د امریکا پخوانی ولسمشر جو بایډن وايي، د سرطان ناروغۍ له امله نهشي کولای د خپل نوي کتاب په اړه په ټولو مرکو او غونډو کې ګډون وکړي؛ نوموړي وړاندې ویلي و، چې په دغه کتاب کې یې د خپلې ولسمشرۍ د مهمو پرېکړو ترڅنګ د افغانستان د شل کلنې جګړې د پای ته رسولو موضوع هم څېړلې ده.
بایډن د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۷مه) پر اېکسپاڼه لیکلي، چې د ولسمشرۍ دورې په اړه یې یادښتلیک «امریکا، راسره ژمنه وکړه» د نومبر په ۱۷مه خپرېږي. هغه ویلي، په دغه کتاب کې یې د خپلې ولسمشرۍ پرمهال د امریکا پر وړاندې ننګونې، خپلې پرېکړې او د هغو لاملونه بیان کړي دي.
بایډن زیاته کړې، کتاب یې د امریکا د ملي هویت، ارزښتونو، په نړۍ کې د دغه هېواد د رول او د ډیموکراسۍ په اړه د ده د باور څرګندونه هم کوي. د افغانستان په تړاو بایډن د روان کال د جولای په ۱۵مه د خپل کتاب د اعلان په ویډیويي پیغام کې ویلي و، چې په یادښتلیک کې یې د افغانستان د جګړې پای ته رسول هم څېړلي دي.
هغه ویلي و، دغه کتاب د هغه د ولسمشرۍ د دورې مهمو پېښو ته ځانګړی شوی؛ هغه دوره چې د غزې او اوکراین جګړه او همداراز له افغانستان نه د امریکا وتل پهکې شامل وو.
د امریکا د اسوشیټېډ پرېس او اېبيسي خبري اژانسونو د راپورونو له مخې، د بایډن نوی یادښتلیک د هغه د ولسمشرۍ څلور کلنه دوره رانغاړي او د کورنیو او نړۍوالو ننګونو ترڅنګ د مهمو سیاسي پرېکړو په اړه د نوموړي روایت وړاندې کوي. په دغه موضوعاتو کې له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو پرېکړه هم شامله ده.
بایډن په خپل تازه پیغام کې د سرطان ناروغۍ د تشخیص په اړه هم ویلي، چې د کتاب د لیکلو پرمهال پرې دغه ناروغي تشخیص شوې وه؛ خو ډاکټران یې د درملنې پر وړاندې د بدن له غبرګون څخه هیلهمن دي.
هغه ویلي، د خلکو دعاګانو، نېکو هیلو او ملاتړ د ده، مېرمنې جېل او کورنۍ ته یې ډېر ارزښت درلود؛ خو ناروغي یې وخت ناوخت د ورځنیو فعالیتونو بهیر سوکه کوي. نوموړي زیاته کړې، چې د همدې روغتیايي ستونزې له امله نهشي کولای د خپل کتاب په اړه په هغو ټولو مرکو او غونډو کې ګډون وکړي چې پلان یې درلود؛ خو هیلهمن دی چې د کتاب لیکل شوې خبرې به په خپله د لوستونکو لپاره بسنه وکړي.
هغه د خپل پیغام په پای کې د امریکا پر بنسټیزو ارزښتونو ټینګار کړی او ویلي یې دي، چې دغه هېواد د ټولو انسانانو د برابرۍ پر مفکوره جوړ شوی او امریکایان باید دغه اصل هېڅکله هېر نهکړي.
د روسیې څارنوالۍ د هغه خصوصي الوتکې د پیلوټ پرضد د محاکمې دوسیه تایید کړې، چې د ۲۰۲۴کال په جنورۍ کې په بدخشان ولایت کې پرېوتې وه. د روسیې څېړنیزې ادارې ویلي، د څېړنو له مخې د پیلوټ د تېلو ناسمې محاسبې او سرغړونو له امله الوتکه پرېوتې وه چې له امله یې دوه کسان مړه شوي وو.
روسۍ ورځپاڼې «کامرسانت» د دوشنبې په ورځ (د لړم ۱۱مه) راپور ورکړی، چې د ۴۴ کلن پیلوټ دیمیتري بلیاکوف پرضد د الوتنې د خوندیتوب مقرراتو د سرغړونې په تور قضیه محکمې ته لېږل شوې ده.
د روسیې د څېړنو کمېټې ویلي، بلیاکوف خپل تور په بشپړه توګه منلی او د څېړنو پرمهال یې له پلټونکو سره همکاري کړې ده. د همدې همکارۍ له امله پلټونکو د هغه د نیولو غوښتنه نهده کړې؛ خو له نوموړي یې ژمنه اخیستې چې له اجازې پرته به خپل د اوسېدو ځای نه پرېږدي.
د راپور له مخې، د روسیې د ترانسپورټ څارنوالۍ د یادې قضیې د تورونو سند هم تایید کړی دی.
د فالکون ۱۰ ډوله خصوصي الوتکه د ۲۰۲۴کال (د جنورۍ په ۲۰مه) له تایلنډ نه مسکو ته د الوتنې پرمهال د بدخشان په غرنیو سیمو کې لوېدلې وه. دغه الوتکه د ۵۵ کلنې روسۍ انا یفسیوکوا د لېږد لپاره کرایه شوې وه، چې په تایلنډ کې سخته ناروغه شوې او کوما ته تللې وه.
د راپور له مخې، انا له خپل ۶۶ کلن مېړه، سوداګر اناتولي یفسیوکوف او مشر زوی سره د تفریح لپاره تایلنډ ته تللې وه. کله چې نوموړې سخته ناروغه شوه، کورنۍ یې پرېکړه وکړه چې د درملنې لپاره یې مسکو ته ولېږدوي؛ خو د الوتکې د پرېوتو په پېښه کې انا او مېړه یې مړه شول، زوی یې ویتالي ژوندی پاتې شو.
د الوتکې د روغتیايي ډلې یوه بل کارکوونکي ایګور سیوورتکین هم وکولای شول، چې په پښو تر نږدې استوګنې سیمې ځان ورسوي او له خلکو مرسته وغواړي. ژوندي پاتې کسان لومړی کابل او څو ورځې وروسته روسیې ته ولېږدول شول.
د روسیې د څېړنو کمېټې د پلټنو د پایلو په اړه ویلي، چې پیلوټ د سخت مخالف باد او د تېلو د خلاصېدو له ګواښ سره، سره د بېړنۍ ناستې پرېکړه ونه کړه او الوتنې ته یې دوام ورکړ. د کمېټې په وینا، په پایله کې د الوتکې تېل په بشپړه توګه خلاص شول او دواړه انجنونه یې ودرېدل.
روسي پلټونکو همداراز موندلې، چې د الوتکې پیلوټانو د یوې امریکايي کمپنۍ د روزنیزو اسنادو پربنسټ د الوتنې جوازونه ترلاسه کړي وو؛ خو دغه اسناد جعلي وو. د راپور له مخې، د یادې پېښې څېړنې تر دوو کلونو ډېر وخت نیولی او روسي چارواکو د الوتکې د پرېوتو له امله مالي زیان څه باندې ۴۷ مېلیون روبله چې شاوخوا ۵۷۲زره امریکايي ډالره کېږي اټکل کړی دی. ښايي محکمه پیلوټ د یاد زیان د جبرانولو مکلف هم وګرځوي.
د پکتیا طالب والي عبدالخالق عابد د رسنیو د ارزښت او اطلاعاتو ته د لاسرسي پر اهمیت د ټینګار ترڅنګ له رسنیو سره د همکارۍ ژمنه کړې؛ خو د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د خبریالانو نیول، د خبرونو سانسور، د رسنیو تړل او د خلکو معلوماتو ته د لاسرسي محدودول دوام لري.
د پکتیا ولایت رسنیز دفتر (د لړم ۱۷مه) پر اېکسپاڼه لیکلي، چې عبدالخالق عابد د طالبانو له ویاندویانو او د بېلابېلو رسنیو له استازو سره په لیدنه کې ویلي رسنۍ د ولسونو ترمنځ د یووالي، د ټولنې د اصلاح، د عامه پوهاوي د لوړولو او د ناسمو معلوماتو د خپرېدو د مخنیوي مهم مسوولیت لري.
د نوموړي په وینا، رسنۍ د دغه ډلې د مشرتابه د فرمانونو، لارښوونو او پرېکړو په خپرولو او ترویج او همدارنګه د هېواد د روانو پرمختګونو، ډاډمن امنیت او ښې حکومتولۍ د انځور په وړاندې کولو کې مهم رول لري.
عابد د رسنیو له استازو سره د اطلاعاتو پر وخت شریکولو، معلوماتو ته د لاسرسي د زمینې برابرولو او د رسنیو د ستونزو د حل په برخه کې د هر اړخیزې همکارۍ ډاډ هم ورکړی دی.
خو د طالبانو د چارواکو دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې د دوی تر واک لاندې له تېرو څه باندې پنځو کلونو راهیسې د رسنیو خپلواکي په بېلابېلو لارو محدوده شوې او د خبریالانو پر وړاندې د نیونو، ګواښونو، سانسور او ځورونې ګڼې پېښې ثبت شوې دي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز د ۱۴۰۴ لمریز کال په کلني راپور کې ویلي، چې په دغه کال کې یې د رسنیو او خبریالانو د حقونو د سرغړونو لږترلږه ۲۰۷ پېښې ثبت کړې دي. د راپور له مخې، په دغه پېښو کې ۱۸۳ د ګواښ او فشار او ۲۱ د خبریالانو او رسنیزو کارکوونکو د نیولو پېښې شاملې وې. د راپور د خپرېدو پرمهال پنځه کسان لاهم په بند کې وو.
دغه مرکز همدارنګه ویلي، چې د طالبانو د امربالمعروف وزارت لهخوا د ساکښو موجوداتو پر تصویرونو د بندیز له امله لږ تر لږه ۲۱ سیمهییز ټلوېزیوني چېنلونه تړل شوي وو. دغه بندیز د ۲۰۲۶کال تر مارچ پورې په ۲۵ ولایتونو کې عملي شوی و.
د خبریالانو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه یوازې د نیونو او د رسنیو د تړلو تر کچې نه دي پاتې شوي؛ بلکې د خبرونو له خپرېدو مخکې د چارواکو تایید، د انتقادي راپورونو مخنیوی او د رسنیو د محتوا مستقیم کنټرول هم پهکې شامل دي.
د بشري حقونو د څار سازمان د ۲۰۲۵کال د اکتوبر په ۲۳مه په یوه راپور کې ویلي، چې د طالبانو استخباراتي اداره د رسنیو محتوا څاري او د امربالمعروف او نهې عن المنکر وزارت کارکوونکي د رسنیو دفترونه پلټي. د دغه سازمان په وینا، په ځینو سیمو کې خبریالان اړ دي چې خپل راپورونه له خپرېدو مخکې د اطلاعاتو او کلتور له ریاستونو سره شریک کړي.
د بشري حقونو د څار سازمان د افغانستان برخې څېړونکې فرشته عباسي ویلي: «د طالبانو چارواکي په زیاتېدونکي ډول افغان خبریالان اړ باسي، چې خوندي او له مخکې تایید شوي راپورونه جوړ کړي او هغه خبریالان په خپلسرو نیونو او شکنجو مجازات کوي چې له دې کرښې واوړي».
د رسنیو د فعالیتونو د محدودولو یوه بله بېلګه د ۲۰۲۶کال په ترڅ کې د څو رسنیزو بنسټونو تړل دي. د افغانستان د خبریالانو مرکز د راپورونو له مخې، د اصلاح غږ راډیو، تمدن ټلوېزیون او راه فردا ټلوېزیون فعالیتونه ودرول شول. همدارنګه د افغان غږ خبري اژانس او تبیان فرهنګي مرکز دفترونه وتړل شول او یوشمېر کارکوونکي یې ونیول شول.
د اکتوبر په ۱۰مه په افغانستان کې د بيبيسي راډیو خپرونې هم په پښتو، دري او انګلیسي ژبو ودرول شوې. د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د دغې پرېکړې لپاره د «پرلهپسې سرغړونو» یادونه کړې وه؛ خو د ادعا شویو سرغړونو مشخص جزییات یې نه وو وړاندې کړي.
د ښځینه خبریالانو پر وړاندې محدودیتونه هم د طالبانو د رسنیزې تګلارې مهمه برخه ده. په دولتي رسنیو کې د ښځو د کار مخنیوی، د هغوی د غږونو سانسور، په مطبوعاتي غونډو کې د ګډون محدودول او د ښځینه خبریالانو د انځورونو او ویډیوګانو د خپرولو مخنیوی هغه اقدامات دي چې د رسنیو په فعالیتونو یې پراخ اغېز کړی دی.
د افغانستان د خبریالانو مرکز د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر په ۲۸مه ویلي، طالبانو د ۲۰۲۱کال له اګست راهیسې لږ تر لږه ۲۴ داسې لارښوونې او فرمانونه صادر کړي چې د بیان ازادي او د رسنیو فعالیتونه محدودوي. یاد مرکز د دغه اقداماتو په پایله کې د خلکو معلوماتو ته د لاسرسي حق هم زیانمن شوی بولي.
دغه مرکز په خپله اعلامیه کې ویلي: «د افغانستان خلک نن د معلوماتو په بشپړه تیاره کې ژوند کوي؛ نه د جګړې له امله بلکې د یوې قصدي او رسمي تګلارې له کبله».
د بېپولې خبریالانو سازمان د ۲۰۲۶کال د مطبوعاتي ازادۍ په نړۍوال شاخص کې افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو په منځ کې ۱۷۵م ځای ورکړی او د دغه هېواد د مطبوعاتي ازادۍ نمره یې له ۱۰۰ څخه ۱۹،۵۱ ښودلې ده.
د پکتیا په وروستۍ غونډه کې د دغه ولایت د اطلاعاتو او کلتور رییس مولوي فیض الله جوهري هم ویلي، چې د طالبانو د رسنیزې پالیسۍ په ژمنتیا به د رسنیو د پیاوړتیا او د هغوی د ستونزو د حل لپاره هڅې دوام ومومي.
ورته مهال د غونډې په وروستۍ برخه کې د رسنیو په استازیتوب د اطلاعاتو او کلتور ریاست د نشراتو امر نیازالله اصیل ځاځي د رسنیو غوښتنې او وړاندیزونه شریک کړي او ډاډ یې ورکړی، چې په پکتیا کې به ټولې رسنۍ د طالبانو د رسنیزې پالیسۍ په ژمنتیا او د ولایت مقام او اطلاعاتو او کلتور ریاست په همغږۍ خپل فعالیتونه ترسره کوي.
د طالبانو د چارواکو له دغه څرګندونو سره، سره د خبریالانو د نیولو، د خپلواکو رسنیو د تړلو، د خبرونو د سانسور او د معلوماتو د خپرولو د محدودولو مستند موارد ښيي چې د رسنیو د اهمیت په اړه د دوی څرګندونې له عملي رسنیز وضعیت سره څرګند واټن لري.
د ناروې د کډوالو شورا مشر یان اېګلنډ وايي، د غزې په تړانګه کې د اوونۍ په پای کې سختو توپانونو زرګونه خېمې زیانمنې یا ویجاړې کړې دي او بېځایه شوې فلسطیني کورنۍ یې د باران، سېلابونو او سړې هوا پر وړاندې بېسرپناه کړې دي.
یان اېګلنډ له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې غزې ته د خېمو پر ځای د دوامدارو سرپناهځایونو د جوړولو لپاره اړین توکي او ماشینونه ولېږدوي.
اېګلنډ پر اېکسپاڼه لیکلي، چې د دوی کاري ډلې راپور ورکړی، د سختو بادونو له امله د بېځایه شویو خلکو لنډمهالي سرپناهځایونه لهمنځه تللي او ګڼې کورنۍ اړې شوې چې په اوبو ډکو سیمو کې تګ راتګ وکړي؛ په داسې حال کې چې باران د هغوی پاتې شتمنۍ هم لمدې کړې دي.
هغه ویلي: «کورنۍ له سړې او لمدې هوا سره مخ شوې او د تګ لپاره بل هېڅ ځای نهلري». د اېګلنډ په وینا، دا څلورم ژمی دی چې بېځایه شوي فلسطینیان یې په ورته سختو شرایطو کې تېروي.
نوموړي زیاته کړې، چې د اوربند له هوکړې نږدې ۱۳ میاشتې وروسته هم شاوخوا ۲،۱ مېلیونه فلسطینیان د غزې په یوازې ۳۰ سلنه خاوره کې محدود دي او نږدې یو مېلیون کسان په هغو سیمو کې ژوند کوي چې د سېلابونو د منځني او لوړ ګواښ سره مخ دي.
هغه د توپان له امله د رامنځته شویو زیانونو په اړه ویلي، چې غزه د کلونو محدودیتونو او د اړینو توکو د کمښت له پایلو سره مخ ده. د نوموړي په خبره، په غزه کې د سېلابونو د مخنیوي او د خلکو د استوګنې لپاره د سیمو د چمتو کولو په موخه کافي ماشینونه نهشته او هغه ماشینونه چې شته، د تېلو د کمښت له امله په سمه توګه کار نهشي کولای.
اېګلنډ ویلي، بشري مرستندویه سازمانونه هغو کورنیو ته د خېمو او لومړنیو کورنیو توکو د رسولو هڅې کوي چې د توپان له امله یې شته امکانات له لاسه ورکړي؛ خو د اړتیاوو پوره کولو لپاره کافي خېمې او مرستندویه توکي نهشته.
هغه ټینګار کړی، چې خېمې او ترپالونه د غزې د ژمي د ستونزې د حل لپاره کافي نهدي؛ ځکه د سختو بارانونو او تېزو بادونو پر وړاندې مقاومت نهلري او ګڼې خېمې د اوږدې مودې کارونې له امله لا له وړاندې زړې شوې دي.
د ناروې د کډوالو شورا د مشر په وینا، د فلسطین د سرپناه د همغږۍ ډلې د روان کال په اګست کې په خپل راپور کې ویلي و د غزې ۱،۹۸ مېلیونه وګړي چې د ټول نفوس ۹۴ سلنه جوړوي، د سرپناه مرستو ته اړتیا لري. خو له هغه راهیسې یوازې د اړتیا وړ مرستو یوه کوچنۍ برخه غزې ته رسېدلې او د بودجې کمښت هم د بشري مرستو د رسولو بهیر له ستونزو سره مخ کړی دی.
اېګلنډ له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د زیانمنو خېمو د بیا ځای پر ځای کولو پر ځای د داسې لنډمهاله خو دوامدارو سرپناهځایونو جوړولو ته لومړیتوب ورکړي چې کورنیو ته د باران او توپان پر وړاندې خوندي استوګنځای برابر کړي.
هغه همدارنګه غوښتنه کړې، چې غزې ته دې درانه ماشینونه، اړین تجهیزات او ودانیز توکي ولېږدول شي؛ څو د سېلابونو مخنیوی، د ویجاړو شویو ودانیو د خاورو پاکول او د خوندي استوګنځایونو چمتو کول ممکن شي.
نوموړي له دولتونو غوښتي، چې پر اسراییلي چارواکو فشار راوړي څو د بشري مرستو او اړینو توکو د لېږد زمینه برابره کړي. اېګلنډ ټینګار کړی: «فلسطینیان حق لري هغه مرستې ترلاسه کړي چې ورته اړتیا لري. دوی نهشي کولی یو بل ژمی هم له مناسبې سرپناه پرته تېر کړي؛ دوی نور انتظار نهشي کولای».
په بلخ ولایت کې د چرګانو فارم لرونکو افغانستان انټرنشنل ته د غوښې د بیې د پام وړ کمښت او د بېکیفیته بهرنیو چرګوړو د بېحده وارداتو خبر ورکړی دی. د دوی په وینا، که دا وضعیت دوام وکړي، کاروبار به یې له ماتې سره مخ شي.
د دغو فارمونو مالکانو نن یکشنبه، د لړم پر ۱۷مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د دانې او درملو د لوړې بیې له امله د هر کیلوګرام ژوندي چرګ د روزنې لګښت شاوخوا ۱۳۰ افغانیو ته رسېږي؛ خو له دوو میاشتو راهیسې مجبور دي خپل چرګان په خورا ټیټه بیه وپلوري.
د دوی په وینا، تر دوو کیلوګرامو کم ژوندي چرګان په هر کیلو ۱۰۰ افغانۍ او درې کیلوګرامه او تر دې پورته چرګان په هر کیلو ۱۰۵ افغانۍ پر دوکاندارانو پلوري.
دا په داسې حال کې ده چې تر دې وړاندې د چرګانو په فارم کې د چرګانو د پلور بیه د ۱۴۰ تر ۱۴۵ افغانیو ترمنځ وه او په هر کیلو کې به یې لس افغانۍ ګټه کوله.
فارم لرونکي وایي چې د چرګ د بیې له کمېدو سره سره، د دانې د هرې ۵۰ کیلوییزې بوجۍ بیه د ۲۲۵۰ او ۲۶۰۰ افغانیو ترمنځ ده او په دې بیه د دانې سره د هغوی روزل ورته خورا ګران تمامېږي.
د دوی په وینا، د تولید لګښت یې د چرګانو د پلورلو له پیسو څخه پيسو ډېر دی.
د چرګانو روزونکي د دغه وضعیت یو له اصلي لاملونو پر بازار د څارنې نشتوالی او له اړتیا زیات د بېکیفیته یو ورځنیو چرګوړو واردول بولي.
د دوی په وینا، دا نوي له هګیو وتلي یو ورځني چرګوړو ډېری له ازبکستان او ایرانه واردېږي او سوداګر یې پر فارمونو خاوندانو پلوري.
د چرګانو روزونکي وایي، چې ډېری دا چرګوړو د روزنې په جریان کې تلف کېږي او د هغوی د پېرلو او ساتنې لګښت هم لوړ دی.
نظیر احمد (مستعار نوم)، چې د یو فارم خاوند دی، افغانستان انټرنشنل ته وایي چې په اوسني وضعیت کې، هغه دلالان چې له موږ څخه چرګ اخلي او پر قصاب یې پلوري تاوان نه کوي، هر څه تاوان چې دی هغه د فارمونو خاوندان دي.
هغه زیاتوي: «له څو تېرو اونیو راهیسې هر څه چې موږ پلورلي له تاوان سره مل وو. ټول زیان هغو فارمونو خاوندانو ته رسېږي چې تر ټولو ډېر زحمت وباسي او خپله پانګه له لاسه ورکوي. دا مهال سل په سلو کې فارمونو واله پوروړي دي او د هر یوه پور د ۲۰۰ زرو او ۵۰۰ زرو افغانیو ترمنځ دی. دا په رښتیا یو سراسري ناورین دی».
د سوداګر او د اقتصادي چارو کارپوه اشرف تېمور افغانستان انټرنشنل ته وایي چې په ټول افغانستان کې د چرګانو د روزنې د بازار اوسنی بحران د هغو ستونزو پایله ده چې تر اوسه یې د حل لپاره کوم اغېزمن ګام نه دی پورته شوی.
د هغه په وینا، که څه هم له بهر څخه د چرګانو د کنګل شوې غوښې واردول په رسمي توګه منع دي، خو د بېکیفیته او ناروغو یو ورځنیو چرګانو واردات لا هم د افغانستان د چرګانو بازار ته زیان رسوي.
هغه زیاتوي: «اصلي ستونزه دا ده چې د دغو چچو لویه برخه وارداتي ده او له بلې خوا، د هغو چرګړو پر شمېر هېڅ دقیقه څارنه نشته چې هېواد ته واردېږي او په فارمونو کې روزل کېږي. کله چې د چرګړو شمېر د بازار له اړتیا ډېر وي، د تولید کچه لوړېږي او د چرګانو بیه راټیټېږي».
د هغه په وینا، که دا وضعیت دوام وکړي، کېدای شي په هېواد کې د چرګانو ډېری فارمونه خپل فعالیت ودروي.
د بلخ ولایت د چرګانو روزونکي هم افغانستان انټرنشنل ته وایي، چې د دې وضعیت دوام کولای شي د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې سلګونه واړه او لوی فارمونه له مالي ماتې سره مخ کړي.
د کورنیو تولیداتو پر بازار د ملاتړ او څارنې نشتوالی
د رسمي شمېرو او د چرګانو د روزونکو د اتحادیې د راپورونو له مخې، په بلخ ولایت کې د یو زر او ۲۰۰ او یو زر او ۵۰۰ ترمنځ د چرګانو فارمونه فعالیت کوي.
په دغو فارمونو کې د غوښینو چرګانو، هګۍ اچوونکو چرګانو او د چرګړو د تولید مرکزونه شامل دي.
دا فارمونه د مزارشریف د بازار د اړتیا لویه برخه پوره کوي چې هره ورځ له ۳۵ تر ۴۰ ټنو پورې د چرګانو غوښه مصرفوي. سره له دې، د چرګانو روزونکي وایي چې د بیو راټیټېدو او د تولید د لګښتونو لوړېدو د دغو مرکزونو فعالیت له جدي خطر سره مخ کړی دی.
کارپوهانو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په وروستیو کلونو کې د افغانستان د کرنې او مالدارۍ سکتور له اقتصادي ستونزو، د پلور له کمښت او د دولت او نړیوالو بنسټونو له خوا د کافي ملاتړ له نشتوالي سره مخ و.
د هغوی په وینا، د لومړنیو توکو د بیو پرلهپسې بدلون، د اړتیا وړ توکو بېڅارنې واردات، د کورنیو تولیدونکو لپاره د ملاتړیزو پروګرامونو نشتوالي، د ډېرو کوچنیو او متوسطو کاروبارونو کار ستونزمن کړی دی.
د چرګانو فارمونه هم له هغو برخو څخه دي چې له دغه وضعیت څخه زیانمن شوي دي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ په خپور شوي راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر تر پایه نږدې ۱.۲۹ میلیونه افغانان له ایران او پاکستانه افغانستان ته ستانه شوي دي. د راپور له مخې، شاوخوا ۴۳ سلنه دغه کسان ایستل شوي وو او په ناڅاپي او سختو شرایطو کې بېرته هېواد ته رسېدلي دي.
راپور وايي، د ستنېدونکو افغانانو ډېری کورنۍ د استوګنځي، کار، عاید، روغتیايي خدمتونو او زدهکړو ته د لاسرسي له جدي ستونزو سره مخ دي او د بېرته ستنېدو چټک بهیر د افغانستان پر کمزورو خدماتو او کوربه ټولنو اضافي فشار اچولی دی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د شمېرو له مخې، د روان کال له پیل راهیسې ۵۷۳ زره افغانان له ایرانه او ۷۱۴ زره او ۳۰۰ افغانان له پاکستانه افغانستان ته راستانه شوي دي.
د راپور له مخې، له جنورۍ څخه تر سپټمبر پورې له ۲۰۲ زرو ډېرو افغان کډوالو او کډوالۍ ته ورته حالت لرونکو کسانو د افغانستان په سرحدي سیمو کې نغدې مرستې ترلاسه کړې دي. د مرستو ترلاسه کوونکو ۴۵ سلنه کورنۍ د ښځو له خوا اداره کېدې، ۳۳ سلنه کورنیو کې معلول کسان موجود وو او څلور سلنه کورنۍ د ماشومانو له خوا اداره کېدې.
راپور وايي، شاوخوا ۳۴۰ زیانمنو کورنیو ته د بېرته مېشتېدو ځانګړې مرستې ورکړل شوې، څو خپل ژوند له سره پیل او د عاید سرچینې ومومي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې په وینا، له ۲۳۰۰ څخه ډېرو کسانو ته، چې ځانګړي خوندیتوب ته اړتیا لرله، نغدې مرستې ورکړل شوي او نږدې ۲۶۰۰ کورنیو ته د کورنیو لومړنیو اړتیاوو لپاره مالي ملاتړ برابر شوی دی.
راپور ښيي چې د شکایتونو، سلا مشورو او معلوماتو د برابرولو له لارې له ۴۵ زرو څخه ډېرې غوښتنې او پوښتنې ثبت شوې دي، چې نږدې ۱۵ زره قضیې یې د ځانګړې تعقیب او مرستې لپاره ارزول شوې دي.
د یو اېن اېچ سي آر او شریکو ادارو د هېواد په ۲۶ ولایتونو او ۱۰۳ ولسوالیو کې د نږدې ۴ زرو کورنیو وضعیت ارزولی او له ۲۸ زرو ډېرو کسانو سره یې تماس نیولی دی. د راپور له مخې، په دې ارزونو کې د ګډونوالو ۵۴ سلنه ښځې وې.
راپور همداراز وايي، د ځان بسیاینې او اقتصادي فرصتونو د پراخولو لپاره ۲۶۵۰ کسانو، چې ۱۲۰۰ ښځې هم پکې شاملې وې، د کوچنیو پورونو او مالي پروګرامونو له لارې د ۶.۱ میلیونه ډالرو تمویل ترلاسه کړی دی. د دې مرستو په مټ نږدې ۲۵۰۰ فعال کاروبارونه او ۱۴۵ نوي کاروبارونه ملاتړ شوي دي.
د راپور له مخې، په هرات کې د ډیجیټلي مهارتونو، تخنیکي او مسلکي زدهکړو، قابلهګۍ او ښوونکو د روزنې پروګرامونو له لارې هم سلګونه افغانانو ته روزنه ورکړل شوې ده.
په راپور کې د «سمیرا» په نوم د یوې افغانې مېرمنې کیسه هم راغلې ده، چې له ایرانه تر ستنېدو وروسته یې د خیاطۍ له لارې د خپلې کورنۍ د ژوند لګښتونه برابر کړي دي. نوموړې د خپلې کورنۍ یوازینۍ نفقه برابروونکې ده او ویلي یې دي چې که د خیاطۍ نور وسایل او مالي ملاتړ ترلاسه کړي، خپل کاروبار پراخولای شي.
ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ وايي، د افغانستان لپاره یې د ۲۰۲۶ کال ټولې مالي اړتیاوې ۲۱۶.۴ میلیونه ډالر اټکل کړې دي، خو د سپټمبر تر پایه یوازې ۳۰ میلیونه ډالر ځانګړي شوي دي.
راپور خبرداری ورکوي، چې د بودیجې کمښت به د بېرته ستنېدونکو افغانانو د ملاتړ، د کارموندنې، د استوګنې او د بیا ادغام پر پروګرامونو مستقیم اغېز وکړي. د ادارې په وینا، که کافي نړیوالې مرستې برابرې نه شي، زرګونه بېرته ستانه شوي افغانان به د ژوند د لومړنیو اړتیاوو له جدي ستونزو سره مخ شي.