د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د دولتي ښوونځيو ښوونکي وايي، د طالبانو له راتګ وروسته یې اقتصادي ستونزې زیاتي شوې، تنخوا پر وخت نه ورکول کېږي، پاملرنه ورته کمه ده او له کمزوري ښوونیز نظام سره مخ دي. ورته مهال په کندهار کې لاهم د مسلکي ښوونکو کمښت لویه ستونزه ګڼل کېږي.
د ښوونکي نړۍوالې ورځې په مناسبت افغانستان انټرنشنل- پښتو په کندهار کې د دولتي ښوونځیو د یوې ښځينه په ګډون د درېيو ښوونکو د ژوند کیسه را اخیستې چې دامهال د نورو ښوونکو په څېر له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي او د دوی په خبره په ډېرې سختۍ په دغه کمو تنخواوو د کورنۍ اړتیاوې پوره کوي.
په کندهار کې د زرغونې انا عالي لېسې ښوونکې خالده درې کاله کېږي د ښوونکې دنده له لاسه ورکړې او دامهال د ګڼو کورنیو اقتصادي ستونزو سره مخ ده. په کندهار کې که څه هم د ښځينه ښوونکو کره شمېر لاروښانه نهدی؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو او پر زدهکړو تر بندیزونو وروسته د هغې په څېر لسګونه ښځينه ښوونکې بې دندو شوې دي.
خالدې کلونه د ټولګي په چاپېریال کې له زدهکوونکو سره تېر کړل؛ هغې په لوړو ټولګیو کې د کېمیا او بيولوژي درس ورکاوه او هڅه یې کوله، چې د زدهکړو په بهیر کې خپله ونډه ادا کړي. خو اوس د هغې د ښوونکې دنده یوازې د تېر وخت یوه برخه پاتې ده.
خالده وايي، درې کاله کېږي چې له دندې بېبرخې شوې او له هغه وخت راهیسې یې اقتصادي وضعیت هم سخت شوی دی. هغه زیاتوي: «هغه مهال چې به هره ورځ ښوونځي ته تلمه، د خپلې دندې له لارې به مې د ژوند د اړتیاوو پوره کولو لپاره عاید درلود؛ خو اوس د خپلې کورنۍ ترڅنګ په کور کې ژوند کوي. دا سخته ده».
خالدې د خپلو خبرو پر دوام زیاته کړه: «کله چې د نجونو پر زدهکړو بندیز ولګېد، یو بل کال مې لاهم کښته ټولګیو کې تدریس ورکاوه؛ خو اخیر هم دنده مې د نامعلوم دلیل له مخې را څخه واخیستل شوه».
هغه وايي، د اقتصادي ستونزو له امله یې د ژوند ډېرې اړتیاوې په سختۍ پوره کېږي او د دندې نشتوالی یې د کورنۍ پر ژوند هم اغېز کړی دی. د خالدې په خبره، اوس هم د یوه ښوونکي په توګه د بیا کار کولو فرصت ته سترګې په لار ده.
د هغې کیسه د هغو ښځینه ښوونکو د وضعیت یوه بېلګه ده، چې له زدهکوونکو سره له کلونو کار وروسته له ښوونځیو لرې شوې او اوس د کار او عاید له نشتوالي سره مخ دي.
د ښځینه ښوونکو کمښت او راتلونکي نسل ستونزه
ښوونکي وايي، د افغانستان د ښوونې او روزنې وضعیت هغه مهال لا پېچلی شو چې د ښځینه ښوونکو او مسلکي ښځینه کادرونو راتلونکی هم له محدودیتونو سره مخ شو.
یونېسف د ۲۰۲۶کال په یوه تحلیل کې خبرداری ورکړی، که د نجونو پر منځنیو زدهکړو او د ښځو پر کار محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰کال پورې د شاوخوا ۲۰زره ښځینه ښوونکو او ۵زره او ۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
دغه وضعیت په ځانګړي ډول د نجونو د زدهکړې پر راتلونکي اغېز کولای شي؛ ځکه د ښځینه ښوونکو حضور په ډېرو سیمو کې د نجونو د زدهکړې لپاره مهم بلل کېږي.
خو د طالبانو له راتګ سره نه یوازې ښځینه ښوونکې له ستونزو سره مخ شوې؛ بلکې نارینه ښوونکي هم له ګڼو ستونزو شکایت کوي. ۴۸کلن عبدالقادر له نږدې دوو لسیزو راهیسې د کندهار په یوه دولتي ښوونځي کې دوه وخته د تاریخ او جغرافیې درس ورکوي.
هغه هر سهار ټولګي ته ځي، د زدهکوونکو مخې ته درېږي او هڅه کوي د هېواد د تېر تاریخ او جغرافیې په اړه هغوی ته معلومات ورکړي؛ خو له ټولګي بهر یې خپل ژوند له اقتصادي ستونزو سره مخ دی.
عبدالقادر د شاوخوا اته کسیزې کورنۍ سرپرستي هم پر غاړه لري. نوموړی وايي، د ښوونکي تنخواوې یې د کورنۍ د ټولو اړتیاوو پوره کولو لپاره بسنه نهکوي او ډېر مهال تنخواوې هم پر خپل وخت نه ورکول کېږي. هغه وايي: «د ښوونکي په توګه د اوږدې مودې له کار سره، سره لاهم د ښوونکو ستونزو ته کافي پاملرنه نه کېږي».
۳۳ کلن علياحمد هم په کندهار کې له اوو کلونو راهیسې ښوونکی دی. هغه پښتو او دري مضمونونه تدریسوي او د عبدالقادر په څېر د شاوخوا ۶ کسیزې کورنۍ سرپرست دی.
علياحمد وايي، د ښوونکي دنده که څه هم د ټولنې د راتلونکي نسل له روزنې سره تړاو لري؛ خو د اقتصادي ستونزو له امله یې د ژوند ډېرې اړتیاوې په سختۍ پوره کېږي.
دواړه ښوونکي وايي، چې د تنخواوو ترڅنګ، د ښوونیز نظام کمزورتیا او په ښوونځیو کې د اسانتیاوو نشتوالی هم د دوی پر کار اغېز کوي. نوموړی وایي: «ښوونکی یوازې د تدریس مسوولیت نهلري؛ بلکې له محدودو امکاناتو، ګڼو زدهکوونکو او د درسي بهیر له بېلابېلو ستونزو سره هم مخ وي».
د ښوونکو مسوولیت او محدودې اسانتیاوې
د طالبانو تر واک لاندي په ښوونځيو کې د ښوونکو کمښت یوه لویه او جدي ستونزه ګڼل کېږي. واک ته د دغه ډلې له رسېدو وروسته یا هم ډېرو ښوونکو خپلې دندې په خپله خوښه پرېښې، ځینې له سختو محدودیتونو له کبله دندې پرېښېدو ته اړ اېستل شوي او یوشمېر یې له دندو ګوښه شوي دي.
سرچینې وایي، د ډېرو مسلکي ښوونکو ځای طالبانو خپلو غړو او ملاتړو ته ورکړی او له همدې کبله ښوونیز سیسټم له ګڼو ننګونو سره مخ دی. په کندهار کې د احمدشاه بابا عالي لېسې یو ښوونکی چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي وايي: «زموږ ګڼ همکار ښوونکي مجبور دي، چې دندې پرېږدي ځکه د ډېرو ښوونځيو مسوولیت طالب پلوه کسانو ته ورکړل شوی او بیا په ښوونځيو کې مخکنیو ښوونکو ته هره ورځ پر ظاهري بڼه او نورو کړنو پېغورونه ورکول کېدل».
په افغانستان کې د طالبانو تر واک لاندې د پوهنې وزارت په خپلو معلوماتو کې وايي، چې په دغه وزارت کې شاوخوا ۲۴۶ زره او ۴۷ ښوونکي شامل دي. یاد وزارت د ۱۴۰۴کال د ښوونکو شمېر هم په خپل رسمي وېب پاڼه کې خپور کړی دی.
په ۱۴۰۳کال کې د طالبانو د پوهنې وزارت د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د مسلکي ښوونکو کمښت هم یوه جدي ستونزه بلل شوې وه. د ۲۰۲۴کال په یوه راپور کې د طالبانو د پوهنې وزارت مرستیال ویلي و، چې یوازې د کندهار د پوهنې ریاست شاوخوا ۵زره خالي بستونه لرل او د نویو مسلکي ښوونکو د ګومارنې اړتیا ډېره ښودل شوې وه.
د زدهکړو ټیټ کیفیت
د ښوونکو اقتصادي ستونزې یوازې د دوی شخصي ژوند نه اغېزمنوي؛ بلکې د زدهکړو پر کیفیت هم اغېز لرلای شي. په تېرو پنځو کلونو کې ښوونیز سیسټم د کمښتونو، محدودو اسانتیاوو او د مسلکي کادرونو د اړتیا له ستونزې سره مخ دی.
یونسکو په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د ښوونې او روزنې د وضعیت په اړه په یوه راپور کې ویلي و، چې د هېواد ښوونیز نظام د ګڼو بشري، اقتصادي او ټولنیزو فشارونو لاندې دی. دغه سازمان ټینګار کړی و، چې د ښوونکو ملاتړ، خوندي او ټولشموله ښوونیز چاپېریال او د مهارتونو پراختیا د ښوونیز نظام د راتلونکي لپاره مهم دي.
یونېسف هم وايي، چې په افغانستان کې د زدهکوونکو د زدهکړو پر وړاندې د بېلابېلو ستونزو ترڅنګ، په ځانګړي ډول په کلیوالو سیمو کې د مسلکي ښځینه ښوونکو کمښت د نجونو د زدهکړو پر لاسرسي اغېز کوي.
د ښوونکي نړۍواله ورځ هر کال د اکتوبر په پنځمه نمانځل کېږي. دغه ورځ د ښوونکو د رول، د هغوی د مسلکي مقام او د زدهکړې په برخه کې د دوی د ونډې د ارزښت د یادونې لپاره نمانځل کېږي.
خو طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهيسې د ښوونځيو مسوولینو ته امر کړی، چې د ښوونکي ورځ دې نه نمانځي. د خالدې، عبدالقادر او علياحمد لپاره د ښوونکي ورځ یوازې د ستاینې ورځ نهده. دوی غواړي، چې د ښوونکي د مسلک ارزښت د خبرو تر کچې محدود نهشي؛ بلکې د تنخوا، کاري شرایطو، مسلکي ودې، ښځینه ښوونکو ته د فرصت برابرولو، پر ښځو د زدهکړو او کاري بندیزونو د لرې کولو او د ښوونیز چاپېریال په برخه کې عملي پاملرنه هم وشي.
