به گفته طالبان، مرکز کمکهای بشردوستانه ملک سلمان، در جریان دو هفته گذشته به ۱۲ هزار نفر در ولایتهای کابل، هرات و بلخ خدمات درمان چشم، ارائه کرده است. از این میان هزار و ۳۰۰ نفر عمل جراحی شدهاند. این خدمات درمانی شامل معاینه، توزیع دارو، عینک و عمل جراحی بوده است.
این روند درمانی پس از بلخ و هرات، روز پنجشنبه در کابل آغاز شده و قرار است تا سه روز دیگر ادامه یابد. بهگفته بنیاد صلیب سرخ، این برنامه چهار روزه درمان رایگان بیماران چشم در شفاخانه مرکزی جمعیت هلال احمر افغان آغاز شده است.
این خدمات را گروهی از متخصصان سازمان البصر، وابسته به مرکز کمکهای بشردوستانه ملک سلمان، ارائه میدهند.
دفتر والی طالبان در ولایت بلخ روز چهارشنبه هفتم جوزا اعلام کرد که در چهار روز گذشته بیش از چهار هزار بیمار چشمی از جمله ۴۰۰ مورد جراحی، بهطور رایگان درمان شدهاند.
بهگفته این دفتر، این خدمات از سوی بنیاد خیریه البصر، وابسته به مرکز کمکهای بشردوستانه ملک سلمان، ارائه شده است.
در همین حال، هفته گذشته نیز چهار هزار فرد مبتلا به بیمارهای چشمی در هرات تحت درمان قرار گرفتند. به حدود ۵۰۰ بیمار خدمات جراحی ارائه شده و شماری دیگر دارو و عینک دریافت کردند.
نظام صحی افغانستان بهطور عمده به کمکهای کشورهای تمویلکننده وابسته بوده و با روی کار آمدن طالبان و قطع این کمکها، با کمبود شدید منابع مالی و انسانی مواجه شده است.
در ماههای گذشته، با قطع شدن کمکهای بشردوستانه امریکا، دهها مرکز درمانی در بخشهای گوناگون افغانستان بسته شدند. سازمان ملل بارها نسبت به پیامدهای این وضعیت هشدار داده است.
حالا در حالیکه کمکهای امریکا و کشورهای اروپایی به افغانستان کمتر شده، مسئولان مرکز کمکهای بشردوستانه ملک سلمان گفتهاند که کمکهایشان به مردم افغانستان را بیشتر خواهند کرد.
تظاهرات روز جمعه، که با فراخوان رسمی اداره طالبان در سراسر افغانستان برگزار شد، فقط یک حرکت سیاسی یا مذهبی نیست، بلکه بازتابی از عمیقترین لایههای ایدئولوژیک این گروه بهشمار میرود.
شرکتکنندگان با شعارهایی چون «مرگ بر سازمان ملل»، «مرگ بر حقوق بشر» و فراخوان به جهاد فرامرزی، بار دیگر نشان دادند که پروژه تبدیل طالبان از یک گروه جهادگرای دهشتافکن به یک دولت ملی، به بنبست خورده است.
یکی از سخنرانان در قندوز به صراحت اعلام کرد که راهحل مسئله فلسطین نه از مسیر دیپلوماسی، بلکه از مسیر «جهاد و قتال» میگذرد. در ویدیویی دیگر از ولایت غزنی، یکی از سخنرانان با فریاد «مرگ بر حقوق بشر» تأکید کرد که حقوق بشر تنها برای «کافران» است، نه «مسلمانان».
این مواضع نهتنها در تضاد با ارزشهای جهانی، بلکه در تقابل کامل با تلاشهایی قرار دارد که نهادهایی چون یوناما برای ادغام طالبان در نظم بینالمللی انجام دادهاند.
آیا تلاشهای یوناما ناکام شده است؟
هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) پس از بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، برای جلوگیری از فروپاشی ساختاری کشور، تلاشهایی گسترده را برای تعامل با طالبان آغاز کرد.
این تعاملات شامل گفتوگوهای دیپلوماتیک، نشر گزارشهای حقوق بشری، تشویق به بازگشایی مکاتب دخترانه، واریزکردن میلیونها دالر به نام کمک بشردوستانه و طرحهایی چون «موزاییک فرهنگی و سیاسی افغانستان» بود؛ تلاشی برای معرفی طالبان بهعنوان بخشی از تنوع سیاسی-اجتماعی افغانستان.
ناظران میگویند یوناما با تعامل گسترده با طالبان تلاش کرده این گروه را به یک دولت پاسخگو تبدیل کند و رابطه این گروه را با جامعه جهانی و سازمان ملل متحد بهبود بخشد. اما تظاهرات رسمی با شعارهایی ضد سازمان ملل و ضد حقوق بشر، و تشویق به خشونت فرامرزی، عملاً شکست این تلاشها را عیان کرد.
طالبان همچنان از پذیرش اصول بنیادین حکمرانی مدرن، چون برابری جنسیتی، پاسخگویی نهادها و آزادیهای مدنی سر باز میزنند.
تفاوت تظاهرات طالبان با اعتراضات جهانی
در یکونیم سال گذشته، میلیونها نفر در شهرهای بزرگ جهان -از نیویارک و لندن گرفته تا برلین، توکیو و استانبول ـ در واکنش به جنگ غزه دست به تظاهرات زدهاند. این اعتراضها، هرچند گاه با تنش یا برخورد با پولیس همراه بودهاند، اما در ماهیت خود حامل پیامهایی از همدلی انسانی، حمایت از حقوق غیرنظامیان، و خواست پایان خشونت بودهاند.
معترضان در این شهرها با در دست داشتن تصاویر قربانیان، شعارهایی مانند «آتشبس فوری»، «زندگی فلسطینیها مهم است» و «نه به اشغال» سر دادهاند. در اغلب موارد، این تظاهرات نه برای تجلیل از خشونت، بلکه برای محکومکردن آن و دفاع از اصول انسانی و حقوق بشری برگزار شدهاند.
در مقابل، تظاهراتی که با فراخوان رسمی طالبان در سراسر افغانستان برگزار شد، دارای ماهیتی کاملاً متفاوت بود. این تظاهرات نه بر پایه همدلی انسانی، بلکه بر اساس ایدئولوژی جهادی و نفرتپراکنی سازمانیافته شکل گرفت. شعارهای اصلی این تجمعات «مرگ بر سازمان ملل»، «مرگ بر حقوق بشر» و دعوت به «جهاد و قتال» فرامرزی بود؛ یعنی برخلاف تظاهرات جهانی، در اینجا خودِ خشونت بهعنوان راهحل سیاسی و دینی مطرح شد.
طالبان از این تظاهرات نه برای دفاع از حقوق غیرنظامیان در غزه، بلکه برای تثبیت گفتمان جهادی و مشروعیتبخشی به سیاستهای ضدحقوقبشری خود بهره بردند. سخنرانان این تجمعات آشکارا حقوق بشر را «اختراع کفار» دانستند و بهجای مطالبه پایان جنگ، خواستار گسترش آن به کشورهای دیگر شدند.
در واقع، آنچه در افغانستان به نام تظاهرات برگزار شد، نه بخشی از جنبش جهانی حمایت از مردم فلسطین، بلکه بازتابی از ذهنیت ستیزهجویانه و فرقهگرایانه طالبان بود؛ حرکتی که بیش از آنکه دفاع از مظلومان باشد، نمایشی از خشونت ایدئولوژیک و تهدید صلح منطقهای به شمار میرود.
وقتی یک رژیم سرکوبگر ادای «تظاهرات مدنی» را درمیآورد
یک شهروند کابل در ویدیویی که از تظاهرات طالبان در این شهر فرستاد، از شرکتکنندگان پرسیده است که چرا در چهار سال گذشته برای دفاع از زنان افغانستان تظاهرات نکردهاند!؟
طالبان در چهار سال گذشته هزاران زن معترض، فعال حقوق بشر، عالم دینی، استاد دانشگاه و مخالفان خود را به دلیل مطالبات مدنی و سیاسیشان به زندان انداخته و شکنجه کرده است.
تظاهرات مدنی زمانی معنا پیدا میکند که مردم بتوانند بدون ترس و تهدید، خواستهها و اعتراضهای خود را به صورت مسالمتآمیز ابراز کنند. این شکل از اعتراض، یکی از بنیادیترین ابزارهای دموکراسی و آزادی بیان است.
اما وقتی گروهی که به صورت سیستماتیک حق اعتراض و آزادیهای مدنی را سرکوب میکند، خود برگزارکننده تظاهرات میشود، این اقدام دیگر هیچ شباهتی به «تظاهرات مدنی» ندارد. چنین تظاهراتهایی نه بیان اراده آزاد مردم، بلکه وسیلهای برای نمایش قدرت، مشروعیتسازی و تبلیغ ایدئولوژی رسمی آن رژیم است.
در این شرایط، واژه «تظاهرات مدنی» به ابزاری برای فریب افکار عمومی و مشروع جلوه دادن وضعیتی بدل میشود که در واقع در آن حقوق اساسی شهروندان به شدت نقض میشود. ادعای «تظاهرات مدنی» از سوی رژیمی که اعتراضات واقعی را با زندان، شکنجه و خشونت پاسخ میدهد، تناقضی آشکار و نمادی از فقدان آزادی واقعی در جامعه است.
استفاده طالبان از اصطلاحاتی چون «تظاهرات» یا «اعتراضات مردمی» برای توصیف تجمعاتی که با هماهنگی کامل دستگاه امنیتی و تبلیغاتی این گروه برگزار میشوند، نوعی تحریف واژگان سیاسی و مدنی به شمار میرود. در سنت جوامع مدرن و باز، تظاهرات مدنی ابزاری مشروع برای بیان دیدگاههای انتقادی و مشارکت مردمی در تصمیمگیریهای سیاسی است. این نوع اعتراضها اغلب با خواستهایی چون عدالت، آزادی، برابری و پایان خشونت همراه است.
اما در افغانستان تحت سلطه طالبان، واقعیت چیزی کاملاً متفاوت است. سرکوب خشونتبار اعتراضات زنان، خبرنگاران، فعالان مدنی و حتی معلمان در کمتر از سه سال گذشته نشان داده است که طالبان نه تنها تحمل هیچگونه مخالفتی را ندارند، بلکه هرگونه تجمع خودجوش را تهدیدی علیه قدرت خود میدانند. زنان افغانستان، که برای ابتداییترین حقوق خود چون آموزش، کار و آزادی حرکت به خیابان آمدند، با شکنجه، بازداشت، ناپدیدسازی قهری، و خشونت فیزیکی مواجه شدند.
در چنین شرایطی، سازماندهی تظاهرات از سوی طالبان با هدف تبلیغ ایدئولوژی جهادی و نفرتپراکنی، نه تنها فاقد مشروعیت مدنی است، بلکه نوعی سوءاستفاده از مفاهیم اعتراضی برای تثبیت یک نظام سرکوبگر محسوب میشود.
بنابراین، استفاده طالبان از واژههایی چون «تظاهرات» یا «اعتراض مدنی» نه تنها نادرست، بلکه نشانهای از ریاکاری سیاسی است. زیرا رژیمی که منتقدان را سرکوب میکند، نمیتواند مدعی احترام به حق اعتراض باشد.
حامد کرزی در مصاحبه با تلویزیون آرتیویآی روسیه گفته که مسئله حقوق زنان و آموزش دختران افغان مانع جدی در برابر رفاه مردم و دلیل عدم به رسمیتشناسی اداره طالبان است. او افزود «ما میخواهیم دختران ما به مکتب و دانشگاه بروند. این هدف حتا در چارچوب حکومت فعلی هم قابل دستیابی است.»
حامد کرزی در این مصاحبه درباره موضوعات مختلف گفتوگو کرده است.
رئیسجمهور سابق درباره چگونگی اداره طالبان گفته است: «واقعیت این است که اکنون طالبان کشور را اداره میکنند. آنها در نشستهای کابینه و جلسات رهبری در مورد امور تصمیم میگیرند، درست مانند سایر حکومتها. این یک رهبری جمعی است و تصمیمها از سوی نهادهای حکومتی گرفته میشود.»
او در ادامه گفته است که با سقوط حکومت پیشینن «نهادهای حکومتی پابرجا ماندهاند. قوانین همان قوانین پیشیناند و بر اساس آنها تصمیمگیری میشود. دولت در حال کار است.»
این درحالی است که طالبان قوانین حکومت پیشین به ویژه قانون اساسی را لغو و برخی از نهادها را از ساختار حذف کرده است.
آقای کرزی در این مصاحبه گفته است از زمان ریاستجمهوریاش به این طرف طالبان را برادر میخوانده و اکنون هم با همین دیدگاه با آنان رفتار میکند.
او خطاب به مخالفان طالبان و مهاجران نیز تأکید کرده و گفته است: «آنها هم برادران ما هستند و برادران باید با هم باشند.»
رئیسجمهور سابق افغانستان در بخشی از این مصاحبه گفته طالبان پس از ورود به کابل با او برخورد مناسب داشته است.
او در مورد حضور نیروهای خارجی در افغانستان گفت: «شوروی در افغانستان تجاوز کرد، اما امریکا پس از حمله ۱۱ سپتامبر و با استقبال مردم افغانستان وارد شد.»
او در ادامه گفته است که حضور امریکا با وجود اشتباهاتی چون حملات شبانه، تلفات غیرنظامیان و رابطه مبهم با پاکستان، دستاوردهایی هم چون ساخت سرکها، بازسازی و آموزش همگانی به همراه داشت.
آقای کرزی گفته است که پس از خروج امریکاییها از افغانستان، از روسیه، چین، هند و ایران انتظار میرفت خلاء را پر کنند، اما این امر اتفاق نیفتاد. او گفت «نه برنامه مشترکی برای افغانستان وجود داشت و نه تلاش جمعی.»
آقای کرزی در کابل در «حبس» نیست و تایید کرده است که سفرهای خارجیاش با تأیید طالبان صورت میگیرد.
منابع نزدیک به گروه طالبان تأیید کردند که عبدالرحمان خالد، پسر هبتالله آخندزاده رهبر طالبان، در جریان حملهای در هلمند به شکل تصادفی کشته شده است.
گزارش تحقیقی افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که پسر ملا هبتالله عضو مهاجمان انتحاری بوده، اما او در جریان حمله به پاسگاههای نیروهای پیشین در نتیجه یک انفجار تصادفی کشته شده است.
پیش از این طالبان ادعا کرده بودند که عبدالرحمان خالد، پسر هبتالله آخندزاده، در یک «حمله انتحاری» کشته شده است.
به تاریخ ۴ اسد ۱۳۹۶ هجری خورشیدی جنگجویان طالبان حملات بزرگی را بر پاسگاهها و پایگاههای نیروهای امنیتی حکومت پیشین در ولسوالی گرشک ولایت هلمند آغاز کردند.
این حملات با یک موتر بمبگذاریشده شروع شد که دیوار امنیتی ولسوالی را شکست. طالبان در این درگیریها چندین پاسگاه را تصرف کردند، اما پایگاه نظامی «باری» در روستای فقیرو در برابرشان مقاومت کرد.
تصرف این پایگاه از سوی طالبان به یکی از خونینترین مأموریتها تبدیل شد. طالبان مجبور بودند با استفاده از نارنجک و مواد انفجاری موانع دفاعی را نابود کنند. اجرای این مأموریت به جوخهای از مهاجمان انتحاری موسوم به «قطعه منتظره» واگذار شده بود. در میان این جوخه، عبدالرحمان خالد پسر رهبر طالبان، نیز حضور داشت.
منابع طالبان اکنون فاش کردهاند که برخلاف تبلیغات رسمی این گروه، خالد در جریان قرار دادن مواد انفجاری بر دیوار دفاعی این پایگاه، بر اثر انفجار تصادفی کشته شده و حملهای انتحاری در کار نبوده است.
در آن زمان، طالبان مرگ خالد را «شهادت» و او را «شهید استشهادی» خواندند. حتی ملا هبتالله، رهبر طالبان، در بیانیهای این اقدام پسرش را «حمله استشهادی در راه خدا» توصیف کرد.
طالبان به افراد انتحاری خود «استشهادی» میگویند. این رویداد به تقویت جایگاه او در میان اعضای طالبان کمک کرد.
در سنبله ۱۴۰۲، وزیر امر به معروف طالبان یک سخنرانی در غور در وصف هبتالله گفت که او «قبلهگاه استشهادی» است.
اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان اعلام کرد که اسلامآباد آماده است نماینده دیپلوماتیک خود در کابل را از سطح کاردار به سفیر ارتقا دهد. او در یادداشتی نوشت که روابط پاکستان با طالبان پس از سفر اخیر او به کابل، در «مسیر مثبت» قرار گرفته است.
اسحاق دار روز جمعه، نهم جوزا در یادداشتی در صفحه اکس خود نوشت: «مطمئن هستم که این گام به افزایش تعاملات، تعمیق همکاریهای دوجانبه در حوزههای اقتصادی، امنیتی و بازرگانی منتهی خواهد شد».
وزیر خارجه پاکستان تاکید کرد که این اقدام در راستای افزایش همکاریهای متقابل و ارتقای تبادلات بیشتر بین دو کشور باهم برادر انجام میشود.
اما به رغم ارتقای روابط دیپلوماتیک، پاکستان مانند دیگر کشورها تاکنون اداره طالبان را به رسمیت نشناخته است.
اخیرا نشست غیر رسمی و سهجانبه میان وزیران خارجه چین، پاکستان و طالبان در بیجینگ برگزار شد.
پس از این نشست، وزیر خارجه چین اعلام کرد که پاکستان و طالبان توافق کردند که به زودی به کشورهای یکدیگر سفیر بفرستند. وانگ یی گفت که چین از این امر استقبال میکند و به حمایت از تقویت مناسبات میان افغانستان و پاکستان ادامه میدهد.
در حال حاضر روابط دیپلوماتیک میان طالبان و پاکستان در حد کاردار است. عبیدالرحمان نظامانی کاردار سفارت پاکستان در کابل است و سردار احمد شکیب، کاردار سفارت طالبان در اسلامآباد.
پیشتر منابع دیپلوماتیک در اسلامآباد به افغانستان اینترنشنال گفتند که امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان در آینده نزدیک به پاکستان سفر خواهد کرد. زمان دقیق این سفر تاکنون روشن نیست. احتمالا متقی در ماه جون به اسلامآباد سفر کند.
وزیر خارجه پاکستان اخیرا به کابل سفر کرد و سپس با متقی در بیجینگ دیدار و گفتوگو کرد.
در پی فراخوان طالبان، افراد این گروه و هواداران آن روز جمعه در شهرهای مختلف افغانستان به خاطر کشتار فلسطینیها در غزه، علیه اسرائیل تظاهرات کردند. افراد طالبان پرچم اسرائیل را آتش زدند و معترضان در غزنی و قندوز شعارهای «مرگ بر حقوق بشر و مرگ بر سازمان ملل» سر دادند.
همزمان رئیسالوزرای طالبان با انتشار بیانیهای، اسرائیل را به نسلکشی در غزه متهم کرد و از کشورهای جهان خواست برای پایان دادن به کشتار فلسطینیها اقدام کنند.
ملا محمدحسن آخند همچنین از مردم افغانستان خواست امروز جمعه، پس از ادای نماز، برای همدردی و حمایت از داعیه فلسطینیها دعا و صدای خود را بلند کنند.
رئیسالوزرای طالبان در بیانیهای نوشت که نسلکشی توسط نیروهای اسرائیلی در غزه هنوز هم جریان دارد.
شماری از شهروندان روز جمعه به افغانستان اینترنشنال گفتند که طالبان مردم را به زور و اجبار از خیابانها جمعآوری و آنها را وادار به تظاهرات میکنند. در میان معترضان، کودکان نیز دیده میشوند.
رسانههای طالبان گزارش دادند که این اعتراض در ولایتهای مختلف برگزار شده است. در تصاویری که از این اعتراضها پخش شده دیده میشود که معترضان پرچم فلسطین را حمل و تصاویر نخستوزیر اسرائیل و پرچم این کشور را آتش میزنند.
ویدیوی از تظاهرات طالبان در قندوز پخش شده، اعضای طالبان شعار «مرگ بر سازمان ملل» سر میدهند.
ملا حسن آخند گفته «صدها انسان به شمول زنان و کودکان جانهای خود را از دست میدهند، راههای کمکهای بشری مسدود شدهاند، مجروحان و شهدا فرصت انتقال پیدا نمیکنند، غصب سرزمینهای مسلمانان مظلوم ادامه دارد، همه روزه سلاحهای خطرناک و نامتوازن بهگونه گسترده استفاده میشوند.»
او تاکید کرده که کشورهای جهان، طرفهای ذیدخل، نهادهای بشری و سازمانهای مربوط در برابر این وضعیت یا سکوت کرده یا اقدامات اندکی انجام دادهاند.
او حملات اسرائیل و «نسلکشی در غزه» را به شدیدترین الفاظ محکوم کرد. ملا حسن از خداوند خواست «اسرائیلی و حامیان خارجیشان را نابود، خوار و ذلیل کند.»
رئیسالوزرای طالبان در بخشی از بیانیه خود از مردم افغانستان خواسته است امروز جمعه، نهم جوزا پس از ادای نماز، در صحن مساجد با یک صدا با فلسطینیها همدردی و برای نجات و ملت فلسطین دعا کنند.
روز گذشته وزارت حج و اوقاف طالبان در اطلاعیهای از مردم خواست امروز جمعه برای حمایت از فلسطین به خیابانها بیایند و علیه اسرائیل تظاهرات کنند.
باوجود راهاندازی تظاهرات در ولایتهای مختلف، شمار معترضان اندک هستند.