اقتصاد او سوداګري

په بلخ کې د طالبانو د سوداګرۍ او پانګونې خونه وایي، د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې د بلخ له لارې منځنۍ اسیا ته د افغانستان د صادراتو ارزښت ۶۷ مېلیون ډالرو ته رسېدلی دی. د یادې خونې د معلوماتو له مخې؛ د صادراتو دغه کچه د تېرکال د ورته مودې پرتله درې برابره لوړه شوې ده.

په افغانستان کې د بې‌کارۍ، ګرانۍ او اقتصادي ستونزو له زیاتېدو سره له هېواده بهر د افغانانو له‌خوا خپلو کورنیو ته لېږل کېدونکې پيسې د زرګونه کورنیو د ژوند مهمه سرچینه ګرځېدلې ده. ډېری افغانان وايي، که د خپلو خپلوانو له لوري بهرنیو هېوادونو څخه مالي مرسته ترلاسه نه‌کړي؛ نو د ورځنیو اړتیاوو برابرول ورته ستونزمن دي.

د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې د کانونو د کېندنې بهیر پراخ شوی، خو د شنونکو او کان کېندونکو په وینا، د کارګرو خوندیتوب ته چندانې پام نه‌کېږي او ان حفاظتي وسایل هم نه‌لري. له دې سره سم، طالبان وايي، دمګړۍ د پنجشېر په کانونو کې شاوخوا ۱۵ زره کسانو ته د کار زمینه برابره شوې ده.

د طالبانو تر واک لاندې د نفت او ګاز دولتي شرکت وايي، د نفتي توکو د بازار د ثبات لپاره یې ټولو ولایتونو ته د تېلو او ګازو د لېږد بهیر چټک کړی او هره ورځ لسګونه ټنه نفتي توکي او اوبلن ګاز لیږدوي. په وروستیو ورځو کې په کابل او ولایتونو کې د ګاز او نفتي توکو بیې خورا لوړې شوې دي.

د ملګرو ملتونو د بشري چارو مرستیال او د بیړنیو مرستو همغږي کوونکي ټام فلیچر د پاکستان له لومړي وزیر سره د ډیورند کرښې له لارې افغانستان ته د مرستو د لېږد په اړه خبرې کړي. دغه لیدنه داسې حال کې شوې، چې ۲ ورځې مخکې د تورخم له لارې ۲۱ کانټینره بشري مرستې افغانستان ته ولیږدول شوې.

د هرات یو شمېر اوسېدونکي وايي، په داسې حال کې چې څو ورځې وړاندې د هرات د نفتي موادو ټولنې په راتلونکو ورځو کې د نفتي موادو د بیو د راټيټولو خبره کړې وه، خو لا هم په بیو کې څه بدلون نه‌دی راغلی. د دوی په وینا، دمګړۍ د یو لیټر پټرول بیه ۸۱ افغانۍ او د یو کیلو ګازو بیه ۶۵ افغانۍ ده.

د ایران د اورګاډي شرکت مشر جبارعلي ذاکري ویلي، ایران او افغانستان د اقتصادي او ترانزیټي همکاریو په چوکاټ کې د هرات ـ مزارشریف د اورګاډي پټلۍ جوړولو پروژه پيلوي. هغه وایي، د شاوخوا ۸۰۰ کیلومتره اوږدوالي دغه پټلۍ به د ایراني شرکتونو له‌خوا په کانونو کې د پانګونې په بدل کې جوړه شي.

که څه هم طالبانو په دې وروستیو کې په ځینو مالیاتي قوانینو کې د سوداګرو د ملاتړ په موخه تخفیفونه او کمښتونه اعلان کړي؛ خو یوشمېر پانګه‌وال او کاروباریان وايي، چې دغه بدلونونه د دوی ستونزې نه‌شي هوارولی او لاهم د سوداګرو پر اوږو د څو ډوله درنو مالیاتو بار پروت دی.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت وایي، تېرکال له افغانستان نه شاوخوا ۲۹۰زره ټنه تازه مېوه بهر ته صادره شوې ده. د یاد وزارت ویاند احسان‌الله احسان ویلي، چې دغه مېوې هند، قطر، متحده عربي اماراتو، د منځنۍ اسیا هېوادونو، روسیې او یوشمېر اروپایي هېوادونو ته صادرې شوې دي.

په هرات کې د طالبانو د سوداګرۍ او پانګونې ریاست خبر ورکړی، چې د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې له دغه ولایت څخه ۵۳زره ټنه خوراکي او غیرخوراکي توکي امریکا، اروپا، اسیا او د سیمې یوشمېر هېوادونو ته صادر شوي دي.

په افغانستان کې د ښځو پر زده کړو او کار محدودیتونو زرګونه ښځې غالۍ اوبدنې ته اړ اېستې دي. د غالۍ صنعت یو شمېر فعالانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د راستنو شویو کډوالو په زیاتېدو د غالیو کاروبار غوړېدلی خو ښځې لا هم له کمې لاسباړې او د اومو توکو د لوړو بیو له ستونزو سره مخ دي.

د سوداګریزو لارو د تړل کېدو له امله افغانستان ته د پاکستان د امو صادرات په روان کال کې صفر شوي دي. پاکستان په ۲۰۲۵ کال کې افغانستان ته ۲۲ زره او ۵۰۰ او په ۲۰۲۴ کال کې ۲۸ زره او ۷۰۰ ټنه ام صادر کړي وو، چې د پاکستان د ټولو امو څه باندې ۲۰ سلنه برخه جوړوي.

د هرات د سوداګرۍ او پانګونې خونه وایي، د روان کال په لومړیو درېیو میاشتو کې له دغه ولایت څخه ۱۱۷ ټنه تازه مېوه عربي هېوادونو او د منځنۍ اسیا بازارونو ته صادره شوې ده. د یادې خونې امر محمد ناصر امین ویلي، چې د صادر شویو مېوو ټولیز ارزښت ۱۴۶زره امریکایي ډالرو ته رسېږي.

د روسیې او قزاقستان یوه ګډ سوداګریز پلاوي د طالبانو په ولکه کې د سوداګرۍ او پانګونې خونې له مشر سره په کتنه کې ویلي، په افغانستان کې یې پانګونې ته لېوالتیا زیاته شوې ده. د سوداګرۍ خونې له یاد پلاوي وغوښتل، چې د اوسپنې د وېلي کولو او پروسس کارخونو په جوړولو کې هم پانګونه وکړي.

د افغانستان په هرات ښار کې سوداګر، موټرچلوونکي او اوسېدونکي وايي، د طالبانو د امر بالمعروف وزارت له لوري د ښځو د جامو د څار او نیولو له سختېدو وروسته بازارونه ساړه شوي او د سوداګرۍ کچه په څرګند ډول راټیټه شوې ده.

د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت خبر ورکړی چې په بلخ ولایت کې د صنعت ځانګړې اوونۍ په مناسبت د «مولانا جلال‌الدین محمد بلخي» په نوم د کورنیو تولیداتو درې ورځنی نندارتون پرانیستل شوی دی.

د اسیا پرمختیايي بانک په خپل تازه راپور کې ویلي، افغانستان او مالدیف به په ۲۰۲۶ کال کې د اسیا او ارام سمندر سیمې له هغو هېوادونو وي چې تر ټولو ټیټه اقتصادي وده به ولري.

پېښور کې سوداګر وایي، د ډیورنډ کرښې د نهه میاشتو د تړل کېدو له امله، د افغانستان او پاکستان سوداګرو ته درانه مالي زیانونه اوښتي او زرګونه کسان بې‌کاره شوي دي. د رېپورټونو له مخې په دې موده کې دواړه خواو سوداګرو ۱،۵۱ ملیارده ډالر تاوان کړی.