ټرمپ: د ایران جګړه به ډېر ژر پای ته ورسېږي

په دغه یوه دقیقه‌یي ویډیو کې د ډېرو ځوانانو پر بدن د وهلو ټکولو څرګندې نښې او ټپونه لیدل کېږي. د ویډیو د لېږونکي په وینا، دغه پېښه د لړم په اتمه د ترکیې د ماکو او چالدران سیمو ته څېرمه شوې ده.

د ویډیو لېږونکي افغانستان انټرنشنل ته په یوه پیغام کې د ترکیې پولیس تورن کړي، چې نیول شوي کډوال یې سخت وهلي او د ځینو پر بدن یې جوش اوبه اړولي دي. نوموړي د دغه کډوالو د وضعیت د څېړلو غوښتنه کړې ده.

تر دې پېښې یوه اوونۍ مخکې، د لړم په درېیمه هم یوشمېر افغان پناه‌غوښتونکو په چالدران سیمه کې افغانستان انټرنشنل ته د ویډیوګانو په لېږلو د ترکیې سرحدي ځواکونه په شکنجه او ناوړه چلند تورن کړي وو.

له دغه پناه‌غوښتونکو یوه ویلي و، په سیمه کې تر ۴۰ ډېر ټپیان شته چې د ترکیې له توقیف‌ ځایونو اېستل شوي دي. د دوی په وینا، څو اوونۍ په توقیف کې ساتل شوي، کافي خواړه یې نه دي ترلاسه کړي او د سرحدي دېوال په اوږدو کې په جبري کارونو ګومارل شوي دي.

په لېږل شویو ویډیوګانو کې د ځوانانو یوه ډله تر دوو خېمو لاندې لیدل کېږي، چې د ځینو مخونه او بدنونه ټپي او په وینو لړلي دي. د ترکیې پولیس تر دې مخکې هم له افغان کډوالو سره په ناوړه چلند تورن شوي دي.
د ترکیې د بشري حقونو ټولنې په یوه راپور کې چې د تېرکال د لړم په ۲۳مه یې خپور کړی ویلي، چې د یادې ادارې د څېړنې په موده کې ۱۰۱ پناه‌غوښتونکي د نیول کېدو پرمهال د کډوالو د ساتنې په رسمي مرکزونو کې له شکنجې او ناوړه چلند سره مخ شوي دي.

د بشري حقونو څار سازمان هم د ترکیې په اړه په خپل کلني راپور کې ویلي و، چې د دغه هېواد حکومت د افغانانو او د یوشمېر نورو غیر اروپايي هېوادونو د وګړو لپاره د پناه غوښتنې شرایط سخت کړي دي. د دغه سازمان په وینا، ترکیه لاهم کډوال په ډله‌ییز ډول باسي او یا یې له خپلو پولو بېرته شړي.

خو د ترکیې پولیس وايي، چې له کډوالو سره د دوی د مامورینو چلند د کورنیو او نړۍوالو قوانینو له مخې کېږي او د هغوی انساني کرامت ته درناوی لري. د ترکیې پولیس همداراز ټینګار کوي، چې نیول شویو کډوالو ته خواړه، اوبه او روغتیايي خدمتونه برابروي.

د کډوالۍ د لارې له ګواښونو او له کډوالو سره د ناوړه چلند د پرله‌پسې راپورونو سره سره، په افغانستان کې اقتصادي ستونزې او د بشري حقونو په اړه اندېښنې لاهم ګڼ ځوانان د هېواد پرېښودو ته اړ باسي. یوشمېر یې هڅه کوي، چې د ترکیې له لارې اروپايي هېوادونو ته ځانونه ورسوي.

زېلېنسکي د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۰مه) په ټېلګرام پاڼه لیکلي، چې روسیې د شپې له‌خوا د اوکراین د څلورو سیمو پر برېښنايي تاسیساتو بریدونه کړي دي. هغه ویلي: «د بریدونو شدت ډېر لوړ دی او روسیه هڅه کوي، چې د بالستیک توغندیو د مخنیوي لپاره د اوکراین د دفاعي توغندیو له کمښت څخه تر ټولو ډېره ګټه واخلي».

زېلېنسکي دغه راز ویلي، چې اوکرایني ځواکونو د روسیې په روستوف سیمه کې د کامېنسکي پر فابریکه برید کړی دی. د نوموړي په وینا، دغه فابریکه د روسیې د توغندیو په جوړولو کې ونډه لري.

مسکو په روستوف سیمه کې د دغه برید په اړه څه نه دي ویلي؛ خو د نیژني نووګورود والي ګلېب نیکیتین ویلي، چې اوکرایني ډرونونو د شپې په پراخ برید کې ځینو صنعتي تاسیساتو ته «د پام وړ زیانونه» اړولي دي. نوموړي د دغه تاسیساتو نوم نه دی په ډاګه کړی.

په دغه سیمه کې د روسیې د تېلو ستر چاڼځای هم موقعیت لري. د روسیې دفاع وزارت ادعا کړې، چې ځواکونو یې د شپې په اوږدو کې د دغه هېواد پر بېلابېلو سیمو ۲۳۵ اوکرایني ډرونونه نسکور کړي دي. ورته مهال د اوکراین هوايي ځواک ویلي، چې د شنبې په ماښام د روسیې له‌خوا د توغول شویو ۴۳۳ لرې واټن ویشتونکو ډرونونو له ډلې یې ۳۷۱ نسکور کړي دي.

د اوکراین هوايي ځواک په خپلې سهارنۍ خبرپاڼه کې ویلي، چې د یکشنبې تر سهاره لاهم لسګونه روسي ډرونونه په هوا کې وو او د اوکراین په پلازمېنه کییف کې له نیمې شپې راهیسې شپږ ځله د ډرونونو د برید خبرداری ورکړل شوی دی.

د نیژني نووګورود سیمه‌ییزو چارواکو د زیانمن شويو تاسیساتو نوم نه دی اخیستی، خو ویلي یې دي چې د تېلو پمپونو ته د سون‌توکو د رسولو لپاره اقدامات کوي. د انټرفاکس خبري اژانس د راپور له مخې، سیمه‌ییزو چارواکو له موټر چلوونکو غوښتي چې «یوازې د اړتیا په اندازه تېل وپېري او په وارخطایۍ د تېلو له پراخو پېرلو ډډه وکړي». دغه خبرداری ښيي، چې ښايي برید د سیمې د تېلو چاڼ یا د سون‌توکو رسولو پر تاسیساتو شوی وي.

اوکراین سملاسي د نیژني نووګورود د برید مسوولیت نه دی منلی. روسیې د جمعې په ورځ ویلي و، اوکراین یو ځل بیا د دغه هېواد د تېلو پر چاڼځایونو بریدونه پیل کړي دي. اوکراین وايي، د بشپړ اوربند ملاتړ کوي؛ خو مسکو دې ته چمتو نه دی چې له دغه ډول هوکړې سره موافقه وکړي.

کاملاګر ډوو د نیویارک ټایمز هغه راپور ته په غبرګون کې چې ګواکي د ترمپ دولت غواړي په لویزیانا کې د لسګونو نیول شویو افغان کډوالو له ډلې ۱۵۰ تنه د پاکستان له لارې افغانستان ته واستوي، ویلي چې دغو افغانانو د افغانستان په جګړه کې د شاوخوا ۲۰ کلونو لپاره د امریکايي سرتېرو ترڅنګ اوږه په اوږه مبارزه کړې او د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته امریکا ژمنه کړې وه، چې د هغوی ساتنه به کوي.

هغې ټینګار کړی، چې له دغو افغان متحدینو سره د شوې ژمنې نه عملي کول یوازې د هغوی د پرېښودو معنا نه لري، بلکې راتلونکو متحدینو او همکارانو ته هم دا پیغام لېږي، چې د امریکا پر ژمنو باور نه شي کېدای.

د امریکا د کانګرس دې غړې د ټرمپ د چلند په اړه ویلي، چې د افغان همکارانو د خوندیتوب موضوع باید د ګوندي سیاست په توګه ونه کتل شي، بلکې دا د امریکا د ټولو خلکو او د دغه هېواد د نړیوال اعتبار مسئله ده.

د هغې په وینا، هغه افغانان چې له امریکايي ځواکونو سره یې په جګړه کې همکاري کړې، د طالبانو له واکمنېدو وروسته د امریکا د ساتنې ژمنې ته سترګې په لار وو؛ خو د دې ژمنې نه پوره کول د هغوی ژوند او راتلونکی له ګواښ سره مخ کولای شي.

د افغانستان د شل کلنې جګړې پر مهال زرګونو افغانانو له امریکايي ځواکونو سره د ژباړونکو، امنیتي همکارانو او نورو برخو کې کار کړی و. د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د دغو افغانانو د ایستلو، بیا مېشتېدو او خوندیتوب موضوع د امریکا د کډوالۍ او بهرني سیاست له مهمو بحثونو څخه ګرځېدلې ده.

د افغان همکارانو د برخلیک موضوع په امریکا کې د دواړو ګوندونو د سیاستوالو ترمنځ هم د بحث وړ ده. د کانګرس غړې کاملاګر ډوو د خپلو څرګندونو له لارې د دغو افغانانو د ساتنې ژمنې ته د امریکا د نړیوال اعتبار له زاویې کتلي دي.

د کډوالو د یو بنسټ «اې ار ای پي» د ۲۰۲۶ کال د جولای د معلوماتو له مخې، د افغانانو لپاره د امریکا د کډوالو د منلو پروګرام هم ځنډول شوی. دغه محدودیتونه د هغو افغانانو د کډوالۍ پر بهیر اغېز لري چې د امریکا له ځواکونو سره د همکارۍ له امله د خوندیتوب او بیا مېشتېدو په تمه دي.

د افغانانو د دغو دوسیو موضوع په داسې حال کې د امریکا په سیاسي بحثونو کې مطرح کېږي چې یو شمېر امریکايي چارواکي او د افغان متحدینو د ملاتړ بنسټونه ټینګار کوي چې واشنګټن باید له هغو افغانانو سره خپلې کړې ژمنې عملي کړي چې د امریکا د شل کلن حضور پر مهال یې ورسره همکاري کړې ده.

هغه د نړۍ د شلو سترو اقتصادونو یا جي۲۰ هېوادونو د بهرنیو چارو د وزیرانو تر دوه ورځنۍ غونډې وروسته یوه خبري کنفرانس ته څرګنده کړه، چې واشنګټن د کښتیو د تګ راتګ د خوندي کولو په موخه د ترکیې او هند پر وړاندیزونو غور کوي، په داسې حال کې چې د دغې جګړې د پایته رسولو لپاره د پراخو خبرو اترو هڅې هم روانې دي.

روبیو وویل، چې دا جګړه د نړۍ خوراکي او تر یوه حده د انرژۍ امنیت ګواښي او که څه هم محدود اوربند ټوله جګړه نه حل کوي، خو لږ تر لږه یوه مهمه او ځانګړې برخه یې سمبالولی شي. هغه زیاته کړه، چې د ناټو تر هوایي حریم پورې د بې پیلوټه الوتکو تګ او تخریبي هڅې د دې خطر رامنځته کوي چې روانه ویجاړوونکې نښته نورو هېوادونو ته هم وغځېږي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر همدارنګه د روسیې د بهرنیو چارو د وزیر سرګي لاوروف د بلنې دفاع وکړه او ویې ویل، چې له مسکو سره له خبرو پرته د جګړې ډیپلوماټیک پای ناشونی دی.

له بلې خوا، د کاناډا د بهرنیو چارو وزیرې انیتا اناند له رویټرز سره په مرکه کې وویل، چې هغې د غونډې پر مهال په مستقیم ډول له لاوروف سره مخامخ خبرې کړي او پر اوکراین د مسکو «یرغل»، د ماشومانو اېستل او په تور سمندرګي کې د کښتیو په نښه کول یې له نړیوالو بشري قوانینو سرغړونه بللې ده. اناند څرګنده کړه، چې د اوکراین او هند له بهرنیو چارو وزیرانو سره یې په کتنو کې د ژمي تر رارسېدو وړاندې د خوراکي توکو د رسولو د ځنځیر او د اوکراین پر انرژۍ او برېښنایي تاسیساتو د بریدونو پر درولو ډېر تمرکز کړی، خو روسیې تر اوسه د مخته تګ لپاره لېوالتیا نه ده ښودلې.

د جي‌شل ډلې غونډه د اوکراین او منځني ختیځ د جګړو پر سر د ژورو اختلافاتو له امله بې له کومې ګډې اعلامیې پای ته ورسېده، په داسې حال کې چې لاوروف خبریالانو ته وویل، چې د اوکراین په اړه د مسکو دریځ کې هېڅ بدلون نه‌دی راغلی.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وویل، چې د غونډې په څنډه کې یې له لاوروف سره په لنډه توګه خبرې کړي او د راتلونکې میاشتې د اپیک په غونډه او په میامي کې د جي‌شل مشرانو په راتلونکې سرمشریزه کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ او د روسیې د ولسمشر ولادیمیر پوتین د لیدنې پر امکان غږېدلی دی.

هغه زیاته کړه، چې تر اوسه په دغې غونډه کې د پوتین ګډون پرېکنده نه‌دی، خو دا احتمال یې هم رد نه‌کړ چې ټرمپ ښایي د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زیلېنسکي ته هم په یاده غونډه کې د ګډون بلنه ورکړي.

دغې ادارې د ژمي په موسم کې د اړمنو د لاسنیوي لپاره د ۵۰ میلیونه ډالرو د راټولولو کلنی کمپاین پیل کړی، چې دا کچه د تېر کال پرتله ۳ میلیونه ډالره زیاتوالی ښيي. د ملګرو ملتونو دغه اداره هڅه کوي، چې د شخصي سکتور او وګړو د مرستو له لارې د بودجې دغه ستر تشه ډکه کړي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو د عالي کمېشنرۍ د بهرنیو اړیکو مشرې ډومینیک هایډ د جمعې په ورځ (د لړم ۸مه) وویل، چې په شمالي نیمه کره کې د ژمي له رارسېدو سره هم‌مهاله لګښتونه خورا لوړ شوي او مالي سرچینې کمې شوې دي. هغې زیاته کړه، چې په اوکراین، سوریه، لبنان او افغانستان کې میلیونونه زیان‌منېدونکي وګړي له یخنۍ څخه د خوندي پاتې کېدو لپاره کافي وسایل نه‌لري او بېړني ملاتړ ته اړتیا لري.

د راپور پر بنسټ، په دغو هېوادونو کې د خوړو او تودوخې د وسایلو بیې لوړې شوي او د نغدي مرستو، روغتیايي خدمتونو او زده‌کړو کمېدو د خلکو ستونزې لا پسې زیاتې کړې دي.

دغه سازمان خبرداری ورکړی، چې د بودجې د کسر له امله د اړمنو افغان کورنیو ستونزې ډېرې شوي او شاوخوا ۴،۲ میلیونه وګړي د سرپناه لپاره مرستو ته اړتیا لري. همدارنګه له ۲۰۲۵ زېږدیز کال څخه د ۲۰۲۶ کال تر جولای میاشتې پورې نږدې ۴ میلیونه افغانان له پاکستان او ایران څخه خپل هېواد ته ستانه شوي، چې ډېری یې سرپناه او کافي تودې جامې نه‌لري.

ډومینیک هایډ ویلي، چې تېر ژمی ډېرو افغان کورنیو د ډبرو سکرو او لرګیو د لوړو بیو له امله د پلاستیک او کاغذونو په سوځولو ځانونه تاوده ساتل او ماشومان له سختو تنفسي ناروغیو سره مخ شوي وو.

بل خوا په اوکراین کې د جګړې پنځم ژمی پیلېږي او هلته د هوا د تودوخې درجه تر منفي ۲۰ درجو پورې راټیټېدای شي او لا هم د دغه هېواد د برېښنا پر شبکو پرله‌پسې بریدونه دوام لري.

په سوریه کې ۲،۴ میلیونه وګړي مرستو ته اړتیا لري، خو دا بنسټ یوازې ۲۳۰ زره کسان تر پوښښ لاندې راولي او په لبنان کې هم د سوند توکو بیې نږدې دوه برابره لوړې شوي او یوازې د ۳۰۰ زره اړمنو نیمايي برخې ته مرستې رسېدای شي.

د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له مخې، له ۲۰۲۳ کال راهیسې شاوخوا ۶،۳ میلیونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې ۶۰ سلنه یې په جبري توګه شړل شوي دي. په افغانستان کې بې‌وزلي، بېکاري او د نړۍوالو مرستو کموالی د دې لامل شوی چې راستانه شوي کډوال په ژمي کې له لا سختو شرایطو سره مخ شي او لږ تر لږه ۱۴۰ زره کسان له ژمنیو مرستو بې‌برخې پاتې شي.