د اسټرالیا پخواني پوځیان: د افغانستان او عراق د جګړو اسناد دې خپاره شي

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) اعلان وکړ، چې هېواد یې د جرمونو پر نړیوالې محکمې بندیزونه لګولي؛ داسې پرېکړه چې د بشري حقونو د ملاتړو په وینا، موخه یې د امریکایي او اسراییلي چارواکو ژغورل او د عدالت غوښتنې د بهیر کمزوري کول دي.

د بشري حقونو د څار سازمان اجراییوي رییس فیلیپ بولویون وویل، چې د امریکا دا اقدام نه یوازې خپله محکمه بلکې له فلسطین څخه نیولې تر اوکراین، میانمار، سوډان او افغانستان پورې د ټولو سرغړونو د قربانیانو حقونه له ګواښ سره مخ کوي.

بل پلو، د بښنې نړیوال سازمان لوړپوړې چارواکې اریکا ګویوارا روزاس ټینګار کړی، چې د ټرمپ بندیزونه د جرمونو د نړیوالې محکمې د منحلولو او د هغې د منزوي کولو لپاره طرحه شوي او زیاته یې کړه، چې د نړۍ هېوادونه باید د دغو بندیزونو پر وړاندې پرېکنده او جدي عملي ګامونه پورته کړي.

د امریکا له لوري دغه نوي بندیزونه په داسې حال کې اعلان شوي، چې د جرمونو نړیوالې محکمې په دې وروستیو کې د افغانستان د وضعیت په تړاو هم خپل اقدامات ګړندي کړي او تر اوسه یې د ښځو او نجونو د ځورونې په ګډون د بشریت ضد جرمونو په تړاو د څلورو طالب چارواکو د نیولو حکمونه هم صادر کړي دي.

د جرمونو نړۍوالې محکمې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخوندزاده او د دغې ډلې د سترې محکمې مشر عبدالحکیم حقاني چې لږ تر لږه د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې راهیسې په افغانستان کې په واک کې دي، د ۲۰۲۵ کال د جولای په اتمه یې د نیولو حکمونه صادر کړي دي.

له دې وروسته د جرمونو نړۍوالې محکمې د طالبانو د پوهنې وزیر حبیب‌الله اغا او د لوړو زده‌کړو وزیر ندا محمد ندیم د نیولو حکمونه هم د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر ۹مه صادر کړي او د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر پنځمه یې علني کړل.

دا څلور طالب چارواکي د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې څخه د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ تر ۲۰مې پورې د پراخ جنسیتي تبعیض، ځورونې او د بشریت ضد جرمونو په پلانولو او عملي کولو تورن شوي دي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې د دویمې لومړنۍ څانګې د پرېکړې له مخې، دغو طالب مشرانو د زده‌کړې د مخنیوي ترڅنګ د ښځو اساسي ازادۍ تر پښو لاندې کړي او پر افغان ولس د هغوی تپل شوي سیاستونه د شکنجه کولو، نیولو او جبري ورکېدو لامل شوي دي.

د امریکا دغه پرېکړه په نړیواله کچه له پراخو نیوکو سره مخ شوې او د ملګرو ملتونو ترڅنګ د اروپا کمیسیون او لږ تر لږه لسو هېوادونو او نړیوالو بنسټونو د محکمې پر خپلواکۍ او د عدالت پر تامین ټینګار کړی دی. د بشري حقونو مدافع بنسټونه خبرداری ورکوي، چې دا بندیزونه د هغو نړیوالو هڅو مخه نیسي چې غواړي د جنګي جنایتونو، نسل‌‌وژنې او د بشریت پر وړاندې د جرمونو عاملین، که هغه په هر موقف او قدرت کې وي، عدالت ته راکش کړي.

د جرمونو نړیوالې محکمې هم پر دغه بنسټ د امریکا له لوري لګول شوي نوي بندیزونه په کلکه غندلي او دا کار یې د عدالت پر وړاندې ښکاره خنډ بللی دی. د محکمې مشرې توموکو اکانه څرګنده کړې، چې دا ډول فشارونه به د دوی پر کړنو هېڅ اغېز ونه‌کړي او محکمه به په پوره بې‌پرې او خپلواکه توګه د درنو جرمونو د قربانیانو لپاره خپل کار ته دوام ورکړي.

له افغان شخصیتونو سره د طالبانو د اړیکو د کمېسیون مشر د کابل له یوې ځایي رسنۍ سره د مرکې پر مهال چې د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) خپره شوې وویل، چې له امریکا سره د دوحې د سولې تړون کې طالبانو د «نوي اسلامي دولت» د جوړولو ژمنه کړې وه. د ده په وینا، د دوی اوسنی حکومت د همدې ژمنې تطبیق دی، ځکه په خبره یې هم نوی او هم «اسلامي حکومت» یې رامنځته کړی دی.

شهاب الدین دلاور دا هم وویل، چې د طالبانو په څه باندې ۵ کلنه واکمنۍ کې د تېر جمهوري نظام تر یو نیم زرو پورې لوړپوړي چارواکي له بهرنیو هېوادونو بېرته هېواد ته ستانه شوي او د ده په ادعا، له هیڅ ډول ستونزې سره نه‌دي مخ شوي.

هغه د پخواني ولسمشر حامد کرزي او پخواني اجراییه رییس عبدالله عبدالله یادونه هم وکړه، چې په خبره یې کابل کې «خوندي» ژوند لري.

د حامد کرزي او عبدالله په اړه دا یادونه په داسې مهال بیا د یوه طالب چارواکي له لوري کیږي، چې پر هغوی د ورځ تر بلې زیاتیدونکو قیوداتو خبرونه زیات شوي دي.

په داسې حال کې چې د طالبانو پر ضد ګڼې وسله‌والې جبهې کابو هره ورځ د هېواد په بېلابېلو سیمو کې پر طالبانو د بریدونو ادعاوې کوي، خو دغه طالب چارواکی د دوی د نظام د مخکښو مخالفانو شمېر تر ۲۵ تنو بولي او ټينګار لري، چې دوی له خپلو مخالفانو سره د مذاکراتو اړتیا نه ویني.

دلاور څرګنده کړې، چې د دوی مخالفانو د تېرې ۲۰ کلنې جګړې پر مهال، نه د دوی د جنګیالیو پر وړاندې څه وکړای شول او نه یې د ادعا له مخې، اوس د دوی پر وړاندې څه کولای شي.

د طالبانو د تماس کمېسیون مشر دغه راز له خپلو مخالفانو سره مذاکراتو ته غاړه اېښودل، هغوی ته د «حیثیت او رسمیت» ورکولو معادل وګڼل؛ هغه څه چې په وینا یې، دوی یې نه‌شي کولای.

شهاب الدین دلاور زیاته کړه: «دوی هېڅ نه‌شي کولای، چې دا ۲۰ کاله یې زموږ د مجاهدینو په مقابل کې څه ونه‌کړای شول، بیا یې هم نه‌شي کولای. سهي ده شهیدان به وشي، افغانستان به څه ناڅه خراب شي، خو دوی به هېڅکله دا ارمان ته ونه‌رسیږي چې هغسې خودسري شروع کړي او هغسې ملوک الطوایفي شروع کړي».

دغه طالب چارواکي زیاته کړه، چې عمومي مشر یې ملا هبت‌الله ورته له ځینو کسانو سره هېواد ته د ستنېدو لپاره د ټیلېفوني اړیکو او خبرو سپارښتنه کړې وه، خو دوی چا ته د ستنېدو د بلنې ډېره اړتیا نه‌ویني.

دلاور څرګنده کړه، چې د مخکیني ولسمشر اشرف غني په ګډون ټول بهر مېشتي افغانان له کومې بلنې پرته هېواد ته خپله را ستنېدای شي او دوی د «خوندیتوب» ډاډ ورکوي.

د طالبانو دغه لوړپوړي چارواکي د خپلو ځواکونو شمېر شاوخوا ۵۰۰ زره وښود او په تلویحي ډول یې خپل مخالفان پرې وګواښل.

د طالبانو مخالفو لوریو تر اوسه د نوموړي څرګندونو ته غبرګون نه‌دی ښودلی، خو مخکې یې ټینګار کړی، چې مذاکراتو او یوې سیاسي- ملي حل لارې ته د طالبانو د نه چمتووالي په صورت کې به د هر ډول پېښیدونکو ناوړه پایلو مسوولیت د طالبانو پر غاړه وي.

شهاب الدین دلاور، په تازه مرکه کې دغه خبرداري ته په غبرګون کې وویل، چې دوی د مخالفانو له خبرداریو نه‌وېریږي.

د هغه په وینا، که څه هم د طالبانو له‌خوا د پاکستان انځورول د یوې داسې پوځي دیکتاتورۍ په توګه چې یوازې د یوه قوم یا پنجاب له‌خوا اداره کېږي او ترهګري صادروي تر یوه حده اغراق ښکاري، خو په واقعیت کې د دغه تصویر شاته څرګند واقعیتونه هم شته دي.

کوریبکو په خپله شننه کې چې د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) یې خپره کړې لیکلي، چې په ټولنیزو شبکو کې د پاکستاني کاروونکو له‌خوا د روسیې پر ضد روان تبلیغاتي کمپاین د دې ښکارندوی دی، چې د اسلام‌اباد او مسکو ترمنځ د طالبانو د ادارې په تړاو ژور او بنسټیز اختلافونه موجود دي. هغه ټینګار کړی، چې پاکستان له ډېر پخوا راهیسې په غیرمتعارفو جګړو او د وسله‌والو په ملاتړ کې مخینه لري او اوس طالبان ادعا کوي، چې اسلام‌اباد د داعش خراسان څانګې او د طالبانو د مخالفو ډلو تر شا ولاړ دی.

دغه امریکايي شنونکی زیاتوي، چې د ۲۰۲۲ کال له بدلونونو او د پخواني لومړي وزیر عمران خان له واکمنۍ وروسته، پاکستان یو ځل بیا په نا اعلان شوې توګه د یوه پوځي نظام تر کنټرول لاندې راغلی دی. د نوموړي په خبره، په پاکستان کې د پښتنو او په ځانګړي ډول د بلوڅو لږکیو په څېر غیرپنجابي توکمونه له اوږدې مودې راهیسې له ستونزو او نابرابرۍ سره مخامخ دي او د عمران خان نیول او د هغه د پلویانو ځپل هم تر ډېره د همدې پوځي جوړښتونو د واکمنۍ پایله ده.

د مقالې پر بنسټ، په پاکستان کې د پوځ او استخباراتي شبکو پورې تړلې رسنۍ او انټرنېټي فعالان د مسکو پر ضد څرګندونې کوي، څو عامه افکار له کورنیو سیاسي بحرانونو څخه بل لور ته واړوي. کوریبکو اشاره کړې، چې دا ډول څرګندونې ښایي د دې لپاره هم وي چې اسلام‌اباد له لوېدیځو هېوادونو او په ځانګړي توګه له اوکراین سره خپلو همکاریو ته زمینه برابره کړي او عامه ذهنیت له دغه مسیر سره همغږی کړي.

له بلې خوا، یوې جاپانۍ رسنۍ نېکي اسیا هم په یوه مطلب کې راپور ورکړی، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د نښتو دوام او د دواړو خواوو ترمنځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره د چین د منځګړیتوب ناکامي، د سیمې امنیتي وضعیت لا پېچلی کړی دی. دې رسنۍ خبرداری ورکړی، چې د اوسني وضعیت دوام افغانستان کې د کورنۍ جګړې د پیلېدو خطر زیاتولی شي.

همدارنګه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې له طالبانو سره د دوی اختلافات یوازې د بیانونو تر کلمو پورې محدود نه‌دي، بلکې بنسټیز او ژور ماهیت لري.

د افغانستان د ملي راډیو ټلوېزیون پخواني رییس اسماعیل میاخېل د افغانستان پر ټولو پخوانیو سیاسي مشرانو، په ځانګړي ډول پر حامد کرزي او عبدالله عبدالله غږ کړی چې د طالبانو پر وړاندې له تشریفاتي دریځونو تېر شي او منظمه سیاسي مبارزه پیل کړي. هغه ټینګار کړی، چې یوازې د اندېښنو څرګندول او د اعلامیو خپرول د هېواد ستونزې نه حل کوي.
میاخېل د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، که پخواني مشران په هېواد کې دننه له محدودیتونو سره مخ وي، باید له افغانستان څخه بهر سره راټول شي او خپل تاریخي مسوولیت ادا کړي. هغه څرګنده کړې، چې کرزی او عبدالله باید د ګلبدین حکمتیار د وروستیو څرګندونو په څېر، له دین څخه د طالبانو ناوړه ګټه اخیستنه او د واک انحصار په ښکاره وننګوي او د نوي اساسي قانون، ټاکنو او ولسي حاکمیت لپاره غږ پورته کړي.
نوموړي زیاته کړې، چې له تېرو اختلافونو او تېروتنو سره سره، پخواني مشران لا هم کافي سیاسي تجربه، اړیکې او ظرفیت لري چې د یوه ګډ ملي هدف لپاره ولس متحد کړي. میاخېل یادونه کړې، چې په تېرو کلونو کې یې له پخواني ولسمشر محمد اشرف غني سره په خبرو کې هم د طالبانو پر وړاندې د یوه روښانه ملي دریځ او ګډې مبارزې پر اړتیا ټینګار کړی او دا دریځ یې لا هم پر ځای دی.
د ملي راډیو ټلوېزیون پخواني مشر ویلي، چې د طالبانو واکمني او د افغانستان برخلیک به په ابدي ډول د نن په شان نه‌وي، خو د ده په وینا، یوازې د دوی سقوط ته په تمه پاتې کېدل بدلون نه‌شي راوستلای.

د اسماعیل میاخېل په باور، طالبانو افغانستان له یوه لوی ملي ناورین سره مخ کړی او د دې وضعیت د بدلولو لپاره یوې منظمې، سراسري او فکري سیاسي مبارزې او روښانه سیاسي بدیل ته جدي اړتیا ده.
د حزب اسلامي مشر ګلبدین حکمتیار د تلې په ۱۴ مه، له مالیزیا څخه د خپل ګوند له یو شمېر لوړپوړو غړو سره د انلاین ناستې پر مهال وویل، چې په اوسني حالت کې د طالبانو اداره دوام نه‌شي کولای او په افغانستان کې تغییر «نږدې او حتمي» دی.

یو شمېر افغان سیاستوالو د طالبانو پر وړاندې د هغه د وروستي دریځ هرکلی کړی او ټینګار لري، که نور غیر طالب سیاستوال هم د اوسني وضعیت په اړه پرېکنده دریځ غوره کړي، د دوی ترمنځ به همغږي اسانه او د طالبانو پر وړاندې پياوړی صف رامنځته کړي.

د نړۍوالو روغتیايي بنسټونو د معلوماتو له مخې، افغانستان د رواني روغتیا له پراخې اړتیا او د متخصصو کارکوونکو له کمښت سره مخ دی. په کندهار کې درېیو ډاکټرانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو په روغتیايي مرکزونو، درملتونونو، موسسو او نورو بنسټونو کې د رواني روغتیا د مشورې ورکولو پر فعالیتونو محدودیتونه لګولي دي.

د دغه ډاکټرانو په وینا، په دولتي روغتونونو کې د رواني روغتیا د مشاورینو ځینې بستونه هم لغوه شوي او له اړوندو کارکوونکو غوښتل شوي چې په دې برخه کې خپل فعالیتونه ودروي.

دغه ډاکټران د امنیتي‌ ستونزو له کبله د نوم نه ښودلو په شرط وايي، د طالبانو تر واک لاندې دامهال ګڼ ځوانان په ځانګړې توګه نجونې او ښځې په رواني ستونزو اخته شوې دي چې دوی یې لامل د طالبانو له‌خوا ټولنیز محدودیتونه، بې‌کاري، د کورنیو پراخې اقتصادي ستونزې، د نجونو پر زده‌کړو او کار بندیزونه او ناروښانه راتلونکی یادوي.

سرچینو ویلي، د رواني روغتیا پر فعالیتونو تر بندیز وروسته په تېرو دوو کلونو کې یوازې په کندهار کې د دوو ښځو په ګډون شاوخوا ۸ کسانو ځان وژنه کړې. دغه ډاکټران وايي، که څه هم طالبانو د دغه پېښو انګېزه تر ډېره کورنۍ ستونزې او شخصي مسایل ګڼلي؛ خو دغه ډول پېښې د رواني زیان له امله رامنځته کېږي.

په کندهار کې یادو روغتیايي سرچینو ویلي، د مراجعینو ډېره برخه یې هغه ځوانان وو چې اوس‌مهال بې‌کاره شوي، له بندیزونو سره مخ او کورنۍ اقتصادي ستونزې یې لرلې.

د دوی په خبره، د مراجعینو درېیمه برخه یې ښځې او نجونې وې چې د عصبي او رواني ناروغیو له کبله ورته راتللې. سرچینې وایي، طالبان له تېرو دوو کلونو څخه پر دې برخه د بندیزونو هڅه کوي؛ خو په دې وروستیو کې یې محدودیتونه جدي کړي دي.

افغانستان له څو لسیزو جګړو، بې‌وزلۍ، بې‌کارۍ، کډوالۍ، کورنیو ستونزو او ټولنیزو محدودیتونو سره مخ دی. روغتیا پالان وایي، دغه لاملونه د رواني روغتیا پر وضعیت اغېز کوي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د ۲۰۲۵کال د مئ په یوه راپور کې ویلي و، چې د دغه سازمان په ملاتړ د کندهار د عینو مېنې په روغتون کې د رواني روغتیا شل بستریز مرکز جوړ شوی و. په همدې راپور کې ویل شوي و، چې د هېواد د ۳۴ ولایتي روغتونونو ډېری لاهم ځانګړي رواني روغتیايي خدمات نه‌لري.

د سرچینو د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۴کال کې هم په کندهار کې یو وار د طالبانو د علماوو شورا د رواني ـ ټولنیزو مشورو د خدماتو د بندولو پرېکړه کړې وه. طالبانو د رواني روغتیا د مشورو د فعالیتونو د محدودولو لپاره تراوسه کوم ښکاره دلیل نه‌دی وړاندې کړی.

رواني روغتیايي مشورې د خپګان، اضطراب، رواني زیان، کورنیو ستونزو او نورو رواني ـ ټولنیزو فشارونو له اغېزو سره د مقابلې لپاره مهم رول لري. د دغه خدماتو محدودېدل په ځانګړي ډول د هغو خلکو لپاره ستونزې جوړولای شي چې د شخصي درملنې لګښت نه‌شي ورکولای.

روغتیا پالان د ښځو او نجونو لپاره د رواني روغتیا خدماتو ته لاسرسی تر ټولو مهم ګڼي. د دوی په خبره، د زده‌کړو محدودیتونه، بې‌کاري، کورني او ټولنیز فشارونه او روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي خنډونه د هغوی پر رواني وضعیت اغېز کولای شي.

روغتیاپالان د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د رواني روغتیا اړتیاوې پراخې یادوي. د دوی په خبره، د شته خدماتو محدودول د هغه خلکو لپاره د مرستې موندل لا ستونزمنولای شي چې رواني ملاتړ ته اړتیا لري.