپور زیاته کړې، چې د تېرو میاشتو په څېر بلوچستان په سپتمبر کې د «ترهګرۍ» څخه تر ټولو ډېر اغېزمن شوی چې د میاشتې په لړ کې ۱۳۱ وسلهوال بریدونه پهکې ثبت شوي، چې د اګست میاشتې پرتله ۴۷ سلنه زیاتوالی ښيي.
سربېره پردې د سپتمبر په میاشت کې د خیبر پښتونخوا په مرکزي برخه کې ۵۸ وسلهوال بریدونه ثبت شوي، چې د اګست میاشتې پرتله اووه سلنه زیاتوالی ښیي.
د پاکستان پوځ ادعا کوي چې د طالبانو د کندهار والي ملا شیرین شاوخوا یوه میاشت مخکې په کندهار کې د بلوچ وسلهوالو، تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) او القـ. ـاعدې د استازو د یوې ګډې غونډې کوربهتوب کړی دی.
د پاکستان د پوځ ویاند شریف چودري د پنجشنبې په ورځ په یوه خبري غونډه کې وویل، دغه غونډه د وږي په څلورمه په کندهار کې شوې او موخه یې په پاکستان کې د بریدونو د زیاتولو لپاره د دغو ډلو ترمنځ د همغږۍ رامنځته کول وو.
چودري ادعا وکړه چې په غونډه کې د بلوچستان د ازادۍ پوځ، د هند نیمهوچې د القاعدې او د حافظ ګل بهادر په مشرۍ د ډلې استازو ګډون کړی و.
د پاکستان د پوځ د ویاند په وینا، د دغو ډلو استازو د ځواکونو د بسیج او د خپلو فعالیتونو ترمنځ د همغږۍ پر څرنګوالي خبرې کړې دي.
هغه ادعا وکړه چې د دغو ډلو استازو ویلي، کله چې دوی جلا فعالیت کوي، «سخت زیان» ویني او له همدې امله یې د ګډې همکارۍ پرېکړه کړې ده.
د پاکستان د پوځ ویاند وویل، د بلوچستان د ازادۍ پوځ استازو په غونډه کې ویلي چې دغه ډله د ځواکونو د جذب او جګړې په برخه کې له ستونزو سره مخ ده.
د هغه په وینا، د دغې ډلې استازو له حافظ ګل بهادر څخه د بشري ځواک د برابرولو غوښتنه کړې او ټاکل شوې وه چې دغه کسان د بلوچستان د ازادۍ پوځ یونیفورم واغوندي او د دې ډلې په بریدونو کې برخه واخلي.
چودري وویل، که څه هم د بلوچستان د ازادۍ پوځ او تحریک طالبان پاکستان ترمنځ له ایډیولوژیک پلوه ګډ اړخونه نشته، خو د ده په وینا، «پیسې او د طالبانو رژیم» د بېلابېلو ډلو د راټولېدو لامل دي.
د پاکستان پوځ دا ادعاوې تر اوسه د خپلواکو سرچینو له خوا په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد تر دې وړاندې د افغانستان له خاورې د پاکستان پر ضد د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو اړوند ادعاوې رد کړې دي.
مجاهد ویلي چې د طالبانو حکومت هېڅ ډلې ته اجازه نه ورکوي چې د افغانستان له خاورې د بل هېواد پر ضد فعالیت وکړي. نوموړي د دې ډول راپورونو په اړه ادعا کړې چې د طالبانو د بدنامولو لپاره «شایعات او تبلیغات» دي.
د پاکستان پوځ تازه ادعا په داسې حال کې مطرح کړې چې اسلاماباد له اوږدې مودې راهیسې پر طالبانو تور لګوي چې د تحریک طالبان پاکستان غړو ته یې په افغانستان کې ځای ورکړی او له افغان خاورې د پاکستان پر ضد د بریدونو په اړه اندېښنه لري؛ خو طالبان دغه تورونه ردوي.
په ورته وخت کې، په وروستیو میاشتو کې د پاکستان د امنیتي چارواکو له لوري د تحریک طالبان پاکستان او ځینو بلوچ بېلتونپالو ډلو ترمنځ د همکارۍ د زیاتېدو ادعاوې هم مطرح شوې دي.
د امریکا د ټېنېسي ایالت کې په اعدام محکومه شوې مېرمن کریسټا پایک د اعدام د ډلې له خوا د وژونکې مادې له دوو پېچکاریو وروسته هم ژوندۍ پاتې شوه او په خراب روغتیايي وضعیت کې روغتون ته ولېږدول شوه.
د دې اعدام له ناکامېدو وروسته د ټېنېسي والي په روان کال کې د پاتې ټولو اعدامونو د ترسره کولو بهیر ودرولو او امر یې وکړ چې دا پېښه په خپلواک ډول وڅېړل شي.
امریکا د نړۍ له هغو لږو هېوادونو څخه ده چې لا هم د اعدام سزا پکې رسمي ده او په ډېرو ایالتونو کې اعدام د وژونکو درملو د پېچکارۍ له لارې ترسره کېږي.
د پایک وکیلانو ویلي چې هغې ته د پنتوباربیتال له دوو دوزونو ورکولو وروسته لا هم زړه درزا کوله او ساه یې اخیسته. دوی د اعدام د ترسره کېدو پر مهال د بېړني غوښتنلیک له لارې د اعدام د درولو او د روغتیايي پاملرنې غوښتنه هم کړې وه.
د پایک یوه وکیل، رندي سپایوي، د پنجشنبې په ورځ وویل چې موکل یې «په نازک حالت کې ده او تر بیړنۍ روغتیايي پاملرنې لاندې ده». هغه زیاته کړه چې لا هم څرګنده نه ده چې دا پېښه به پر پایک څه ډول پایلې ولري.
د هغې د وکیلانو په وینا، د اعدام ډلې شاوخوا یو ساعت د مناسب رګ موندلو لپاره هڅه وکړه او څو ځله یې د پایک لاس ته ستنه دننه کړه. سپایوي وویل چې یوازې د هغې په چپ لاس کې لږ تر لږه اووه ستنې کارول شوې او یوه یې د ایستلو پر مهال کږه شوې وه.
د ټېنېسي ایالت د اعدام د ترسره کولو د کړنلارې له مخې، که یو کس له لومړۍ پېچکارۍ وروسته مړ نه شي، دویم ځل ورته درمل تزریقېږي. خو مقررات په روښانه ډول نه وايي چې که یو کس له دویم دوز وروسته هم ژوندی پاتې شي، باید څه وشي.
له دویمې پېچکارۍ وروسته د شاهدانو د خونې پرده وتړل شوه او څارونکي د څه مودې لپاره له هغه څه ناخبره پاتې شول چې د پردې تر شا روان وو. د پایک وکیلانو وویل چې په همدې وخت کې څرګنده وه چې هغې لا هم ساه اخیسته.
د هغې یوه وکیل وویل: «هیچا نه پوهېدل چې د پردې تر شا څه روان دي. زه نه پوهېدم چې طبي ډله ورغلې ده او که نه، او که ورغلې وي، څه وخت ورغلې ده.»
د ټېنېسي د اصلاحاتو ادارې د خپل کار دفاع کړې او ویلي یې دي چې ټول پړاوونه د رسمي او تایید شوې کړنلارې له مخې ترسره شوي دي. دې ادارې ویلي چې مقررات له ترسره شویو اقداماتو څخه د نورو اقداماتو اجازه نه ورکوي.
خو د پایک وکیلان وايي چې د اعدام په ترسره کولو کې ناکامي د دوی هغه پخوانۍ اندېښنې تاییدوي چې د رګ موندلو ستونزې، د کارول شوي درملو د کیفیت او د بېړنۍ روغتیايي پاملرنې د نشتوالي په اړه یې لرلې.
د ټېنېسي والي بېل لي ویلي چې د دې پېښې په اړه به خپلواکه څېړنه ترسره شي. هغه زیاته کړه: «ډېرې پوښتنې شته او د دې ایالت خلک حق لري چې د دغو پوښتنو ځوابونه پوه شي.»
د دې پرېکړې له مخې، د ګېري ساتن اعدام، چې ټاکل شوې وه د ډسمبر په میاشت کې ترسره شي، هم تر اوسه درول شوی دی.
دا په ۲۰۲۶ کال کې دویم ځل دی چې په ټېنېسي ایالت کې د اعدام د ترسره کولو بهیر له ستونزې سره مخ کېږي. د مې په میاشت کې د ټوني کروترز اعدام هم وروسته له هغې ودرول شو چې مامورین ونه توانېدل مناسب رګ پیدا کړي.
کریستچټا پایک په ۱۹۹۶ کال کې د ۱۹ کلنې کالین سلمر د وژنې په جرم په اعدام محکومه شوه. هغه مهال پایک ۱۸ کلنه وه. د قضیې د اسنادو له مخې، پایک او د هغه وخت ملګري یې سلمر شکنجه کړه او بیا یې ووژله.
پایک د بښنې په غوښتنلیک کې ویلي وو چې د سلمر د وژلو اراده یې نه لرله او هغه مهال یوه ۱۸ کلنه نجلۍ وه چې له جدي رواني ستونزو سره مخ وه. د ټېنېسي والي د هغې د بښنې غوښتنه رد کړې وه.
د هغې وکیلان اوس غواړي چې د اعدام سزا یې په بله سزا بدله شي.
له ۱۹۷۶ کال راهیسې، چې په امریکا کې د اعدام سزا بېرته عملي شوه، یوازې ۱۸ ښځې اعدام شوې دي، په داسې حال کې چې د اعدام شویو نارینهوو شمېر له یو زر او ۶۰۰ څخه زیات دی.
په پاکستان کې د وسلهوالو بریدونو شمېر د ۲۰۲۶ کال په سپتمبر کې د تېرو ۱۲ کلونو په پرتله تر ټولو لوړې میاشتنۍ کچې ته رسېدلی دی. د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال له جنورۍ تر سپتمبر پورې په پاکستان کې ټول ۱،۲۳۲وسلهوال بریدونه ثبت شوي دي.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ (PICSS) د معلوماتو له مخې، په سپتمبر میاشت کې په ټول پاکستان کې ۲۲۵وسلهوال بریدونه ثبت شوي، په داسې حال کې چې د اګست په میاشت کې د دغو بریدونو شمېر ۱۹۹ و. دا په یوه میاشت کې ۱۳سلنه زیاتوالی ښيي.
دیاد انسټیټیوټ په وینا، په سپتمبر کې د وسلهوالو بریدونو له امله ۲۵۹کسان وژل شوي او ۲۴۲ نور ټپیان شوي دي. د اګست په میاشت کې ۱۵۸ کسان وژل شوي او ۱۸۱ نور ټپیان وو. په دې توګه، د وسلهوالو بریدونو له امله د مړینې شمېر ۶۴ سلنه او د ټپیانو شمېر ۳۴ سلنه لوړ شوی دی.
د وسلهوالو بریدونو او د پاکستان د امنیتي ځواکونو د عملیاتو په پایله کې په سپتمبر میاشت کې په ټولیز ډول ۵۴۵کسان وژل شوي او ۲۶۱ نور ټپیان شوي دي.
په وژل شویو کې ۱۰۳پاکستاني نظامیان ، ۱۵ د سولې کمېټو غړي، ۸۱ ملکي وګړي او ۳۴۶ وسلهوال شامل دي. په ټپیانو کې هم ۱۱۸ نظامیان، څلور د سولې کمېټو غړي، ۱۱۸ ملکي وګړي او ۲۱ وسلهوال شامل دي.
بلوچستان د سپتمبر په میاشت کې د وسلهوالو بریدونو له پلوه تر ټولو زیاته اغېزمنه سیمه ګڼل شوې ده.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، په دغه ولایت کې ۱۳۱وسلهوال بریدونه ثبت شوي، چې د اګست د ۸۹ بریدونو په پرتله ۴۷ سلنه زیات دي. د دغو بریدونو له امله د وژل شویو کسانو شمېر له ۷۶ څخه ۱۳۵ او د ټپیانو شمېر له ۴۷ څخه ۶۳ ته لوړ شوی دی.
د پاکستان امنیتي ځواکونو د عملیاتو پر مهال په بلوچستان کې ۱۷۱وسلهوال وژل شوي، نهه ټپیان او دوه شکمن وسلهوال نیول شوي دي. د دغو عملیاتو پر مهال یو امنیتي سرتېری او څلور ملکي وګړي هم وژل شوي دي.
په خیبر پښتونخوا کې په سپتمبر کې ۵۸وسلهوال بریدونه ثبت شوي چې د اګست د ۵۴ بریدونو په پرتله اووه سلنه زیاتوالی ښيي.
په دغو بریدونو کې د وژل شویو کسانو شمېر له ۴۴ څخه ۹۰ ته لوړ شوی، په داسې حال کې چې د ټپیانو شمېر له ۷۰ څخه ۱۶۵ ته رسېدلی دی.
د خیبر پښتونخوا په پخوانیو قبایلي ولسوالیو کې بیا د وسلهوالو بریدونه له ۵۲ څخه ۳۴ ته کم شوي دي. په دغو بریدونو کې ۳۳ کسان وژل شوي او ۱۱ نور ټپیان شوي دي.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ په سپتمبر کې درې ځانمرګي بریدونه ثبت کړي چې دوه یې د موټرو په وسیله شوي دي.
د دغو بریدونو له امله ۴۵کسان وژل شوي او ۱۳۸ نور ټپیان شوي دي. د اګست په پرتله د ځانمرګو بریدونو له امله د مړینې شمېر ۱۲۵ سلنه او د ټپیانو شمېر ۳۴۵ سلنه زیات شوی دی.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال له جنورۍ تر سپتمبر پورې په پاکستان کې ټول ۱،۲۳۲وسلهوال بریدونه ثبت شوي دي.
په همدې موده کې د وسلهوالو بریدونو او د پاکستان د امنیتي ځواکونو د عملیاتو له امله ۳،۶۲۹کسان وژل شوي دي. په وژل شویو کې ۵۹۱ نظامیان، ۶۰ د سولې کمېټو غړي، ۵۵۰ ملکي وګړي او ۲،۴۲۸ وسلهوال ښودل شوي دي.
د ۲۰۲۵ کال د همدې مودې په پرتله، د ۲۰۲۶ کال په لومړیو نهو میاشتو کې د وسلهوالو بریدونو شمېر ۵۲سلنه زیات شوی دی.
د افغانستان انټرنشنل - پښتو د خپرو شویو راپورونو پربنسټ، پاکستان د ۲۰۲۶کال د سپټمبر په میاشت کې پر افغانستان درې هوايي بریدونه کړي. دغه بریدونه پر کونړ، پکتیکا، کندهار، خوست او هلمند ولایتونو شوي، چې ۱۶ کسان پهکې وژل شوي او شاوخوا ۱۵ نور ټپیان شوي دي.
پاکستان د ۲۰۲۶کال د سپټمبر په میاشت کې درې ځله د افغانستان دننه هوايي بریدونه کړي چې د طالبانو او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په دغه بریدونو کې شاوخوا ۱۶ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۵ نور ټپیان شوي دي.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د راپورونو له مخې، د سپټمبر په ۲۱مه پاکستان د افغانستان پر کونړ او پکتیکا ولایتونو هوايي بریدونه کړي وو. سیمهییزو سرچینو هغه مهال ویلي وو، دغه بریدونه د کونړ په نورګل او د پکتیکا پر برمل ولسوالۍ شوي چې له امله یې په کونړ کې د یوې کورنۍ درې ملکي غړي وژل شوي وو.
پاکستان بیا ادعا کړې وه، چې په دغه بریدونو کې یې ۲۸ «ترهګر او ځانمرګي بریدګر» وژلي دي. ملګرو ملتونو بیا د دغه بریدونو په ترڅ کې د یو ماشوم په ګډون د درېیو ملکي وګړو د وژل کېدو خبر تایید کړی دی.
درې ورځې وروسته، د سپټمبر په ۲۴مه پاکستان یو وار بیا په کندهار، پکتیکا او خوست ولایتونو کې پر ۱۰ ځایونو هوايي بریدونه وکړل. پاکستان هغه مهال وویل، چې دغه ځایونه د ډرونونو د توغولو او زېرمه کولو لپاره کارېدل؛ خو طالبانو بیا ویلي و چې په بریدونو کې څلور ملکي وګړي وژل شوي دي.
نن پنجشنبه (د تلې ۹مه) د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد وویل، چې پاکستاني الوتکو تېره شپه د کونړ ولایت د شلتن ولسوالۍ د چوګام سیمې او د هلمند ولایت د ګرمسیر ولسوالۍ د صفار سیمې پر ملکي کورونو هوايي بریدونه کړي دي.
مجاهد زیاته کړې، چې په دغه بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون نهه ملکي وګړي وژل شوي او ۱۱ نور ټپیان دي. د هغه په وینا، په بریدونو کې درې کورونه هم نړېدلي دي.
له دغه بریدونو وروسته د پاکستان د اطلاعاتو وزارت ادعا کړې ده، چې د «غضب للحق» عملیاتو پر دوام یې د افغانستان دننه د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) او بلوڅ وسلهوالو ډلو پر پټنځایونو هوايي بریدونه کړي دي.
تر بریدونو وروسته طالبانو په همدغه میاشت کې درې ځله په کابل کې د پاکستان سفارت شارژدافیر احضار کړی. د معلوماتو له مخې؛ طالبانو د سپټمبر په ۲۱مه د کونړ او پکتیکا پر هوايي بریدونو، د سپټمبر په ۲۴مه د کندهار، پکتیا او خوست پر بریدونو او د سپټمبر په ۲۹مه د پاکستان له خاورې د وسلهوالو د اوښتو په اړه یې پاکستاني سفیر ته احتجاج لیکونه سپارلي وو.
طالبانو د سفیر د احضار پرمهال له اسلاماباد غوښتي وو، چې پر افغان خاوره له پوځي اقداماتو ډډه وکړي او خپلې امنیتي ستونزې افغانستان ته له منسوبولو پرته حل کړي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو میاشتو کې د ډیورنډ کرښې هاخوا د وسلهوالو فعالیتونو، هوايي بریدونو او یو پر بل د تورونو له امله ترینګلې شوې دي. اسلاماباد طالبان تورنوي، چې د تحریک طالبان پاکستان وسلهوالو ته یې په افغانستان کې د فعالیت زمینه برابره کړې؛ خو طالبان بیا دغه ادعا ردوي او وایي چې پاکستان باید خپلې امنیتي ستونزې په افغانستان پورې ونه تړي.
د دواړو هېوادونو ترمنځ د چین او نورو سیمهییزو هېوادونو د منځګړیتوب هڅو سربېره، د ډیورنډ کرښې امنیت او د وسلهوالو ډلو پر سر اختلافونه لا هم پرځای دي.
امریکا د چهارشنبې په ورځ د ۱۴۰۵ کال د تلې په ۸مه، له عراق څخه خپل تر دوو لسیزو ډېر پوځي حضور پای ته ورساوه. دغه وتل د هغې هوکړې له مخې ترسره شول چې په ۲۰۲۴ کال کې د جو بایډن د ولسمشرۍ پر مهال د واشنګټن او بغداد ترمنځ شوې وه.
په عراق کې لا هم د امنیتي تشې په ځانګړې توګه د ایران اسلامي جمهوریت ته د نږدې وسلهوالو ډلو د نفوذ د پراخېدو او د داعش د بیا پیاوړي کېدو په اړه اندېښنې شته. خو د عراق حکومت پر خپل ځای پاتې دی او د دغه هېواد ځواکونو د امنیت د ټینګښت مسوولیت پر غاړه اخیستی دی.
رویټرز راپور ورکړی چې یو شمېر عراقي وګړو د امریکايي ځواکونو د وتلو هرکلی او جشن کړی، خو ځینې نور بیا د دې وتلو د امنیتي پایلو په اړه اندېښمن دي.
له عراق څخه د امریکايي ځواکونو وتل، له افغانستان څخه د امریکا د ګډوډ وتلو پنځه کاله وروسته، یو ځل بیا دا پوښتنه راپورته کوي چې ولې د عراق حکومت دوام وکړ، خو د افغانستان جمهوري حکومت د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴مه د امریکا د وروستي سرتېري له وتلو مخکې ړنګ شو.
د وتلو د خبرو څرنګوالی، د امنیتي ځواکونو وضعیت، د حکومت مالي سرچینې، د حکومت مشروعیت، د حکومت پر وړاندې د وسلهوالو ډلو وضعیت او د پوځي بدلونونو چټکتیا هغه عوامل وو چې د دواړو هېوادونو برخلیک یې له یو بل څخه متفاوت کړ.
له عراق څخه د امریکا وتل هم په پړاوونو او «منظم» ډول ترسره شول او هېڅ امریکايي سرتېری پکې ونه وژل شو، خو له افغانستان څخه د وتلو په وروستیو ورځو کې د کابل په هوايي ډګر کې د داعش یوه ځانمرګي برید ۱۳ امریکايي سرتېري او شاوخوا ۱۷۰ افغان ملکي وګړي ووژل.
د عراق حکومت د خبرو پر مېز و، خو افغانستان څنډې ته شوی و
د دواړو هېوادونو ترمنځ یو له مهمو توپیرونو څخه د وتلو په اړه د پرېکړې کولو څرنګوالی و. په عراق کې د دغه هېواد حکومت له امریکا سره د خبرو اصلي لوری و. د ائتلاف د ماموریت د پای ته رسولو خبرې د عراق د هغه وخت د لومړي وزیر محمد شیاع السوداني له غوښتنې وروسته پیل شوې او تر شپږو میاشتو ډېرې یې دوام وکړ. دواړو لورو په ۲۰۲۴ کال کې د ائتلافي ځواکونو د پړاو په پړاو وتلو او د اړیکو د دوه اړخیزې امنیتي همکارۍ پر بدلولو هوکړه وکړه.
تر دې مخکې، د ۲۰۲۰ کال په جنورۍ کې د عراق پارلمان، وروسته له هغې چې د ایران د اسلامي انقلاب د ساتونکو د سپاه د قدس ځواک قوماندان قاسم سلیماني او د ایران تر ملاتړ لاندې د وسلهوالو ډلو له مهمو څېرو څخه ابومهدي المهندس په بغداد کې د امریکا په برید کې ووژل شول، د بهرنیو ځواکونو د حضور د پای ته رسولو لپاره یوه غیرالزامي پرېکړهلیک تصویب کړی و.
خو په افغانستان کې امریکا له طالبانو سره مستقیمې خبرې وکړې. د افغانستان حکومت د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ د دوحې د هوکړې برخه نه و. د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش دفتر (سیګار) په یوه راپور کې ویل شوي چې له دې بهیر څخه د افغانستان د حکومت لرې ساتلو د دغه حکومت دریځ کمزوری کړ او بېلابېلو لورو ته یې دا پیغام ورکړ چې واشنګټن له طالبانو سره د وتلو پر سر هوکړې ته رسېدلی دی.
د افغانستان د مشرانو دا تصور چې امریکا به پاتې شي
د افغانستان لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش دفتر سیګار په یوه راپور کې ویل شوي چې د افغانستان د حکومت د لوړپوړو چارواکو ترمنځ دا تصور موجود و چې امریکا به په پای کې له افغانستانه ونه وځي. سیګار د امریکايي او افغان چارواکو له قوله ویلي چې حتی د وتلو تر وروستیو میاشتو پورې په کابل کې ځینو کسانو باور نه درلود چې واشنګټن به د وتلو خپله پرېکړه عملي کړي.
سیګار په ځانګړي ډول د هغه وخت د ولسمشر اشرف غني نوم اخیستی او ویلي یې دي چې د امریکا او طالبانو هوکړې د افغانستان د ولسمشر دا برداشت پیاوړی کړی و چې د امریکا وتل به لږ تر لږه تر هغه وخته ترسره نه شي، څو د افغانانو ترمنځ د سولې هوکړه نه وي شوې. په پایله کې، غني د طالبانو ګواښ په کافي اندازه جدي ونه باله او د خپلې پاملرنې یوه مهمه برخه یې پر کورنیو سیاسي سیالیو متمرکزه کړه.
دا تصور په داسې حال کې رامنځته شوی و چې د افغانستان حکومت له کلونو راهیسې د امریکا او د هغه د متحدانو پر پوځي او مالي حضور ډېر متکي و.
په عراق کې شته شواهد بیا تر ډېره د یوه متفاوت چلند ښکارندويي کوي. د دغه هېواد لومړي وزیر السوداني په شخصي توګه د ائتلافي ماموریت د پای ته رسولو لپاره د خبرو پیل تعقیب کړ او د عراق حکومت د امریکا وتل د امنیتي مسوولیت د لېږد او له امریکا سره د اړیکو د بیا تعریف په توګه مطرح کړل. السوداني په ۲۰۲۴ کال کې وویل چې داعش نور په عراق کې دننه ګواښ نه دی؛ خو دا دریځ د ځینو امریکايي چارواکو له ارزونو سره توپیر درلود.
عراق د امریکا وتل د یوه اټکل کېدونکي بدلون په توګه تعقیبول.
پر پوځ تکیه
د افغانستان امنیتي ځواکونه پر کاغذ لوی او مجهز ځواک وو، خو د هغوی د عملیاتي وړتیا یوه برخه د امریکا او بهرنیو قراردادیانو پر ملاتړ ولاړه وه.
سیګار په ۲۰۲۱ کال کې خبرداری ورکړی و چې د قراردادیانو له ملاتړ پرته د افغانستان هوايي ځواک هېڅ الوتکه نه شي کولی چې تر څو میاشتو ډېر خپل جنګي توان وساتي. په دې ملاتړ کې د الوتکو ترمیم او ساتنه، روزنه، پرزې او لوژستیکي خدمتونه شامل وو.
د امریکايي قراردادیانو له وتلو وروسته دا ستونزه په چټکۍ سره څرګنده شوه. د سیګار په راپور کې ویل شوي چې د افغانستان د پوځي الوتکو یوه لویه برخه ځمکنۍ شوه او د هوايي او لوژستیکي ملاتړ کمېدو د افغان ځواکونو د جګړې د دوام توان کم کړ.
په عراق کې هم امنیتي ځواکونه د امریکا ملاتړ ته اړتیا لرله، خو د هغوی تجربه له افغانستان څخه توپیر درلود. د عراق پوځ په ۲۰۱۴ کال کې د داعش پر وړاندې له سختې ماتې وروسته، د نړیوال ائتلاف په ملاتړ بیا جوړ شو او د داعش پر وړاندې په ځمکنیو عملیاتو کې یې اصلي رول درلود.
اوس هم د امریکا له وتلو وروسته د عراق د امنیت بشپړ مسوولیت عراقي ځواکونو ته سپارل شوی دی. البته، واشنګټن به د روزنې او محدودو استخباراتي همکاریو په برخه کې له بغداد سره خپلو مرستو ته دوام ورکړي.
عراق کې د داعش ځپل او افغانستان کې د طالبانو پرمختګ
د افغانستان د حکومت د سقوط په میاشتو کې طالبانو په چټکۍ سره خپله ولکه پراخوله. د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، طالبانو د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۶مه د یوه ولایت مرکز د لومړي ځل لپاره ونیو او یوازې په ۱۰ ورځو کې یې د ۳۴ ولایتونو له ډلې ۳۳ مرکزونه تر خپلې ولکې لاندې راوستل.
طالبانو په افغانستان کې د امریکا د حضور په وروستیو اوونیو کې هره ورځ نوې سیمې نیولې او له بلې خوا د پخواني حکومت او د هغه د ځواکونو د جګړې انګېزه هم مخ په کمېدو وه.
خو د عراق اوسنی وضعیت متفاوت دی.
داعش، چې یوه مهال په عراق کې له امریکا سره د جګړې له مهمو لورو څخه و، اوس د دغه هېواد پراخې سیمې نه لري. د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال د راپور له مخې، داعش په عراق کې خپل تر ټولو کمزوري حالت ته رسېدلی او فعالیتونه یې په کوچنیو او ګرځنده ډلو محدود شوي دي. خو داعش لا هم د چریکي بریدونو توان لري او د دې احتمال هم شته چې یو ځل بیا پیاوړی شي.
پر بهرنیو مرستو مالي تکیه
افغانستان د جمهوري نظام له سقوط مخکې د حکومت د لګښتونو د برابرولو لپاره پر بهرنیو مرستو ډېر متکي و. نړیوال بانک وايي چې بهرنیو مرستو د افغانستان د عامه لګښتونو شاوخوا ۷۵ سلنه تمویلوله. دغه بنسټ په یوه بل راپور کې ویلي وو چې د شاوخوا ۱۱ میلیارده ډالرو له عامه لګښتونو څخه یوازې نږدې ۲.۵ میلیارده ډالر د حکومت له کورنیو عوایدو څخه برابرېدل.
د حکومت د لګښتونو لویه برخه، له دولتي کارکوونکو د معاشونو څخه نیولې تر عامه خدمتونو او امنیتي لګښتونو پورې، له بهرنیو مرستو پرته نه شوای تمویل کېدای.
په عراق کې وضعیت متفاوت دی. د عراق حکومت هم له جدي مالي ستونزو سره مخ دی، خو د دغه هېواد د عاید اصلي سرچینه تېل دي.
د پیسو نړیوال صندوق د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې د عراق د حکومت د تېلو عواید د دغه هېواد د ناخالصو کورنیو تولیداتو شاوخوا ۳۳ سلنه جوړوله او د حکومت ډېره برخه عواید لا هم له تېلو ترلاسه کېږي. رویټرز هم راپور ورکړی چې تېل د عراق د بودجې شاوخوا ۹۰ سلنه جوړوي.
له دې ټولو سره سره، د عراق د حکومت پاتې کېدل په دې معنا نه دي چې د دغه هېواد ستونزې پای ته رسېدلې دي. رویټرز له عراقه د امریکايي ځواکونو د وتلو په هممهاله راپور کې ویلي چې د ایران ته د نږدې ډلو د نفوذ د زیاتېدو او د داعش د احتمالي بېرته راګرځېدو په اړه اندېښنې شته. ځینې شنونکي هم د دې په اړه شک لري چې ایا عراقي ځواکونه به وکولی شي د امریکا له وتلو وروسته رامنځته شوې امنیتي تشه په بشپړه توګه ډکه کړي.