د ننګرهار په یوه روغتیايي مرکز کې د شکرې ناروغۍ د ثبت شویو ناروغانو شمېر په یوه کال کې څه باندې ۲زره زیات شوی دی. ځایي روغتیايي مسوولین وايي، په دغه مرکز کې د ثبت شویو ناروغانو شمېر له ۲۶ زرو څخه څه باندې ۲۸زرو ته رسېدلی دی.
په ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر د خبرپاڼې له مخې، د خاتمالنبیین د شکرې ناروغۍ مرکز د څانګې مسوول سید ابراهیم سادات د شکرې ناروغۍ نړۍوالې ورځې په مناسبت یوې غونډې ته ویلي چې په نړۍ او افغانستان کې د یادې ناروغۍ پېښې مخ په زیاتېدو دي.
په ننګرهار کې د طالبانو د عامې روغتیا رییس امینالله شریف هم د شکرې، زړه او سرطان ناروغیو د زیاتوالي یادونه کړې او د مخنیوي لپاره یې د عامه پوهاوي پر پراختیا، منظم ورزش او فزیکي فعالیت ټینګار کړی دی.
نوموړي بېوزلي، رواني فشارونه او ټولنیزې ستونزې د دغه ناروغیو له احتمالي لاملونو بللي دي.
په جلالاباد کې د ایران سرقونسل مجید رضا پناه ویلي، چې د ایران په همکارۍ د خاتمالنبیین د شکرې ناروغۍ مرکز د ناروغانو د تشخیص او درملنې لپاره فعال شوی او هېواد به یې دغه مرکز ته د شکرې ناروغۍ درمل هم برابر کړي.
د خبرپاڼې له مخې، غونډه د شکرې ناروغۍ د مخنیوي، تشخیص، درملنې او عامه پوهاوي د پراختیا په موخه جوړه شوې وه.
د شکرې ناروغۍ نړۍوال فدراسیون د ۲۰۲۵کال د شکرې ناروغۍ د ۱۱م اطلس د اټکلونو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۱،۹ مېلیونه له ۲۰ تر ۷۹ کلونو عمر لرونکي کسان پر شکرې ناروغۍ اخته دي چې د دغه عمر د ټول نفوس ۱۱،۷ سلنه جوړوي. د یاد فدراسیون د شمېرو له مخې، د دغه ناروغانو شاوخوا ۷۱،۴ سلنه لا هم له خپلې ناروغۍ ناخبره دي.
د دغه فدراسیون اټکل ښيي، چې په افغانستان کې د شکرې ناروغانو شمېر ښايي تر ۲۰۵۰کال پورې ۴،۷ مېلیون کسانو ته لوړ شي.
د روغتیا نړۍوال سازمان هم د ۲۰۲۶کال د نومبر په ۱۱مه په خپل تازه معلوماتو کې ویلي، چې په نړۍ کې د شکرې ناروغانو شمېر په ۱۹۹۰کال کې له ۲۰۰ مېلیون څخه په ۲۰۲۲کال کې ۸۳۰ مېلیون ته لوړ شوی دی. د دغه سازمان په وینا، شکر د زړه حملې، سکتې، د پښتورګو د فعالیت خرابېدو او ړوندوالي لامل کېدای شي.
د روغتیا نړۍوال سازمان سپارښتنه کوي، چې منظم فزیکي فعالیت، سالم خواړه، د بدن د وزن کنټرول او د وینې د شکرې وخت پر وخت معاینه کول د دویم ډول شکرې ناروغۍ په مخنیوي یا ځنډولو کې مهم رول لري.
توړۍ د ننګرهار یوه کونډه او د څلورو ماشومانو مور ده. هغه وايي، د ژوند ملګری یې په ۲۰۱۱کال کې د ننګرهار پر کابل بانک په برید کې وژل شوی. له هغه وروسته د کورنۍ د پالنې بار د هغې پر اوږو پاتې دی.
هغه د کلي د خلکو ډوډۍ په تنور پخوي. ځینې کورنۍ د کار په بدل کې پیسې ورکوي او ځینې نورې د تنور لپاره خس او سونتوکي راوړي. هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، کلیوال ورسره د خپلې خولې مړۍ شریکوي، کتغ ورته لېږي، د ماشومانو جامې ورکوي او تل یې پوښتنه کوي. هغې وویل، څو کاله وړاندې یې یو زوی ناڅاپه په نیمه شپه ناروغ شو؛ کلیوالو په موټر کې روغتون ته یووړ، ځینې ورسره روغتون ته لاړل او نورو تر سهاره د هغې د پاتې ماشومانو ساتنه وکړه.
د تنور پر لمبو چای هم اېشېږي. هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، اوس هوا ښه ده خو د اوړي په ګرمۍ کې د تنور ترڅنګ کار ورته ډېر سخت وي او د سختې ګرمۍ له امله یې ټول وجود له تڼاکو ډک وي. راغلې مېرمنې ورسره چای څښي، خبرې کوي او د کلیوالي ژوند د مینې او ملګرتیا شېبې شریکوي. دا انځوریزه کیسه د هغې سخت کار، د تازه ډوډۍ خوند او د کلیوالو ملاتړ رااخلي.
د تنور پخه شوې ډوډۍ؛ هغه د همدې کار له لارې د خپلو څلورو ماشومانو اړتیاوې برابروي.
ننګرهارۍ توړۍ د تنور لپاره وچ خس او نري لرګي راټولوي. ځینې کلیوال د ډوډۍ پخولو په بدل کې هغې ته خس ورکوي.
هغه د ورځې د کار له پیل مخکې خس د تنور په تل کې ږدي.
توړۍ په اورلګید «ګوګرد» خس ته اور اچوي؛ د همدې کوچني اور له بلېدو سره د هغې د ورځې خواري پیلېږي.
د تنور پر لمبو چای اېشېږي. هغه د کار پرمهال د کلي راغلو مېرمنو ته هم چای ورکوي.
هغه د خس په زیاتولو د چای اور تود ساتي؛ د تنور تر څنګ د چای شېبې د کلیوالو مېرمنو د خبرو او ملګرتیا وخت هم دی.
هغه اوړه له اوبو سره ګډوي او اوړه اغږي. د ډوډۍ پخول له همدې پړاو څخه پیلېږي.
اغږل شوي اوړه د پخېدو لپاره چمتو دي؛ وروسته یې په کوچنیو پېړیو وېشي.
د اوړو پېړې پر اوړهوهلي ټوکر ږدي؛ څو د هوارولو لپاره چمتو شي.
هغه هره پېړه په لاس ګرده او برابره کوي.
د اوړو پېړې په لاسونو اړوي او ورو، ورو یې هواروي.
هواره شوې ډوډۍ د تنور پر رپیده اېښودل کېږي؛ څو د ګرم دېوال پر مخ ونښلول شي.
هغه د تنور لمبې برابروي. د اور تودوخه او لوګی د هغې د ورځني کار یوه سخته برخه ده.
د تنور لمبې لوړېږي او د ډوډۍ پخولو لپاره کافي تودوخه برابروي.
له لوګي ډک تنور د ډوډۍ پخولو ته چمتو دی؛ د دې کار نښې پر دېوالونو هم پاتې دي.
هغه هواره شوې ډوډۍ د ګرم تنور پر دېوال نښلوي.
بله ډوډۍ هم تنور ته اچوي. هغه د ځینو کلیوالو ډوډۍ د پیسو او د ځینو نورو د خس په بدل کې پخوي.
ډوډۍ د تنور پر دېوالونو پخېږي؛ توړۍ یې پخېدل څاري.
پخه شوې ډوډۍ له تنوره راباسي؛ د تنور له ژورې ګرمۍ سره کار د هغې د هرې ورځې برخه ده.
تازه پخه شوې ډوډۍ له تنوره رااخیستل شوې؛ دا د هغې د ورځې د سخت کار پایله ده.
پخې شوې ډوډۍ د دسترخوان لپاره راټولې شوې دي؛ د تنور خوند د کلیوالي ژوند له مینې سره یوځای کېږي.
د ورځې په پای کې د تنور پر تتو سکرو په چایجوش کې اوبه ږدي؛ څو د سهار د لمانځه لپاره اوبه لږې تړمې پاتې شي.
هغه د همدې تنور له لارې د خپلو څلورو ماشومانو اړتیاوې برابروي. د هغې کیسه د سختې خوارۍ ترڅنګ، د کلیوالو د مینې او یو بل ته د لاس ورکولو کیسه هم ده.
هغې وویل، د ژوند ملګری یې د ۲۰۱۱ کال د فبرورۍ پر ۱۹مه د جلالاباد ښار د کابل بانک په برید کې ووژل شو. د اسوشیتدپرس د راپور له مخې، په هغه پېښه کې ۳۸ کسان وژل شوي او ۷۱ ټپیان شول؛ په قربانیانو کې ۱۷ ملکي وګړي او ۲۱ امنیتي سرتېري وو. طالبانو یې مسوولیت ومانه. د هغې ژوند ښيي، چې د یوې ورځې تاوتریخوالی کلونه اغېز پرېږدي: د کور بار د ښځو پر اوږو پرېوځي او ماشومان د پلار له سیوري پرته لویېږي. د نورو قربانیانو کونډې او یتیمان به نن په څه حال کې وي؟
د ریفوجیز انټرنشنل په نوم یوه سازمان په خپل تازه راپور کې د افغان ښځو د روغتیایي وضعیت په اړه خبرداری ورکړی دی. دغه سازمان وایي، په افغانستان کې د طالبانو د محدودیتونو او د نړیوالو مرستو د کمېدو له امله د ښځو او نجونو روغتیايي وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي.
د «ریفوجیز انټرنشنل» په نوم یوه سازمان ویلي، چې د امریکا د پراختیايي مرستو له کمېدو وروسته په افغانستان کې لږ تر لږه ۱۶۱ داسې مړینې ثبت شوې دي چې د روغتیايي خدمتونو په شتون سره یې مخنیوی کېدای شو.
یاد سازمان د افغانستان په نږدې ټولو ولایتونو کې د روغتونونو معلومات راټول کړي او له سلګونو روغتیايي کارکوونکو سره یې خبرې کړې دي، څو د ۲۰۲۵ کال راهیسې د امریکا د پراختیايي مرستو د کمېدو اغېزې وارزوي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال تر مارچ پورې په افغانستان کې ۱۶۷ روغتیايي مرکزونه تړل شوي وو، چې شاوخوا ۱.۶ میلیونه کسانو ته یې خدمتونه وړاندې کول.
راپور وايي، د روغتیايي خدمتونو د کمښت له امله د میندو او ماشومانو د مړینې خطر زیات شوی دی. په کونړ ولایت کې د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ د نوو زېږېدلو ماشومانو د ساه بندۍ له امله د مړینې پېښې ۱۵۶ سلنه لوړې شوې دي.
راپور وايي،د وینې د لېږد د خدمتونو د بندېدو له امله ځینې میندې د زېږون پر مهال د ډېرې وینې بهېدو له کبله مري، او د زېږون د مرکزونو تړل کېدل هم د امیندوارو ښځو ژوند له خطر سره مخ کوي. همداراز، د تغذیې د پروګرامونو د کمېدو له امله ماشومان او امیندوارې ښځې د ناروغیو پر وړاندې کمزوري شوي دي.
د راپور په وینا، په ۲۰۲۴ کال کې د طالبانو له لوري د ښځو او نجونو پر طبي زدهکړو بندیزونو د ښځینه ډاکټرانو، نرسانو او قابلګانو د روزنې بهیر هم سخت اغېزمن کړی دی. د یوې اټکل له مخې، په ۲۰۲۲ کال کې د ښځینه نرسانو او قابلګانو شمېر نږدې ۱۲ زره و، خو اټکل کېږي چې تر ۲۰۳۵ کال پورې به دا شمېر د ۵۵۰۰ او ۷۵۰۰ ترمنځ راکم شي.
راپور زیاتوي، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت د درملنې کیفیت هم اغېزمن کړی دی. د طالبانو د محدودیتونو له مخې، نارینه د قابلګۍ دنده نه شي ترسره کولای او د ښځینه ناروغانو د ماشومانو معاینه هم ورته محدوده ده. له بلې خوا، پر ښځو د تګ راتګ محدودیتونه د دې لامل شوي چې ډېرې ښځې یوازې هغه مهال روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی ولري چې ښځینه روغتیايي کارکوونکې یې درملنه وکړي.
د ملګرو ملتونو په وینا، د ښځو پر طبي زدهکړو بندیز ښايي د ښځو د سیستماتیکې مړینې له خطر سره تړاو ولري.
له دې ټولو محدودیتونو سره سره، یو شمېر افغانې ښځې لا هم د زدهکړو او طبي روزنې لارې لټوي. ځینې زدهکړې انلاین ترسره کېږي، خو د انټرنېټ محدودیتونه هم دا بهیر له ستونزو سره مخ کوي. په ورته وخت کې، لږ تر لږه شپږ روغتونونه لا هم د ښځو لپاره د طبي روزنې ځینې پروګرامونه په پټه پر مخ وړي.
د راپور له مخې، په ځینو مواردو کې نړیوالې روغتیايي ادارې، لکه «بې پولې ډاکټران » او د مور او ماشوم د روغتیا په برخه کې فعالې مؤسسې، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د روزنې محدود فرصتونه برابروي.
په هرات کې یوه ښځینه قابله، چې د قابلګۍ او پښتو ادبیاتو زدهکړې یې کړې او په دوو روغتیايي مرکزونو کې یې رضاکارانه کار کړی، اوس د «اېم اېس اېف» د یوه ګرځنده ټیم له لارې د افغانستان لرو پرتو سیمو ته ځي او ښځو ته روغتیايي خدمتونه وړاندې کوي.
خو د نړیوالو مرستو د کمېدو بهیر دغه پروګرامونه هم اغېزمن کړي دي. د «اېم اېس اېف» په وینا، تر هغه مخکې چې د تمویل یوه برخه بنده شي، ۲۵۰ افغان ښځو د قابلګۍ د روزنې لپاره غوښتنلیکونه سپارلي وو. که څه هم دې ادارې وروسته یو څه تمویل ترلاسه کړی، خو اوس یوازې د پخوا په پرتله د لږ شمېر ښځو د روزنې توان لري.
راپور ټینګار کوي چې د ښځو پر طبي زدهکړو بندیزونه او د روغتیايي مرستو کمښت نه یوازې د ښځینه روغتیايي کارکوونکو راتلونکی محدودوي، بلکې د افغانستان د ښځو او ماشومانو ژوند هم له جدي خطر سره مخ کوي.
یو شمېر زیانمن شوي وایي،د کابل په شهزاده سرای کې د محمد رفیق صرافۍ د لوېدیځو هېوادونو د ویزو د اخیستلو په پلمه له دوی څخه زرګونه ډالر ترلاسه کړي دي. له دې سره، دا وګړي وایي چې د میاشتو په تېرېدو سره لا هم د دوی ویزې نه دي صادرې شوې او صرافۍ هم د دوی پیسې بېرته نه دي ورکړې.
دوی وایي،د دې صرافۍ اصلي مسوولین اوس د لاسرسي وړ نه دي او په شهزاده سرای کې یې خپل دفتر هم تړلی دی.
د هغو پیسو مجموعي کچه چې خلکو د ویزې د اخیستلو لپاره د حاجي رفیق صرافۍ ته سپارلې تر اوسه په کره توګه معلومه نه ده، خو زیانمن شوي مدعي دي چې دې صرافۍ په ټولیز ډول د خلکو شاوخوا یو میلیون ډالر بند کړي او بېرته یې نه دي ورکړي.
افغانستان انټرنشنل لږ تر لږه ۱۶ رسېد پاڼې لیدلې دي چې دې صرافۍ د بهرنیو هېوادونو د ویزو غوښتونکو ته د پیسو د اخیستلو په بدل کې صادرې کړې دي.
د رسېدونو له مخې، صرافۍ له دغو کسانو څخه د هر یوه ترمنځ له ۴ تر ۹۳ زره ډالرو اخیستي دي.
په هغو رسېدونو کې چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي، د درج شویو پیسو مجموعه ۲۵۶ زره او ۷۰۰ ډالره کېږي.
پر دغو رسېدونو سربېره، یوې کورنۍ ادعا وکړه چې د څو کورنیو لپاره د ویزې د اخیستلو لپاره یې، په ټولیز ډول له ۲۰۰ زره ډالرو ډېرې پیسې دې صرافۍ ته ورکړې دي.
صرافۍ څنګه د خلکو پیسې واخیستې؟
د هغو اسنادو پر بنسټ چې افغانستان انټرنشنل څېړلي دي، د محمد رفیق صرافۍ د لوېدیځو هېوادونو د ویزو له غوښتونکو څخه د پیسو د اخیستلو په بدل کې هر یوه ته یې یو رسېد ورکړی دی.
په دې پاڼه کې د تسلیم کوونکي هویت، د پیسو اندازه او د هغې د «امانت» ایښودلو موده درج شوې ده.
د دې صرافۍ په رسېدونو کې د پیسو د سپارلو دلیل او موخه نه ده یاده شوې.
د پاڼې د متن محتوا ته په کتو، کسانو ظاهراً خپلې پیسې په دې صرافۍ کې په امانت ایښې دي.
په افغانستان کې له کلونو راهیسې دود ده، هغه مهال چې سیاحتي شرکتونه د ټاکلو پیسو په بدل کې غوښتونکو ته د هېوادونو د ویزو د اخیستلو ژمنه ورکوي، له هغوی غواړي چې خپلې پیسې په شهزاده سرای کې د دواړو لورو د باور وړ یوه صرافۍ کې بندې کړي.
ډېرو زیانمنو شویو وویل، چې د هغو ټولنیزو شبکو د پاڼو له لارې «ښکار» شوي چې ځانونه یې سیاحتي شرکتونه معرفي کول.
دغو انلاین سیاحتي شرکتونو ادعا کړې وه چې د لسګونو لوېدیځو هېوادونو د ویزو د اخیستلو توان لري.
هغوی د هر هېواد د ویزې د اخیستلو لپاره بېلابېلې بیې وړاندې کړې وې.
یو شمېر شاکیانو وویل مجازي سیاحتي شرکتونو د ویزې اخیستل د کابل په شهزاده سرای کې د حاجي رفیق په صرافۍ کې د پیسو په بندولو پورې مشروط کول.
افغانستان انټرنشنل د دغو انلاین شرکتونو د ځینو ټلېفونو شمېرو سره اړیکه ونیوله، خو هېڅ یوه هم فعاله نه وه.
د طالبانو ادارې په صرافیو کې د ویزې د اخیستلو له امله د پیسو بندول په رسمي توګه منع کړي دي.
په همدې دلیل د محمد رفیق صرافۍ هم په رسېدونو کې د پیسو د اخیستلو او د هغو د بندېدو د دلیل په اړه وضاحت نه دی ورکړی.
«د درغلۍ ښکار شوو»
توردعلي، یو له زیانمنو شویو څخه دی چې په لړزېدلي او ناهیلي غږ یې وویل د «درغلۍ ښکار» شوی دی.
توردعلي د خپل یوه ملګري له لارې یوه انلاین سیاحتي شرکت ته معرفي شو.
هغه وویل، چې دې سیاحتي شرکت ادعا لرله چې د مناسبو پیسو په بدل کې، د نړۍ د نږدې ټولو هېوادونو ویزې اخیستلای شي.
توردعلي خپلې بودیجې ته په کتو له انلاین شرکت سره هوکړه کوي چې د ځان او د خپلې کورنۍ د دریو غړو لپاره د سربیا ویزه واخلي.
د سربیا د هرې ویزې بیه ۱۰۵۰۰ ډالره هوکړه شوې وه او توردعلي وایي د غویي په وروستیو او د غبرګولي په لومړیو کې یې په دوو پړاوونو کې د کابل په شهزاده سرای کې د محمد رفیق صرافۍ ته ۴۲ زره ډالره سپارلي دي.
سیاحتي شرکت توردعلي ته ژمنه ورکړې وه، چې د ۴۵ تر ۶۰ کاري ورځو کې به ده او د ده کورنۍ ته د سربیا ویزه واخلي.
د دې کورنۍ په رسېد پاڼه کې هم ۶۰ کاري ورځې درج شوې دي.
هغه وویل، چې هغه مهال شکمن شو چې سیاحتي شرکت د نږدې دوو میاشتو په تېرېدو سره، د ده د کورنۍ د یوه غړي پاسپورت ونه غوښت.
توردعلي وویل، چې کله چې د خپلو پیسو د غوښتلو لپاره د محمد رفیق صرافۍ ته ورغی، د صرافۍ مسوولانو په عذر کولو سره د ډېر وخت غوښتنه وکړه او ویې ویل چې د ویزې چارې مخته تللې دي.
دې زیانمن شوي ټینګار وکړ او د محمد رفیق صرافي یې تورنه کړه چې یوازې د پیسو د بندولو او ساتلو مسووله نه وه بلکې له انلاین سیاحتي شرکتونو سره په لاس لرلو سره، د یوې شبکې په توګه یې عمل کاوه.
دې منځني عمر لرونکي سړي وویل، چې په تېر حکومت کې په بغلان کې په یوې دولتي اداره کې مامور و.
هغه د طالبانو له بېرته راتګ وروسته وزګار شو او اوس د پلخمري په ښار کې لاسپلورنه کوي.
هغه وویل چې پیسې د ده باجه له امریکا را استولې وې څو دا کورنۍ له افغانستان څخه په وتلو سره په اروپا کې ښه ژوند ته ورسېږي.
دې سړي وویل اوس هره اونۍ شاوخوا دوه زره افغانۍ لګښت کوي څو د خپلو پیسو د ترلاسه کولو لپاره له بغلانه کابل ته ولاړ شي.
توردعلي وویل، چې ملګری یې چې سیاحتي شرکت یې ده ته ورپېژندلی و هم، «د دې درغلۍ ښکار» شوی دی.
د هغه ملګري د خپلې درې کسیزې کورنۍ لپاره د ویزې اخیستلو په موخه د محمد رفیق صرافۍ ته ۳۱۵۰۰ ډالره سپارلې دي.
دا دواړه کورنۍ د بغلان هزارهګان دي.
هغوی وایي په شهزاده سرای کې د محمد رفیق د صرافۍ تر تړل کېدو وړاندې، ځینو هغو زیانمنو شویو چې د طالبانو په اداره کې زور او اړیکې لرلې، د خپلو پیسو لږه برخه ترلاسه کړې، خو دوی د خپلې یوې افغانۍ د بېرته اخیستلو جوګه هم نه شول.
ډېری زیانمنو شویو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، چې وروسته له دې چې باوري شول د معاملې لوري سیاحتي شرکتونه یې ویزه نه شي اخیستلای، په وروستیو میاشتو کې په اونۍ کې یو یا دوه ځله د خپلو پیسو د بېرته اخیستلو لپاره په شهزاده سرای کې د محمد رفیق صرافۍ ته ورتلل.
د دوی په وینا، د صرافۍ مسوولانو هر ځل په بېلابېلو پلمو د پیسو ورکړه ځنډوله.
یو شمېر زیانمنو شویو وویل د لړم په ۱۶مه کله چې د خپلو پیسو د اخیستلو لپاره د شهزاده سرای په درېیم پوړ کې ۲۰۶ شمېره هټۍ ته ورغلل له تړل شوې دروازې او داسې اعلان سره مخ شول چې محتوا یې «کرایي هټۍ» وه.
دوی وویل، چې د اسعارو په دې مرکز کې د صرافانو اتحادیې، لومړی د دې صرافۍ د فعالیت له بندېدو بېخبري وښوده.
د طالبانو مرکزي بانک خو زیانمنو شویو ته ویلي چې د محمد رفیق صرافۍ د فعالیت جواز د زمري په ۱۲مه فسخه کړی او دې بانک په همغه اونۍ کې د رسمي مکتوب له لارې د شهزاده سرای د صرافانو اتحادیې ته د دې مرکز د فعالیت د درېدو خبر ورکړی دی.
د افغانستان انټرنشنل څېړنې ښیي چې دې صرافۍ پر کابل سربېره، په ننګرهار او بلخ کې هم څانګې لرلې دي.
زیانمنو شویو وویل، چې د دې صرافۍ د بلخ او ننګرهار څانګو هم، ورته فعالیتونه لرل.
اوس مهال د دې صرافۍ ټولې درې څانګې تړلې دي او د اړیکې شمېرې یې بندې دي.
افغانستان انټرنشنل د ځواب اخیستلو لپاره د محمد رفیق صرافۍ له مسوولانو سره اړیکه ونیوله خو د دې رپوټ تر خپرېدو پورې یې کوم ځواب ترلاسه نه کړ.
د زیانمنو شویو د معلوماتو پر بنسټ لږ تر لږه په کابل کې د دې صرافۍ مسوولین درې کسان وو.
په خپله حاجي محمد رفیق، د هغه زوی یوسف او د هغه وراره قدیر.
زیانمنو شویو وویل، چې د صرافۍ له تړل کېدو وروسته د محمد رفیق وراره قدیر، د شهزاده سرای له شااوخوا ونیول شو او بیا د طالبانو مامورینو ته وسپارل شو.
قدیر اوس مهال په کابل کې د طالبانو په نظارتخانه کې بندي دی.
یوه زیانمن شوي، چې د طالبانو د حقوقو د ریاست په حواله وویل چې تر اوسه له ۱۶۰ ډېرو کسانو له دې صرافۍ څخه دې ادارې ته عریضې کړې دي.
د زیانمنو شویو په وینا د محمد رفیق وراره قدیر، د طالبانو په حوزه کې اعتراف کړی چې په ټولیز ډول له خلکو څخه شاوخوا ۹۰۰ زره ډالره پوروړي دي.
د معلوماتو له مخې د کابل د حقوقو ریاست دا دوسیه د نهم زون د ابتدائیه محکمې د عامه امنیت دیوان ته استولې ده.
زیانمنو شویو وویل، چې ټاکل شوې وه د شنبې په ورځ، د لړم په ۲۳مه، قضایي غونډه جوړه شي خو د دې دیوان د رییس د غیرحاضرۍ له امله ناسته دوشنبې ورځې ته وځنډول شوه.
یوې سرچینې وویل، چې یوازې له کابل څخه تر ۵۰ ډېر زیانمن شوي محکمې ته حاضر شوي وو.
د رسېدونو له اسنادو څخه د افغانستان انټرنشنل څېړنې ښیي چې دې صرافۍ دا پیسې په شپږو میاشتو کې له متقاضیانو او زیانمنو شویو څخه ترلاسه کړې دي.
د ټولنیزو شبکو له لارې «د خلکو په لومه کې اچول»
ډېری زیانمنو شویو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، چې په ټولنیزو شبکو کې د تبلیغاتو له لارې «د دې شبکې په لومه کې» لوېدلي دي.
هغوی وایي، چې دې انلاین شرکتونو د جعلي اسنادو په ښودلو سره ادعا کوله چې لسګونه کسان یې د ویزو له اخیستلو وروسته لوېدیځو هېوادونو ته لېږدولي دي.
یوه زیانمن شوي وویل، چې یوه انلاین سیاحتي شرکت ژمنه کړې وه، چې د ۱۷ زره ډالرو په بدل کې په ۴۵ کاري ورځو کې د ده خور ته د جرمني ویزه واخلي.
هغه زیاته کړه، چې ۵ زره ډالره یې د مخکې تادیې په توګه په کابل کې د محمد رفیق صرافۍ ته وسپارل، خو د څو ځله ورتګ سره سره یې هېڅ پیسې ترلاسه نه کړې.
هغه وویل، چې سیاحتي شرکت د ده د خور خاوند په جرمني کې د ټولنیزو شبکو له لارې موندلی و څو خپله کوژدنه انتقال کړي.
دې کس ادعا وکړه، چې دې شبکې تر ۲۰۰ ډېر کسان د بهرنیو هېوادونو د ویزو د اخیستلو په پلمه غولولي او پیسې یې ترې اخیستې دي.
بل زیانمن شوي وویل، چې یوه بل سیاحتي شرکت ژمنه وکړه چې د ۱۰ زره ډالرو په بدل کې د کاناډا کاري ویزه اخلي.
هغه وویل، چې د دې شرکت په غوښتنه یې د تلې په ۲۷مه ۱۰ زره ډالره د محمد رفیق په صرافۍ کې بند کړل.
دې کس هم، ټینګار وکړ چې تر دې دمه یې خپله یوه افغانۍ هم بېرته نه ده اخیستې.
له کابل څخه توفیق وویل یوه انلاین سیاحتي شرکت ژمنه وکړه چې د ۱۲ زره ډالرو په بدل کې د یونان ویزه اخلي.
هغه وویل، چې ۵۳۰۰ ډالره یې د مخکې تادیې په توګه دې صرافۍ ته وسپارل.
توفیق زیاته کړه، چې د دې صرافۍ تر تړل کېدو شاوخوا دوه اونۍ وړاندې په سختۍ وتوانېد چې خپل ۱۳۰۰ ډالره بېرته واخلي.
زیانمن شوي وایي، چې د دغو ډېری سیاحتي شرکتونو پاڼې یا غیر فعالې شوې دي، یا د هغوی اړیکو ته ځواب نه ورکوي.
له طالبانو وېره او د ویزې د اخیستلو لپاره د پیسو د ورکړې انکار
یو شمېر زیانمنو شویو له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې وویل، چې خپلې پیسې یې په دې صرافۍ کې امانت ایښې وې او د هېڅ یوه هېواد د ویزې اخیستلو نیت یې نه درلود.
یوه زیانمن شوي وویل، چې د غویي په ۲۰مه یې ۳۵ زره ډالره په دې صرافۍ کې په امانت کېښودل.
خو په دې وروستیو کې صرافۍ ته د ورتګ پر مهال له تړلې دروازې او مړو شمېرو سره مخ شو.
بل زیانمن شوي وویل، چې د زمري په نهمه یې ۲۴ زره ډالره په دې صرافۍ کې امانت کېښودل.
هغه زیاته کړه، چې له دې ډلې څخه یې په وروستیو میاشتو کې په پرله پسې غوښتنو او لفظي شخړو سره وتوانېد چې خپل ۷ زره ډالره په څو قسطونو کې بېرته واخلي خو ځینو زیانمنو شویو ادعا وکړه چې ټولو کسانو خپلې پیسې د ویزې د اخیستلو له امله په دې صرافۍ کې بندې کړې وې.
هغوی استدلال وکړ، چې څرنګه د طالبانو ادارې د ویزې اخیستلو لپاره د پیسو بندول منع کړي، صرافۍ هم په همدې دلیل په رسېدونو کې امانت لیکلي دي.
د دغو زیانمنو شویو په وینا، ځینې کسان د طالبانو له وېرې زړه نه ښه کوي اعتراف وکړي چې خپلې پیسې یې د بهرنیو هېوادونو د ویزو د اخیستلو لپاره بندې کړې وې.
د ویزې لپاره د پیسو اخیستل او په سوداګرۍ کې د تاوان ادعا ځینو زیانمنو شویو وویل د صرافۍ د مالک حاجي محمد رفیق وراره، قدیر په حقوقو ریاست کې د طالبانو مسوولانو ته ویلي چې دا پیسې امانت ایښودل شوې وې.
خو صرافۍ په سپینو زرو او اسعارو باندې د دې پیسو په پانګونې سره، تاوان کړی دی. د صرافۍ دې مسوول ادعا کړې چې پیسې نه لري او له طالبانو یې غوښتي چې وخت ورکړي څو په پانګونو کې له ګټې سره وتوانېږي د خلکو پیسې بېرته ورکړي.
یوه زیانمن شوي ادعا وکړه، چې دا مهال د صرافۍ مسوولین هڅه کوي محکمه او د طالبانو چارواکي په یو ډول قانع کړي چې د خلکو پیسې په اوږدمهال کې په قسطونو ورکړي.
له دې سره، دا لومړی ځل نه دی چې سیاحتي شرکتونه او یوه صرافي د بهرنیو هېوادونو د ویزو د اخیستلو په پلمه د خلکو پیسې ترلاسه کوي او بېرته یې نه ورکوي.
د لړم په ۲۰مه د افغانستان انټرنشنل څېړنیز رپوټ وښوده چې د الصمد صرافۍ او پولي خدمتونو شرکت هم د بهرنیو هېوادونو د ویزو د اخیستلو په پلمه د متقاضیانو شاوخوا ۷۰۰ زره ډالره ترلاسه کړي او بېرته یې نه دي ورکړي.
د امریکا د بهرنیو چارو پخواني وزیر انتوني بلینکن ویلي، چې متحده ایالتونو د افغانستان جګړې پر مهال د خپلو پوځي اړتیاوو او د اکمالاتي لارو د ساتلو په موخه له پاکستان سره جوړجاړی کاوه.
د هغه په وینا، له همدې امله یې د دغه هېواد د حکومت او ملکي او پوځي ادارو ترمنځ د واک د انډول په اړه هغومره نیوکې نه کولې، څومره چې یې کولای شوې.
بلینکن دا څرګندونې د هند په نوي ډیلي کې د «هندوستان ټایمز» ورځپاڼې د مشرتابه په ۲۴م نړیوال فورم کې کړې دي.
دغه فورم د ۲۰۲۶ کال د نومبر له ۱۲مې تر ۱۴مې د «نوي اصول؛ نوي واقعیتونه» تر سرلیک لاندې جوړ شوی و او د نړیوال سیاست، اقتصاد، ټکنالوژۍ او جیوپولیټیکو بدلونونو په اړه پکې بحثونه وشول.
نوموړي وویل، چې د سړې جګړې پر مهال له شوروي اتحاد سره د سیالۍ او د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته په افغانستان کې د امریکا د پوځي ماموریت اړتیاوو، واشنګټن اړ کړ چې له پاکستان سره د اړیکو په برخه کې مصلحت وپالي
د هغه په وینا، امریکا باید ډاډ ترلاسه کړی وای چې په افغانستان کې مېشتو ځواکونو ته د اکمالاتو لېږد دوام ومومي او د پاکستان له هوايي حریم څخه د الوتنو امکان هم برابر وي. بلینکن زیاته کړه، چې اوس دغه اړتیاوې پای ته رسېدلې دي، امریکا کولای شي د پاکستان په اړه خپل دریځ له سره وارزوي.
هغه ومنله چې د دغو مصلحتونو له امله ښايي واشنګټن د پاکستان د حکومت، سیاسي نظام او په ځانګړې توګه د ملکي او پوځي ادارو ترمنځ د واک د انډول په اړه لږې نیوکې کړې وي.
بلینکن، په ورته وخت کې ټینګار وکړ چې په پاکستان کې د حکومتولۍ او د ملکي او پوځي واک د اړیکو په اړه وروستۍ پرېکړه باید خپله پاکستانیان وکړي او دغه ډول بدلونونه له بهر څخه نه شي تپل کېدای.
هغه د امریکا او هند اړیکې له پاکستان سره د واشنګټن له اړیکو جلا وبللې او ویې ویل، چې هند یو نړیوال ځواک دی او له دغه هېواد سره د امریکا ګډې ګټې او همکارۍ نړیوال اړخ لري، خو له پاکستان سره د امریکا اړیکې تر ډېره سیمهییزه بڼه لري.
د امریکا د بهرنیو چارو پخواني وزیر د ترهګرۍ پر وړاندې د نه زغم پر سیاست هم ټینګار وکړ او ویې ویل، چې واشنګټن باید د بریدونو پر مهال د هند د ځاندفاع له حقه ملاتړ وکړي، خو په ورته وخت کې د ډیپلوماټیکو هڅو ملاتړ هم اړین دی، څو د هند او پاکستان ترمنځ د کړکېچ د زیاتېدو مخه ونیول شي.
نوموړي خبرداری ورکړ چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د شخړې پراخېدل د هغوی د اټومي وسلو له امله نه یوازې د هند او پاکستان، بلکې د سیمې او له هغې ورهاخوا د نورو هېوادونو لپاره هم خطرناک تمامېدای شي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د خوست له ګلان کمپ څخه د وزیرستاني کډوالو شاوخوا ۱۲۰۰ کورنۍ د اسماعیلخېلو او مندوزیو ولسوالۍ څړبني او ورزي سیمو ته لېږدول شوې دي. سرچینې وايي، طالبانو دغه اقدام د «امنیتي اندېښنو» او د پاکستان «د احتمالي ځمکنیو عملیاتو» له امله کړی.
په تېرو دوو اونیو کې د وزیرستاني بېځایه شویو شاوخوا ۱۲۰۰ کورنۍ چې له کلونو راهیسې د خوست ولایت د ګوربزو ولسوالۍ په ګلان کمپ کې اوسېدې، د طالبانو د ادارې په لارښوونه نورو سیمو ته لېږدول شوې دي.
په ګلان کمپ کې څلورو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ګڼ شمېر کورنۍ د خوست د اسماعیلخېلو او مندوزیو ولسوالۍ په ورزي او یوه برخه په څړبني سیمو کې ځای پرځای شوې دي.
د سرچینو په وینا، د طالبانو ادارې هرې کورنۍ ته ۵۰ زره افغانۍ او خیمې ورکړې دي، څو په نویو ځایونو کې د اوسېدو لومړني امکانات ځان ته برابر کړي.
د ګلان کمپ اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د کډوالو د لېږد لپاره د طالبانو ادارې ځانګړي موټر برابر کړي وو. د دوی په وینا، ځینې کورنۍ په دغو موټرو کې انتقال شوې او هغو کورنیو ته چې خپله یې لګښت کړی او په شخصي ډول یې کډې لېږدولې، د انتقال پیسې ورکړل شوې دي.
په خوست کې یوې امنیتي سرچینې له کمپونو نه د کډوالو د انتقال د لامل په تړاو افغانستان انټرنشنل ته وویل، « طالبان ویریدل چې پاکستان ممکن په ګلان کمپ او افغان دوبۍ کې ځمکني عملیات وکړي»، خو د وزیرستاني کډوالو یو قومي مشر وویل، چې دوی یې په لامل نه پوهیږي، خو ښايي «د دواړو هېوادونو په خوښه د مصلحت له مخې دا کار شوی وي».
د سرچینې په باور، د کډوالو د لېږد له لارې ښايي طالبان هڅه کوي د دغسې عملیاتو او له پاکستاني ځواکونو سره د مخامخ جګړې مخه ونیسي.
ددغو کډوالو کم شمېر کورنۍ د کوربزو ولسوالۍ په مرکز او ځینې کورنۍ د خوست د ولایت مقام د روغتون شاوخوا سیمو کې ځای پرځای شوې دي.
خو د دې پرېکړې په تړاو ځايي خلک اندېښمن دي.
د مندوزیو ولسوالۍ یوه اوسېدونکي، چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د څړبني او ورزي سیمو یو شمېر اوسېدونکو د کډوالو د کمپونو له انتقال سره مخالفت کاوه.
د هغه په وینا، ځايي خلک اندېښمن دي، چې په انتقالېدونکو کورنیو کې ښايي د پاکستاني طالبانو د تحریک د جنګیالیو د کورنۍ غړي هم وي او د هغوی مېشتېدل به په سیمه کې د امنیتي ستونزو لامل شي.
د څړبني او ورزي سیمو استازو او قومي مشرانو په دې تړاو د طالبانو د خوست له والي مولوي عبدالرحمان حقاني سره هم کتلي، خو والي ورته ویلي، چې « کډوال په دولتي ځمکو کې میشتیږي او ټول بې ځایه شوي خلک دي».
د دغه بهیر په اړه د طالبانو ادارې تر اوسه په رسمي ډول څه نه دي ویلي.
د کډوالو د لېږد پخوانۍ تجربه
د خوست له سرحدي سیمو څخه د وزیرستاني کډوالو انتقال د طالبانو لومړنی ورته اقدام نه دی.
د ۱۴۰۳ کال په سلواغې میاشت کې هم د طالبانو ادارې د تحریک طالبان پاکستان اړوند لسګونه کورنۍ د خوست له ګلان کمپ، اسماعیلخېلو ولسوالۍ او د پکتیکا له سرحدي سیمو څخه د غزني ولایت د کډوالو کمپونو ته انتقال کړې وې.
د افغانستان انټرنشنل د معلوماتو له مخې، د انتقال شویو کورنیو هر غړي ته د میاشتني معاش په توګه ۴۰ ډالره ټاکل شوي وو. دا انتقال د طالبانو ادارې او د پاکستاني طالبانو د تحریک د مشر مفتي نور ولي ترمنځ د شوې هوکړې په چوکاټ کې ترسره شوی و.
په هوکړه کې دا هم شامله وه چې د اړوندو کورنیو غړي به له یایومټریک او انځور اخېستلو پرته لېږدول کیږي او د کورنیو د لېږد او د کور د لومړنیو وسایلو لګښتونه به ورکول کېږي. د دې بهیر په تنظیم کې د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت، د کورنیو چارو وزارت، د قومونو او قبایلو چارو وزارت او د استخباراتو ریاست ګډون درلود.
خو دغه بهیر بریالی نه و، ځکه له افغان دوبۍ او د پکتیکا له لمن او نورو سرحدي سیمو نه ځینې کورنۍ غزني ته نه لاړې او د تللیو کورنیو ډېر غړي بېرته خوست او پکتیکا ته لاړل.
د خوست له سرحدي سیمو د وروستي انتقال په اړه سرچینو د ورته هوکړې د موجودیت په اړه څه نه دي ویلي.
په خوست او پکتیکا کې سرچینې وايي، د خوست د سپېرې ولسوالۍ له پڅې مېلې او سورکاخ او د پکتیکا د برمل ولسوالۍ له لمن سیمې څخه هم د کډوالو د انتقال موضوع تر غور لاندې ده.
تر دې وړاندې د دغو سیمو د کډوالو لپاره د غزني ولایت په قرهباغ ولسوالۍ کې کمپونه جوړ شوي وو.
ګلان کمپ په افغانستان کې د وزیرستاني بې ځایه شویو تر ټولو ستر کمپ دی.
په ۲۰۱۴ کال کې، چې د پاکستان پوځ په شمالي وزیرستان کې د ضرب عضب په نوم پوځي عملیات پیل کړل، ګڼې کورنۍ د جګړو او ناامنۍ له امله افغانستان ته واوښتې او د خوست په ګلان کمپ او شاوخوا سیمو کې مېشتې شوې.
د دغو کورنیو ډېری غړي د جګړو له امله بېځایه شوي ملکي وګړي دي چې د کلونو په تېرېدو یې په افغانستان کې د ژوند نوې بڼه خپله کړې ده. خو د کډوالو په کمپونو کې د وسلهوالو ډلو د غړو د احتمالي حضور موضوع تل د پاکستان د امنیتي اندېښنو یوه برخه پاتې شوې ده.
پاکستاني چارواکو په بېلابېلو وختونو کې ادعا کړې چې د وسلهوالو ډلو ځینې غړي په دغو کمپونو کې پټېږي، خو د کډوالو استازو دغسې ادعاوې رد کړې دي.
په وروستیو کلونو کې د ګلان کمپ او افغان دوبۍ په ګډون د خوست ځینې سرحدي سیمې د پاکستان د هوايي بریدونو هدف هم ګرځېدلې دي.
پاکستان دا ډول بریدونه د وسلهوالو ډلو پر ضد د عملیاتو په توګه توجیه کوي، خو د افغان طالبانو اداره یې د افغانستان د حاکمیت نقض بولي.