عایشه وهاب د استازو جرګې د بشپړې دورې څوکۍ وګټله

هغه ورته مهال له طالبانو سره د «تخنیکي تعامل» غوښتنه هم وکړه. د افغانستان په اړه دغه غونډه چې یوشمېر افغان او جرمن سیاست‌والو او کارپوهانو په‌کې ګډون کړی و، د دوو ورځو لپاره په برلین کې جوړه شوې وه.
توبیاس کراوزه په دې غونډه کې وویل، نړۍواله ټولنه باید د بشري مرستو ترڅنګ د افغانستان د ښځو او نجونو وضعیت هم د خپلو لومړیتوبونو په سر کې وساتي. دغه جرمني چارواکي همداراز د بشري مرستو د پروګرامونو د پرمخ وړلو او د افغانانو د اړتیاوو د پوره کولو لپاره له طالبانو سره د «تخنیکي اړیکو» پر دوام ټینګار وکړ او ویې ویل، چې د افغانستان له خلکو سره باید مرستې دوام وکړي.
په همدې غونډه کې د افغانستان د ملي روغې جوړې عالي شورا پخواني مرستیال محمد اکرم خپلواک چې په انلاین بڼه یې خبرې کولې وویل، په افغانستان کې د نجونو د زده‌کړو د مخنیوي لامل د اسانتیاوو نشتوالی، جوړښتي ستونزې یا د ښوونیز نصاب نیمګړتیاوې نه‌دي.
هغه زیاته کړه، د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د نجونو د زده‌کړو بندیز «سیاسي موضوع» ده، نه تخنیکي او اداري ستونزه. خپلواک له نړۍوالې ټولنې وغوښتل، چې د افغان ښځو او نجونو د زده‌کړو د حق ملاتړ په خپلو لومړیتوبونو کې وساتي.
د افغانستان د ولسي جرګې پخواني غړي بکتاش سیاووش له طالبانو سره د اروپايي هېوادونو په ځانګړي ډول د جرمني پر چلند نیوکه وکړه. هغه وویل، له طالبانو سره د اروپا تعامل له عادي اړیکو اوښتی او په عمل کې د دغه ډلې د رسمیت پېژندلو په معنا دی.
سیاووش استدلال وکړ، چې طالبانو ته د افغانستان د سفارتونو او کونسلګریو سپارلو د یادې ډلې لپاره د هېواد پر ډیپلوماتیکو استازولیو د واکمنېدو زمینه برابره کړې ده.
نوموړي همداراز وویل، اروپايي هېوادونه له دې امله د طالبانو د «رسمیت پېژندلو» له اصطلاح کارولو ډډه کوي چې دغه ډله د بشري حقونو په پراخو سرغړونو، د ښځو د حقونو په محدودولو او د غیرانساني سیاستونو په پلي کولو تورنه ده او په رسمیت پېژندل یې د اروپايي هېوادونو له اعلان شویو ارزښتونو او شعارونو سره په ټکر کې دي.
هغه زیاته کړه، اروپايي هېوادونو په عمل کې د خپلو سیاستونو له لارې له هغو اصولو واټن اخیستی چې تل یې پرې ټینګار کړی دی. بکتاش سیاووش تر دې وړاندې هم د اروپا په پارلمان کې په یوه غونډه کې د اروپايي ټولنې پر دوه‌ګوني دریځ نیوکه کړې وه او ویلي یې و، اروپايي ټولنه باید پرېکړه وکړي چې د افغانستان د خلکو ترڅنګ ولاړه ده او که د طالبانو.
دغه غونډه «افغانستان؛ د یوه پړاو پای؟ د طالبانو تر پنځه کلنې واکمنۍ وروسته باید څه وشي؟» تر سرلیک لاندې د جمعې او شنبې په ورځو په برلین کې جوړه شوې وه. ګډونوالو په دې غونډه کې د افغانستان د سیاسي بدلونونو، د بشري حقونو وضعیت، بشري ناورین، د ښځو او نجونو د حقونو او له افغانستان سره د نړۍوالې ټولنې د راتلونکو اړیکو په اړه بحثونه کړي دي.

هغه ویلي، دغه ډله د مصنوعي ځیرکتیا په کارولو سره خپل تبلیغاتي مواد د شانګهای همکاریو سازمان د غړو هېوادونو ژبو ته ژباړي او خپروي یې.

د ملګرو ملتونو دغه لوړپوړي چارواکي دغه څرګندونې د جمعې په ورځ (د لړم ۱۵مه) د ازبکستان په سمرقند ښار کې د «شانګهای پلس» په امنیتي غونډه کې کړې دي.
د نوموړي په وینا، د انټرنېټ د کارونې پراختیا او د انلاین فضا له لارې د کسانو جلبول، د منځنۍ اسیا په هېوادونو کې د ترهګریزو ګواښونو کچه لوړه کړې ده. هغه ویلي، نړیواله ټولنه باید د بریدونو له ترسره کېدو وروسته د غبرګون پر ځای، د هغو د مخنیوي لپاره مخکې له مخکې اقدامات وکړي.
نوموړي په تاجکستان او قزاقستان کې د خپلې کاري تجربې په یادولو سره ویلي، چې د منځنۍ اسیا هېوادونه له پخوا راهیسې د ترهګرۍ له ګواښونو سره مخ دي. د هغه په وینا، ماشومان او ځوانان په انلاین فضا کې د افراطي ډلو له لوري د جذبېدو له لوړ ګواښ سره مخ دي.
زویف تر دې مخکې هم د روان کال سلواغې میاشت کې د ملګرو ملتونو امنیت شورا په یوې غونډه کې خبرداری ورکړی وو، چې داعش خراسان ډله د خپلو لیکو د ژر بیا رغولو او د نویو کسانو د جذبولو وړتیا لري او د دې کار لپاره له انلاین فضا هم ګټه اخلي.
هغه زیاته کړې وه: «په افغانستان کې داعش خراسان لا هم د سیمې او له هغې ورهاخوا یو له جدي ګواښونو څخه دی».

د ازبکستان د دولتي امنیتي خدمت مشر بهادر قربانوف هم د دغه هېواد په سمرقند ښار کې د «شانګهای پلس» امنیتي غونډې ته د افراطي ډلو له لوري د ډیجیټلي ټکنالوژۍ د کارونې په اړه خبرداری ورکړی دی.
هغه ویلي، یوازې د روان میلادي کال په ترڅ کې په ازبکستان کې له ۴۹ زرو ډېر انلاین سرچینې چې افراطي مطالب یې خپرول، پېژندل شوې دي. د نوموړي په وینا، دغه شمېر د تېر کال پرتله ۱۴ سلنه زیاتوالی ښيي.
قربانوف د «سایبري ترهګرۍ» پر وړاندې د مبارزې او د معلوماتو د تبادلې لپاره د نړیوالې ټکنالوژیکي همکارۍ د یوه ګډ چوکاټ جوړولو وړاندیز کړی دی.
د «امنیت په اړه د شانګهای پلس خبرو اترو» لومړنۍ غونډه د لړم په ۱۴مه او ۱۵مه د ازبکستان په سمرقند ښار کې جوړه شوې وه. د دغې غونډې اصلي موضوع «د ډیجیټلي بدلون په عصر کې امنیت او د نویو ټکنالوژیو پراختیا ته په پام د ترهګرۍ او افراطیت پر وړاندې مبارزه» وه.
په دې غونډه کې د ۲۴ هېوادونو او پنځو نړیوالو سازمانونو ۳۳ پلاوو ګډون کړی وو او همدارنګه، د امنیتي او استخباراتي ادارو له ۱۸۰ څخه ډېرو استازو هم په دې غونډه کې برخه اخیستې وه.
ګډونوالو د ترهګرو ډلو پر فعالیتونو د مصنوعي ځیرکتیا او نویو ټکنالوژیو د اغېزو او د دغو ډلو له لوري د تبلیغاتو، د نویو غړو د جذب او د ناقانونه مالي سرچینو د برابرولو لپاره د ټولنیزو شبکو د کارونې په اړه بحثونه کړي دي.
هغوی د دغو ګواښونو د مخنیوي لپاره پر ګډو څېړنو او د تجربو پر تبادلې هم ټینګار کړی دی.
«شانګهای پلس» د شانګهای همکاریو سازمان د همکاریو د پراختیا یو نوښت دی، چې موخه یې د دغه سازمان له اصلي غړو پرته له نورو هېوادونو سره هم د همکاریو پراخول دي. د دغه نوښت له مخې، څارونکي هېوادونه، د خبرو اترو شریکان او نړیوال سازمانونه هم کولای شي د دې سازمان په غونډو کې ګډون وکړي.
دغه نوښت په لومړي ځل د ازبکستان د ولسمشر شوکت میرضیایف له لوري مطرح شو او موخه یې د امنیت په برخه کې د همکاریو پراختیا بلل شوې ده.
نړیوالو سازمانونو څو ځله په مستندو راپورونو کې د افغانستان په خاوره کې د طالبانو تر کنټرول لاندې د ترهګرو ډلو د حضور او فعالیتونو په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده.
داعش خراسان ډله له افغانستان څخه د خپلو فعالیتونو د یوه مهم مرکز په توګه کار اخلي او هڅه کوي په سیمه کې خپل نفوذ پراخ کړي. دغه ډله په ټولنیزو شبکو کې د پراخو تبلیغاتو، د ځوانانو له منځ څخه د نویو غړو د جذب او په نورو هېوادونو کې له خپلو اړوندو شبکو سره د اړیکو جوړولو له لارې د خپلو عملیاتي وړتیاوو د پیاوړتیا هڅه کوي.

طالبانو لا تر اوسه بې‌پيلوټه الوتکو ته د داعش خراسان څانګې د لاسرسي په تړاو د ملګرو ملتونو د مرستیال څرګندونو ته څه غبرګون نه‌دی ښودلی، خو تر دې مخکې یې په وار وار ویلي، چې داعش په افغانستان کې ځپل شوی او د دې جوګه نه‌دی چې امنیتي ستونزې جوړې کړي.

د کابل او د یو شمېر ولایتونو اوسېدونکي وايي، طالبان په دې وروستیو کې د روږدو د شمېر د ډېر ښودلو او ورسره له نړۍوالو د مرستو د ترلاسه کولو په پلمه ځينې پر نشو شکمن کسان هم نیسي او د روږدو د درملنې مرکزونو ته یې لېږدوي.

د دوی په وینا، طالبان غواړي د روږدو کسانو د شمېر په ډېر ښودلو سره له نړۍوالو او په ځانګړې توګه د نشه‌يي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخو کې له اړوندو نړۍوالو بنسټونو ډېرې مرستې ترلاسه کړي.

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د نشه‌يي توکو پر وړاندې د مبارزې مرستیال عبدالرحمان منیر د خلکو دغو شکایتونو ته په ځواب کې وايي، پر نشو د شکمنو کسانو برخلیک له معاینه کېدو وروسته معلومېږي.

عبدالرحمان منیر د جمعې په ورځ (د لړم ۱۵مه) د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلویزیون سره په مرکه کې زیاته کړې: «داسې څوک نه‌‌شي راتللای چې معتاد نه‌وي او موږ دې په معتادینو کې راجمع‌اوري کړو او کمپ ته یې راولو او تر علاج لاندې ی ونیسو».

هغه وايي: «یو شکمن کس راولو او بیا یې ټېسټ کېږي او بیا د ټېسټ په اساس که مثبت وختۍ بیا یې موږ له ځانه سره ساتو او که ټېسټ یې منفي وختۍ بیا اجازه ورکوو».

په دغو مرکزونو کې د درملنې بهیر شاوخوا ۴۰ ورځنی دی او په دې موده کې روږدي ته د طبي درملنې تر څنګ رواني او ټولنیزې مشورې او خدمتونه وړاندې کېږي او تر هغې وروسته د یوه سالم شخص په توګه بېرته ټولنې ته وړاندې کېږي.

د نشه‌يي توکو پر وړاندې د مبارزې مرستیال عبدالرحمان منیر وايي، د روږدو په مرکزونو کې له درملنې سربېره دیني او حرفوي زده‌کړې ورکول کېږي او زیاتوي: «د هېواد په بېلابېلو ساحو کې [د روږدو د درملنې] ۱۱ مرکزونه فعال دي. په دغو مرکزونو کې معتادین راټولېږي او علاج یې کېږي. هغوی ته د علاج تر څنګ دیني او حرفوي زده‌کړې ورکول کېږي».

نوموړي په هېواد کې د دروږدو کسانو د شمېر په تړاو څه وضاحت ورنه‌کړ، خو طالبانو د تېر کال د چنګاښ په ۵مه د نشه‌يي توکو پر وړاندې د مبارزې په ورځ په افغانستان کې د روږدو کسانو شمېر شاوخوا ۴ میلیونه ښودلی وو، خو د چارو د څارونکو په باور، ښايي له یاد شمېر څخه یې ډېری یې تر رغېدو وروسته اوس عادي ژوند ته مخه کړي وي.

له دې سره سم، د ملګرو ملتونو د نشه‌يي توکو او جرمونو د مبارزې ادارې د ۲۰۲۵ کال ارزونه ښيي چې په افغانستان کې د نشه‌يي توکو د استعمال بڼه بدلېږي. د دودیزو نشه‌يي توکو ترڅنګ د میتامفیتامین او مصنوعي نشه‌يي موادو او د درملو د ناسم استعمال کچه هم مخ په زیاتېدو ده. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۳ کال کې شاوخوا ۲۷ زره کسان له لوړخطره نشه‌يي توکو کارولو سره مخ وو.

د هغه په وینا، تړل شوي روغتیايي مرکزونه په افغانستان کې د لومړنیو روغتیايي خدمتونو د ټولو مرکزونو ۴۰ سلنه جوړوي.

لمارکي د جمعې په ورځ (د لړم ۱۵مه) په نیویارک کې یوې خبري غونډې ته وویل چې د طالبانو له خوا پر ښځو او نجونو لګول شویو محدودیتونو د هغوی زده‌کړي، کار، عامه خدمتونو ته لاسرسي او په ټولنیز ژوند کې ګډون په جدي توګه محدود کړی دی.

هغه زیاته کړه چې د ښځو او نجونو پر اساسي حقونو د طالبانو د محدودیتونو دوام د افغانستان نړیواله انزوا لا پسې زیاته کړې ده.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړي استازي مرستیال وویل، د ۱۴۰۴ کال د وږي میاشتې راهیسې د ملګرو ملتونو د سازمان دفترونو ته د افغان ښځینه کارکوونکو پر تللو بندیز لا هم دوام لري او دغو محدودیتونو د یاد سازمان پر فعالیتونو هم اغېز کړی دی.

لمارکي خبرداری ورکړ چې د نړیوالو مالي مرستو کمښت د افغانستان بشري وضعیت لا ستونزمن کړی دی. د هغه په وینا، د بشري مرستو بودجه په ۲۰۲۳ کال کې له دوو میلیاردو ډالرو څخه په ۲۰۲۶ کال کې ۵۷۰ میلیون ډالرو ته راکمه شوې ده.

هغه وویل، که څه هم تمه ده چې په راتلونکي کال کې به د اړمنو کسانو شمېر کم شي، خو د بشري اړتیاوو شدت به شاوخوا ۳۰ سلنه زیات شي.

د لمارکي په وینا، له ۲۰۲۳ کال راهیسې شاوخوا ۶،۷ میلیونه کسان له ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول ایران او پاکستان څخه افغانستان ته ستانه شوي دي. د هغه په خبره، د بېرته راستنېدونکو دغه بهیر د افغانستان پر اقتصاد، عامه خدمتونو او هغو ټولنو چې راستنېدونکي پکې مېشتېږي، د پام وړ فشار راوستی دی.

هغه ټینګار وکړ چې بېرته راستنېدونکي افغانان د هویت پېژندنې اسنادو، سرپناه، کاري فرصتونو او لومړنیو خدمتونو لاسرسي ته اړتیا لري.

برونو لمارکي د بزګرانو اقتصادي وضعیت ته په اشارې وویل چې د کوکنارو د کښت کمول، پرته له دې چې بزګرانو ته د ژوند او عاید بدیلې او دوامدارې لارې برابرې شي، دوامداره پایله نه شي لرلای.

هغه وویل، ځینې بزګران ښايي د اقتصادي ملاتړ نشتوالي او د بدیلو کرنیزو محصولاتو له لارې د کافي عاید نه ترلاسه کولو له امله بېرته د کوکنارو کښت ته مخه کړي.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړي استازي مرستیال خبرداری ورکړ چې د بېوزلۍ زیاتوالی، د عامه خدمتونو کمزورتیا او په ټولنه کې د بېرته راستنېدونکو د ادغام ناکامي ښايي د افغانستان له پولو هاخوا هم اغېزې ولري او د سیمې پر امنیت، ثبات او د کډوالۍ پر بهیر اغېز وکړي.

هغه ټینګار وکړ چې نړیواله ټولنه باید په اوسنیو شرایطو کې افغانستان یوازې پرې نږدي او نړیوالې مرستې باید دوام ومومي.

د هغې په وینا، نیویارک ټایمز د قطر، مکسیکو او یو شمېر بنسټونو په همکارۍ وتوانېد چې دغه کارکوونکي او د هغوی کورنۍ امریکا ته ولېږدوي.

مېرمن بلومنستاین د پنجشنبې په ورځ یوې غونډې ته وویل، له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو د نېټې په رانږدې کېدو سره د نیویارک ټایمز افغان کارکوونکي له سختو شرایطو سره مخ شوي وو. د هغې په خبره، د دغو کارکوونکو ځینو یې دوه شپې او ورځې د کابل هوايي ډګر په شاوخوا کې انتظار وکړ، څو له افغانستان نه د وتلو فرصت ومومي.

هغې چې د دغې ورځپاڼې د کارکوونکو د تخلیې بهیر یې څاره، زیاته کړه چې د طالبانو چټک پرمختګ او د کابل سقوط د نیویارک ټایمز کارکوونکي ناڅاپه له داسې وضعیت سره مخ کړل چې د خپلو شخصي وسایلو د راټولولو او له کورنیو سره د مخه ښې کولو لپاره یې ډېر لږ وخت درلود.

د نیویارک ټایمز د یوه افغان کارکوونکي د کورنۍ غړي، چې په ۲۰۲۱ کال کې امریکا ته لېږدول شوی و ویلي چې یوازې ۳۰ دقیقې وخت یې درلود، څو اړین وسایل راټول او هوايي ډګر ته ځان ورسوي.

هغه زیاته کړې چې په زرګونو نور افغانان هم له ورته وضعیت سره مخ وو او اړ شول چې له خپلو دوستانو سره له مخه ښې کولو پرته خپل هېواد پرېږدي.

ربکا بلومنستاین او د هغې همکارې دیانا کپ ویلي، وروسته له هغه چې د نیویارک ټایمز افغان کارکوونکي قطر او مکسیکو ته ولېږدول شول، د بشري دلایلو له مخې د لنډمهاله استوګنې د پروګرام له لارې د امریکا د ټکساس ایالت هیوستن ښار ته د هغوی د انتقال زمینه برابره شوه.

د هارورډ پوهنتون د محصلانو د خپرونې د راپور له مخې، په دې غونډه کې د هغو افغانانو د کډوالۍ ستونزې هم وڅېړل شوې چې امریکا ته له رسېدو وروسته د دغه هېواد د سختو کډوالۍ پالیسیو له امله له اندېښنو سره مخ دي.

دیانا کپ ټینګار کړی چې د امریکا د حکومت د کافي ملاتړ په نشتوالي کې، د دغه هېواد ښاریانو او سیمه‌ییزو ډلو د افغان کډوالو په ملاتړ او د هغوی د نوي ژوند د بیا جوړولو لپاره د زمینې په برابرولو کې مهم رول لوبولی دی.

ربکا بلومنستاین او دیانا کپ په خپل ګډ کتاب کې د کابل د سقوط او د طالبانو له واکمنېدو وروسته د نیویارک ټایمز د افغان کارکوونکو د تخلیې بهیر، نورو هېوادونو او امریکا ته د هغوی د لېږدولو او بیا مېشتولو لپاره خپلې هڅې بیان کړې دي.