له مزاره تر هاروارډه؛ په طالب واکمنۍ کې د زېږېدلې افغان نجلۍ د دوکتورا بریالی مزل

طالبانو د ۱۹۹۶ کال په سپټمبر کې کابل نیولی و او په راتلونکو کلونو کې یې د افغانستان د ډېری برخو کنټرول ترلاسه کړ، خو په شمال کې د احمدشاه مسعود، عبدالرشید دوستم او نورو سیمه‌ییزو قوماندانانو په مشرۍ د متحدې جبهې مقاومت دوام درلود.

د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته، متحده ایالاتو د اکتوبر پر اوومه پر افغانستان هوايي بریدونه پیل کړل.

واشنګټن له طالبانو د القاعدې د مشر اسامه بن لادن د سپارلو غوښتنه کړې وه، خو د طالبانو او امریکا ترمنځ کړکېچ په پوځي جګړه بدل شو.

د امریکا هوايي ځواک د طالبانو پر پوځي مرکزونو او دفاعي لیکو بریدونه کول، په داسې حال کې چې د متحدې جبهې ځواکونو د ځمکنیو عملیاتو لپاره چمتووالی نیوه.

د مزارشریف د نیولو عملیات

مزارشریف د افغانستان په شمال کې د سوداګرۍ، ترانسپورټ او سیمه‌ییزو اړیکو له پلوه ستراتیژیک ارزښت درلود.

ښار له تاجکستان او ازبکستان څخه د طالبانو د مخالفو ځواکونو لپاره د اکمالاتو یوه مهمه لار پرانیسته.

د مزارشریف هوايي ډګر هم د پرله‌پسې هوايي بریدونو لپاره د امریکا په مشرۍ ځواکونو ته یو نوی عملیاتي مرکز برابر کړ او له هغه ځایه یې د طالبانو او القاعدې پر اهدافو خپلو بریدونو ته دوام ورکړ.

هممهاله امریکايي جېټ الوتکو او بي-۵۲ بم‌اچوونکو الوتکو د کابل په شمال کې او کندهار ته نږدې د طالبانو پر اهدافو څو ځله بریدونه وکړل.

د متحدې جبهې ځواکونو، چې د عبدالرشید دوستم، جنرال داود داود او عطا محمد نور تر قوماندې لاندې ډلې پکې شاملې وې، د امریکا د هوايي ملاتړ په مرسته پر ښار د بریدونو لړۍ چټکه کړه.

د امریکا ځانګړو ځواکونو هم د متحدې جبهې له قوماندانانو سره په همغږۍ کې فعالیت کاوه. د دوی دنده د هوايي بریدونو د هدفونو ټاکل، اړیکې او په ځمکنیو عملیاتو کې همغږي وه.

د نومبر په نهمه د متحدې جبهې ځواکونو د ښار جنوبي دفاعي کرښې ماتې کړې، د امام بخاري پله له سیمې یې پرمختګ وکړ او د ښار پر لور ورننوتل.

عبدالرشید دوستم هغه مهال اعلان وکړ چې مزارشریف یې نیولی دی. هوايي ډګر او ځینې نورې سیمې د عطامحمد نور ځواکونو نیولې وې.

د امریکا دفاع وزارت په لومړیو ساعتونو کې د ښار د بشپړ سقوط په اړه محتاط دریځ درلود او د راپورونو خپلواک تایید یې ستونزمن بلله.

د طالبانو شاتګ او د ښار بدلون

د ښار له نیول کېدو وروسته د طالبانو ځواکونه له مزارشریف څخه ووتل. په ښار کې خلکو د طالبانو د وتلو هرکلی کاوه، موسیقي بېرته واورېدل شوه او د متحدې جبهې بیرغونه د ښار په بېلابېلو برخو کې پورته شول.

طالبانو له ۱۹۹۸ کال راهیسې شاوخوا درې کاله پر مزارشریف واکمني کړې وه.

د ښار سقوط د طالبانو لپاره ځکه مهمه ضربه وه چې شمال ته یې د اکمالاتو او تګ راتګ مهمې لارې له لاسه ورکړې. د مزارشریف هوايي ډګر هم د راتلونکو پوځي عملیاتو لپاره ارزښت درلود.

د مزارشریف سقوط د طالبانو د نورو دفاعي لیکو پر مورال هم اغېز وکړ. په کندوز کې ددې ډلې ځواکونه محاصره شول او د تسلیمۍ خبرې اترې پیل شوې.

د نومبر په ۱۳مه متحده جبهه کابل ته ننوتله او طالبان له پلازمېنې ووتل.

په راتلونکو ورځو کې د افغانستان په نورو مهمو سیمو کې هم د طالبانو لیکې وپاشل شوې او سیمې یې له لاسه ور کړې.

خو پنځه ویشت کاله وروسته، مزارشریف یوځل بیا د طالبانو په لاس کې دی او مخالفو وسله والو ډلو یې پر وړاندې په مختلفو سیمو کې بریدونو ته زور ور کړی دی.

د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) د روان کال اګسټ په ۱۴مې د طالبانو د پنځه کلنۍ واکمنۍ په تړاو خپاره کړي یو راپور کې ویلي چې له۲۰۲۱کال راهیسې پر زده کړو د طالبانو له د بندیز وروسته له ۲.۶میلیونه ډېرې افغانې نجونې له منځنیو او لوړو زده کړو محرومې پاتې شوې دي.
دغه بنسټ همداراز دا هم ویلي چې افغانستان یواځینی هېواد دی نجونې پکې له زده کړو محرومې دي.
همداراز د ملګرو ملتونو او بشر حقونو بنسټونو لخوا په خپاره شویو راپورونو کې په څرګند ډول ویل شوي دي چې دغه بندیز لامل شوی چې ډیری افغان نجونې له رواني ناروغیو سره لاس او ګریوان شي.
واشنګټن پوسټ هم په خپل یو راپور کې ویلي و چې له زده کړو محرومیت په افغان نجونو کې د رواني ناروغیو کچه لوړه کړې. همداراز د افغانستان انټرنشنل لخوا په یو خپاره کړي راپور کې هم د افغانستان له پنځو روغتیایی مرکزونو څخه سرچینو ویلي و، چې د رواني ناروغیو ډیرۍ برخه هغه ښځې او نجونې دي چې د طالبانو د بندیز له امله له زده کړو او کار نه محرومې شوې دي.
هما منګل(مستعار نوم) چې د پکتیا ولایت انجنیرۍ پوهنځي د دریم کال محصله وه او د طالبانو له بندیز وروسته یې زده کړې بشپړې نه شوې وایې چې دوه کاله د رواني ناروغۍ له امله وکړېده.
هغه چې اوس مهال یې واده کړی او د دوو ماشومانو مور ده وایي چې له زده کړو محرومیت یې دومره رواني وضعیت خراب کړی و چې ان د ځان وژنې تر فکرونو رسېدلې وه.
هما وایي، د پکتیا په شان یو سنتي ولایت کې ډیر په سختي د انجنیري تر پوهنځۍ رسیدلې وه او هیله یې لرله زده کړې بشپړې کړي.
هغه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وایي چې: « د طالبانو له راتګ او په ځانګړي ډول کله چې په زده کړو بندیز ولګېده افغانستان کې مې د ښه ژوند کولو او موخو ته د رسیدو لپاره هیڅ تمه پاتې نه وه.»
هغه زیاتوي چې: « پکتیا کې نجونو لپاره د زده کړو ډېر امکانات نه و ځکه خلک یې لا هم د ښځو پر وړاندې ډیر د ازادۍ فکر نه لري، ما مې کورنۍ په سختي دې ته قانع کړه چې ما کابل ته د ماما کور کې پریږدي چې د کانکور چمتوالی بشپړ کړم، کله چې انجنیري پوهنځي ته کامیابه شوم ویاړ و راته چې د زحمتونو ځواب مې ترلاسه و، خو طالبانو په خپلو بندیزونو راته د نور پرمختګ او بریاوو مخه ونیوله.»
هغه وایي له همدې امله چې د پوهنتون زده کړې یې بشپړې نه شوې په ژور خپګان اخته شوه او دوه کاله یې درملنه وکړه.
هغه زیاتوي چې:« دوه کاله ډېره ناروغه شوم، له ژوند مې زړه تور وه هیله مې لرله چې بېرته خپلو زده کړو ته دوام ورکړم خو لاره یې نه وه، ان څو ځلې مې تصمیم ونیو چې ځان وژنه وکړم.»
هما وایي چې د وهت په تېریدو اړ شوه خپلې موخې بدلې کړی، اوس یې واده کړی او د دوو ماشومانو مور ده او رواني صحت یې هم څه ناڅه ښه دی.
هما وایي: « اوس مور یم او مجبوره یم ښه اوسم، د دوی پالنه وکړم، د زده کړو تمه نوره نلرم.»
د رواني ناروغیو ډاکټران وایي چې په ټولنیز ژوند کې بندیزونه او محدودیتونه، توپیري چلند او تبعیض د رواني ناروغیو لامل کېدای شي او انسان د ناهیلۍ پر لور بیایي.
د رواني درملنې او مشاورې متخصص ډاکټر چې نه غواړي نوم یې یاد شي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وایي چې د طالبانو له لوري پر زده کړو بندیز د افغان نجونو لپاره د ټولیزې ټروما یو ډول دی چې د توپیري چلند او تبعیض سره مل دی.
هغه وایي د ټولیزې ټروما نه موخه هغه پیښې دي چې د یوې ټولنې خلک یې په ګډه تجربه کوي او نږدې ټول خلک ترې اغیزمن کیږي.
نوموړی زیاتوي چې د نا هیلۍ حس د انسانانو پر رواني روغتیا ژور اغیز کوي او له دې امله ډیری کسان په ژور خپګان اخته کېدای شي.
دغه ډاکټر وایي چې: « هیله او تمه لرل انسان ښه ژوند کولو ته تشویقوي، حتی که مو پام کړی وي د سرطان د درملنې لپاره همدغه د هیلې لرلو حس د دغې ناروغۍ په درملنه کې حتی رول لري.»
ورته مهال یوه بله مور چې نه غواړي خپل نوم واخلي وایي چې نږدې درې میاشتې وړاندې یې لور د رواني ناروغۍ له امله ځان وژنه وکړه.

هغه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې د ټولنې د ناسمو برداشتونو له امله یې دغه موضوع پټه ساتلې او د خپلې کورنې پرته یې بل هیچاته په دې اړه معلومات نشته.
هغه د خپلې لور د ناروغۍ لامل له زده کړو محرومیت یادوي او وایي چې: « پرته له کوم شک او په پوره یقین وایم چې لور مې له دې امله په ژور خپګان اخته شوه چې د زده کړو د دوام نه محرومه شوه.»
د دغې مور په وینا لور یې غوښتل چې خپلې زده کړې بشپړې کړي. هغه وایي چې د ښوونځیو له بندیدو وروسته یې لور ډېر ژړل او خپګان یې کاوه.
دغه مور همداراز زیاتوي چې هغه یې ډاکټر ته هم بیولې وه خو د کورنۍ ناوړه وضعیت او له کوره د بهر نه تګ له امله د هغې درملنه بشپړه نشوه.
نوموړې د لور د ځان وژنې په اړه د نورو معلوماتو له ورکولو ډډه وکړه خو دا ټینګار یې کاوه چې له زده کړو د محرومیت له امله د نجونو د پوهاوي کچه ورځ تر بلې ټیټیږي او نشي کولی د ژوند سختیو لپاره زغم ډیر کړي.
د رواني ناروغیو یاد متخصص ډاکټر همداراز د ځان وژنې په اړه وایي چې ځان وژنه د بېلابېلو لاملونو له امله رامنځته کیږي.
هغه زیاتوي چې دوامداره بندیزونه او د رواني ناروغیو زیاتېدل او دوام ځان وژنې ته لاره هوارولی شي.
طالبانو له خپلې واکمنۍ وروسته له څه باندې پنځو کلونو راهیسې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز لګولی.
د ملګرو ملتونو او بشر حقونو بنسټونو په وار وار له طالبانو د دغه بنړیز د له منځه وړلو غوښتنه کړې خو طالبانو دغه بندیز ته دوام ورکړی.
بلخوا یونسیف وایي چې که د طالبانو دغه بندیز دوام وکړي افغانستان به تر ۲۰۲۵کال د ښځینه روغتیایي کار کوونکو او ښوونکو له سخت کمښت سره مخ شي.

په ۲۰۰۱ کال کې د امریکا په مشرۍ پر افغانستان د پوځي برید او د طالبانو د لومړي حکومت له نسکورېدو وروسته، په ګاونډي پاکستان کې د طالبانو د ملاتړ پراخ سیاسي، مذهبي او ولسي خوځښتونه رامنځته شول. په داسې حال کې چې د پاکستان حکومت د واشنګټن په مشرۍ د ترهګرۍ ضد ایتلاف برخه شو، په قبایلي سیمو او خیبر پښتونخوا کې زرګونو کسانو د طالبانو د ملاتړ لپاره د جګړې اعلان وکړ، هغوی ته یې پناه ورکړه او د افغانستان جګړې ته د تګ لپاره یې لښکرې جوړې کړې.

دغه بهیر وروسته د طالبانو په بیا منظمېدو او د پاکستاني طالبانو د وسله‌وال خوځښت په راټوکېدو کې ټاکونکی رول ولوباوه.

د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې چې د امریکا په مشرۍ نړیوالو ځواکونو پر افغانستان برید وکړ او د طالبانو حکومت یې نسکور کړ، پاکستان له یوې پېچلې سیاسي او امنیتي معادلې سره مخ شو. د دغه هېواد حکومت د امریکا له ایتلاف سره یوځای شو، خو په سیاسي، مذهبي او ولسي کچه د امریکا د پوځي مداخلې پر وړاندې پراخ مخالفت موجود و.

په پاکستان کې د مذهبي ګوندونو، دیني مشرانو او وسله‌والو ډلو یوه برخه د امریکا برید اشغال وباله او د طالبانو ملاتړ یې اعلان کړ. د پاکستان په امنیتي ادارو کې هم د طالبانو ملاتړ کېده. د مذهبي ډلو غبرګون ډیورنډ کرښې ته څېرمه په قبایلي سیمو او د خیبر پښتونخوا په ملاکنډ ډویژن کې ډېر روښانه و. ځکه دلته واردمخه مذهبي ډلو اغیز درلود.

په دغو سیمو کې د طالبانو د ملاتړ لپاره کمپونه جوړ شول او یو شمېر خلکو له افغانستان نه د ورتښتېدلو طالب مشرانو او بهرنیو جنګیالیو لپاره هم د خپلو کورونو دروازې پرانېستې.

د صوفي محمد د جهاد کمپاین

په ملاکنډ ډویژن کې د تحریک نفاذ شریعت محمدي (TNSM) مشر مولانا صوفي محمد د هغو لومړنیو مذهبي مشرانو له ډلې و چې د امریکا پوځي مداخله یې د اشغال په توګه وغندله او افغانستان ته یې د جګړې لپاره د خلکو د لېږلو کمپاین پیل کړ.

هغه د «جهاد افغانستان» تر نوم لاندې د ملاکنډ ډویژن په بېلابېلو سیمو کې د خلکو د راټولولو کمپونه جوړ کړل. د څو اونیو په ترڅ کې نوموړي د طالبانو د ملاتړ لپاره د شاوخوا اتو تر لسو زرو کسانو یو لښکر چمتو کړ.

د دیر سیمه‌ییز خبریال اسرار خان، چې هغه مهال یې د صوفي محمد کمپاین له نږدې څاره، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې په ملاکنډ کې د خلکو ترمنځ د جګړې لپاره د تګ یوه غیرمعمولي احساساتي فضا رامنځته شوې وه.

د هغه په وینا، په ښارونو او کلیو کې کمپونه جوړ شوي وو، خلکو افغانستان ته د تګ لپاره نومونه لیکل او د دې کمپاین مالي ملاتړ یې کاوه. هغه وویل چې د خلکو لېوالتیا دومره زیاته وه چې ځینې وخت به داسې احساس کېده، لکه امریکا چې پر پاکستان برید کړی وي.

اسرار خان وايي، « زما خپل ورور هم د صوفي محمد له لښکر سره یوځای شوی و او باجوړ ته تللی و، څو له هغه ځایه د لغرای لارې افغانستان ته واوړي».

هغه وايي، پلار یې ترې وغوښتل چې باجوړ ته ولاړ شي او ورور یې بېرته راولي، خو کله چې هلته ورسېد، له داسې صحنې سره مخ شو چې دی یې هم اغیزمن کړ.

د هغه په وینا، هغه کسان چې افغانستان ته د تګ لپاره په یوه جومات کې راټول شوي وو، په ګلونو نمانځل کېدل، له لوډسپیکرونو د «الجهاد، الجهاد» او «امریکا مرده باد» شعارونه ورکول کېدل او خلکو خپلې وسلې پورته کولې.

اسرار خان وايي: «د یوې مودې لپاره دې فضا زما پر ذهن هم اغېز وکړ او زه هم دې ته لېوال شوم چې له دغه لښکر سره یوځای شم او افغانستان ته ولاړ شم».

د صوفي محمد په لښکر کې د بېلابېلو عمرونو خلک شامل وو. ډېرو یې عصري وسلې نه لرلې، ځینو تلوارونه او ځینو د خپلو پلرونو او نیکونو زړې ټوپکې له ځان سره اخیستې وې.

د دیر سیمه‌ییز خبریال حلیم اسد هم د هغه وخت د کمپاین په اړه وايي، چې صوفي محمد په یوه پیک‌اپ موټر کې ګرځېده او د لوډسپیکر له لارې به یې د قران کریم تلاوت خپرېده.

د هغه په وینا، صوفي محمد د ملاکنډ ډویژن بېلابېلو ښارونو ته سفرونه وکړل او د خلکو د راټولولو لپاره یې په ګڼو سیمو کې کمپونه جوړ کړل. د دغو کمپونو له ډلې د سوات ګراس ګراونډ، چکدرې، تالاش او بونیر کمپونه د پام وړ وو.

حلیم اسد وايي، صوفي محمد په داسې حال کې د خلکو لوی لښکر برابر کړ چې طالبانو لا په بشپړه توګه له افغانستان نه شاتګ نه و کړی. د هغه په وینا، طالبانو هم صوفي محمد ته پیغام استولی و چې د امنیتي وضعیت د ترینګلتیا له امله دې افغانستان ته نه ورځي، خو نوموړي له دې خبرداري سره سره خپل لښکر افغانستان ته ولېږداوه.

د سیمه‌ییزو خبریالانو په وینا، د دغه لښکر ګڼ کسان په افغانستان کې ووژل شول یا ونیول شول او د دیر ولسوالۍ یو شمېر کسان تر اوسه هم لادرکه دي.

د پاکستان سیاسي او مذهبي فضا

عنایت الله خان، چې د دیر ولسوالۍ اوسېدونکی او د جماعت اسلامي د ملاکنډ ډویژن مشر دی، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د طالبانو د حکومت له نسکورېدو وروسته د پاکستان ډېرو مذهبي او سیاسي ګوندونو د امریکا پوځي مداخله وغندله.

د هغه په وینا، پاکستان هغه مهال له طالبانو سره نږدې اړیکې لرلې او په دغه هېواد کې د امریکا ضد احساسات هم پراخ وو. له همدې امله د ټولنې د بېلابېلو برخو خلکو د افغانستان پر وړاندې د امریکا پوځي اقدام ته منفي غبرګون وښود.

عنایت الله خان وايي، د طالبانو د ملاتړ یوه بله پایله دا وه چې په قبایلي سیمو کې کوچنیو وسله‌والو ډلو له یو بل سره اړیکې او همکاري پیل کړه. د ده په وینا، دغو ډلو وروسته د تحریک طالبان پاکستان بڼه خپله کړه او د امریکا او نړیوالو ځواکونو پر وړاندې یې د وسله‌وال مقاومت په پراخولو کې ونډه واخیسته.

هغه زیاتوي چې د افغانستان په خاوره کې د امریکا او متحدینو پوځي حضور د پاکستان او د سیمې د نورو هېوادونو لپاره هم د اندېښنې موضوع وه.

د خیبر پښتونخوا په قبایلي سیمو کې شمالي او جنوبي وزیرستان هغه لومړنۍ سیمې وې چې له افغانستان نه شاتګ کوونکو طالب جنګیالیو او قوماندانانو پکې پناه واخېسته.

د افغان طالبانو ترڅنګ، د القاعدې عرب جنګیالي، ازبکان، چیچنیان او د نورو هېوادونو وسله‌وال هم دغو سیمو ته ولېږدول شول.

د پاکستاني طالبانو ځینو سیمه‌ییزو قوماندانانو نیک محمد وزیر، بیت الله محسود، حافظ ګل بهادر او مولانا صادق نور او د لشکر طیبه او نورو پاکستانۍ جهادي ډلو غړو په قبایلي سیمو کې د دغو وسله‌والو په ملاتړ او تنظیم کې مهم رول درلود.

د بهرنیو جنګیالیو د شمېر له زیاتېدو وروسته، د امریکا تر فشار لاندې پاکستان په قبایلي سیمو کې خپل پوځ ځای پر ځای کړ. په ۲۰۰۳ او ۲۰۰۴ کلونو کې د دغو جنګیالیو پر وړاندې پوځي عملیات هم پیل شول.

په باجوړ کې مولوي فقیر محمد د افغانستان له جګړې څخه تښتېدلو یو شمېر بهرنیو جنګیالیو ته پناه ورکړه. په دې ډله کې د القاعدې غړي هم شامل وو. باجوړ ته د القاعدې د مشر ایمن الظواهري د تګ او هلته د سیمه‌ییزو وسله‌والو له ملاتړ څخه د برخمنېدو ادعاوې هم مطرح شوې وې.

د طالبانو د بیا راټوکېدو تر شا د پاکستان رول

افغان خبریال سمیع یوسفزی، چې د طالبانو غورځنګ یې له نږدې څارلی، وايي چې د طالبانو غورځنګ له پیله په پاکستان کې د دولتي او ولسي ملاتړ بېلابېلې بڼې تجربه کړې وې.

هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د مجاهدینو له جګړو وروسته په افغانستان کې اوږدې کورنۍ جګړې او سیاسي بې‌ثباتۍ د پاکستان لپاره د امنیتي اندېښنو زمینه برابره کړې وه.

د هغه په وینا، پاکستان غوښتل په افغانستان کې داسې یو ځواک رامنځته شي چې د کرښې هاخوا جګړې او بې‌ثباتۍ مخه ونیسي او د مجاهدینو د پخوانیو ډلو ځای ونیسي. د نوموړي په باور، دا هغه عوامل وو چې د طالبانو غورځنګ ته یې په پاکستان کې د دولتي او ولسي ملاتړ زمینه برابره کړه.

سمیع یوسفزی وايي، د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته پاکستان د امریکا په مشرۍ ایتلاف سره یوځای شو، خو په کور دننه د امریکا د پوځي اقدام پر وړاندې مخالفت دوام درلود.

هغه د دې مخالفت د پیاوړتیا لپاره څو عوامل یادوي: په افغانستان کې د نوي حکومت پر جوړښت د متحدې جبهې نفوذ، د پاکستان او هند ترمنځ سیاسي سیالي، په اسلامي نړۍ کې د امریکا ضد احساسات او وروسته پر عراق د امریکا برید.

د نوموړي په وینا، دغو شرایطو طالبانو ته دا فرصت برابر کړ چې د امریکا او متحدینو پر وړاندې خپل ټینګاو بیا منظم کړي.

هغه زیاتوي چې په ۲۰۰۴ او ۲۰۰۵ کلونو کې د طالبانو د جګړې د پراخېدو پر مهال قبایلي سیمې د دوی د تنظیم، اړیکو او جګړه‌ییزو پلانونو لپاره په مهمو مرکزونو بدلې شوې وې.

دیني مدرسې او د جګړې د بشري ځواک برابرول

په پاکستان کې د طالبانو د ملاتړ د څرنګوالي په اړه یو افغان خبریال، چې د موضوع په اړه یې په کابل کې څېړنې کړې او نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، وايي چې دیني مدرسو او مذهبي سازمانونو د طالبانو د جګړې لپاره د بشري ځواک په برابرولو کې مهم رول درلود.

هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د پاکستان په ځینو دیني مدرسو کې زرګونه کسان د پاکستان پلوه مذهبي او جهادي سازمانونو له لارې جذب شول او د طالبانو د جګړې لپاره افغانستان ته ولېږل شول.

د هغه په وینا، په هغه وخت کې چاپي رسنیو هم د طالبانو د انځور په جوړولو کې ونډه لرله. په ورځپاڼو او مجلو کې داسې مطالب خپرېدل چې طالبان یې د یوه سپېڅلي او دیني غورځنګ په توګه معرفي کول.

نوموړی وايي، هغه پاکستاني جنګیالي چې په افغانستان کې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال وژل شوي، نیول شوي یا ټپیان شوي وو، وروسته په خپلو سیمو کې د طالبانو د ملاتړ په پراخولو کې اغېزناک ثابت شول.

د دغه خبریال په وینا، د افغانستان د جمهوریت له جوړېدو وروسته د هند نفوذ د پاکستان د امنیتي اندېښنو یوه برخه وګرځېده. د هغه په باور، پاکستاني چارواکو په تدریجي ډول د افغان طالبانو له ځینو مشرانو، په ځانګړې توګه جلال‌الدین حقاني او د هغه له شبکې سره، پټې اړیکې او همکاري پراخه کړه.

پاکستانی خبریال او د افغان چارو کارپوه طاهر خان وايي چې په پاکستان کې د طالبانو لپاره د ولسي خواخوږۍ یو مهم لامل د امریکا له خوا د طالبانو د حکومت نسکورول وو.

د هغه په وینا، په پاکستان کې له دې مخکې هم د امریکا ضد احساسات او د جهادي فکر پلویان موجود وو او پر افغانستان پوځي برید د دغو ډلو لپاره د بسیج او فعالیت زمینه برابره کړه. طاهر خان وايي، چې د امریکا پوځي مداخلې په پاکستان کې موجودو جهادي ډلو ته یو ګډ سیاسي او مذهبي دریځ برابر کړ او د پولې هاخوا د طالبانو د مقاومت د پراخېدو لپاره یې شرایط برابر کړل.

طالبانو دوشنبې (د لړم ۱۸مه) دغه ویډیو خپره کړې او لیکلي یې دي چې فدایي له سمیع سادات سره اړیکې لرلې او هغه ترې غوښتي وو چې نوموړی پاکستان ته ورشي.

الله داد فدایي د تېر جمهوري نظام پر مهال د میدان وردګ، بغلان، نیمروز او لغمان ولایتونو امنیه قوماندان پاتې شوی او څو ورځې وړاندې په لغمان کې د طالبانو له لوري نیول شوی و.

په دغه ویډیويي پیغام کې فدایي ځوانانو ته د پیغام پر مهال وایي چې «یوه لوبه روانه ده» او له هغوی غواړي چې په خپل هېواد کې پاتې شي او د ده په وینا، «دوکه» نه شي.
نوموړی ادعا کوي چې د مخالفو ډلو مشران خپل اولادونه په بهر کې په عیش او عشرت کې ژوند کوي، خو ځوانان جګړې ته هڅوي.
فدایي د متحدې جبهې پر مشر سمیع سادات او نورو کسانو نیوکه کوي او وایي چې هغوی د واک ترلاسه کولو لپاره خلک جګړې ته هڅوي. نوموړی همداراز ادعا کوي چې په هېواد کې امنیت دی او د جګړې لپاره هېڅ دلیل نشته

فدایي په خپره شوې ویډیو کې وایي چې د نیولو پر مهال یې له ۱۱ لکو افغانیو سربېره یو شمېر وسلې هم ترلاسه شوې وې، چې د ده په وینا، د سمیع سادات په مالي ملاتړ یې اخیستې وې.

نوموړی همداراز وایي چې سمیع سادات ورته ویلي وو چې د لیدو لپاره یې پاکستان ته ورشي. فدایي په ویډیو کې دا هم ویلي چې د طالبانو له لوري نوموړي ته هیڅ ډول ستونزه نه ده رامنځ ته شوې؛ خو نوموړي په ۲۰۲۴ کال کې په یوه ویډیويي پیغام کې ویلي وو چې طالبانو یې شخصي کور غصب کړی دی.

د اعتراف په دغه ویډیو کې نوموړي دا هم ویلي چې ده ته د متحدې جبهې لخوا د نورستان او لغمان ولایتونو مسولیت سپارل شوی و او غوښتل یې د نورستان په منډول ولسوالۍ برید وکړی.

طالبانو څو ورځې وړاندې په لغمان کې فدایي له خپل کور څخه نیولی و. دغې ډلې هغه د متحدې جبهې له غړو سره په همکارۍ تورن کړی او ویلي یې وو چې د کور د تلاشۍ پر مهال یې وسلې هم ترلاسه کړې دي.

طالبانو تر دې وړاندې د فدایي ځینې غږیز پیغامونه هم خپاره کړي وو او ادعا یې کړې وه چې نوموړي دغه پیغامونه سمیع سادات ته استولي دي.

بلخوا، متحدې جبهې د طالبانو دغه ادعا رد کړې او ویلي یې دي چې الله داد فدایي له دې جبهې سره هېڅ ډول تړاو نه لري.

دا په داسې حال کې ده چې ځینې سرچینې د نوم نه ښودلو په شرط وایي، طالبان له نیول شویو کسانو څخه په زور د اعتراف ویډیوګانې اخلي او که د اعتراف کولو ته غاړه کېنږدي، شکنجه کوي یې.

نسرین شیرزاد له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، که څه هم په افغانستان کې د ښځو لپاره له کوره د وتلو، کار کولو او د خپلو حقونو غوښتنه اسانه نه ده، خو له دې ټولو محدودیتونو سره سره د طالبانو د لومړۍ دورې وروسته وتوانېدې خپل ږغ پورته کړي او نړیوالو ته یې ورسوي.

د نوموړې په وینا، په تېرو شلو کلونو کې زرګونو افغان ښځو د زده کړو، کار، ټولنیز فعالیت او مبارزې لپاره هیلې او موخې لرلې، مبارزه یې کړې وه، د ښځو ګډون په تولنیزو برخو کې برڅېره شوی وو، خو د طالبانو واک ته له رسېدو سره د هغوی ډېری هیلې له منځه ولاړې او د پرمختګ لارې یې محدودې شوې، ډیرې کډوالي شوې او د افغانستان سیاسي او ټولنیزه برخه د ښځو له حضوره تشه شوه.

شیرزاد وايي، افغان ښځو په بېلابېلو برخو کې د پام وړ لاسته راوړنې لرلې او هڅه یې کوله د خپل راتلونکي لپاره کار وکړي، زده کړې وکړي او په ټولنه کې اغېزناک رول ولوبوي، خو اوس له داسې وضعیت سره مخ دي چې د هغوی د فردي او ټولنیز حضور د محدودولو هڅې روانې دي.

نسرین شیرزاد په خبرو کې د خپلې خبریالۍ د دورې یوه خاطره هم بیان کړې، چې د افغانستان له ملي ټلوېزیون سره د کار پر مهال یې له یوه طالب چارواکي سره د دوحې د سولې خبرو په اړه مرکه کړې وه.

نوموړې وايي، له طالب چارواکي یې پوښتنه کړې وه چې که د سولې خبرې بریالۍ شي، ایا په راتلونکي کې به هم د همدې مېز تر شا سره کښېنو او مرکه به وکړو؟

د شیرزاد په وینا، د طالب چارواکي ځواب یې تر نن ورځې په غوږونو کې انګازې کوي. هغه ورته ویلي وو: «نه، هېڅکله نه ځکه تر څو چې ستاسو پر سر کوچنی ټیکری وي او سینګار کوئ، هېڅکله به اجازه درنه کړو. دلته باید ستاسو پر ځای یو نارینه ناست وي.»

شیرزاد وايي، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د ښځو پر وړاندې اوسني محدودیتونه د هماغه طالب چارواکي د خبرو عملي بڼه ده او هغه څه دي چې نوموړي د سولې له خبرو وړاندې هم د ښځو په اړه څرګند کړي وو.

نسرین شیرزاد له افغان ښځو غوښتي چې د خپلو حقونو لپاره مبارزې ته دوام ورکړي، له ستونزو سره سره خپلې هیلې ژوندۍ وساتي او هېڅکله ماتې ونه مني.

د نوموړې څرګندونې په داسې حال کې دي چې په افغانستان کې د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د نجونو پر منځنیو او لوړو زده کړو، د ښځو پر کار او په بېلابېلو ټولنیزو برخو کې د هغوی پر حضور پراخ محدودیتونه لګول شوي دي.

د ښځو د حقونو فعالانو او د بشري حقونو نړیوال بنسټونه په وار وار د دغو محدودیتونو د پای ته رسېدو غوښتنه کړې، خو افغان ښځې لا هم د زده کړو، کار او ټولنیز مشارکت په برخه کې له جدي خنډونو سره مخ دي.