اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز؛ رویترز از تغییر مسیر ابرنفتکشها خبر داد
در پی حمله امریکا به تأسیسات هستهای ایران، دستکم دو نفتکش بسیار بزرگ مسیر خود را در تنگه هرمز تغییر دادهاند. دادههای ردیابی کشتیها نشان میدهد که با شدتگرفتن تنشها در منطقه، برخی از نفتکشها اقدام به شتابگیری، توقف یا چرخش مسیر کردهاند.
تصمیم واشنگتن برای پیوستن به عملیات نظامی اسرائیل علیه ایران، نگرانیها درباره بستهشدن احتمالی تنگه هرمز را افزایش داده است. این تنگه که میان ایران و عمان واقع شده، مسیر عبور حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز مصرفی جهان است. نشانههایی از اختلال در تردد نفتکشها قابل مشاهده است. طبق گزارش شرکت سنگاپوری «سنتوسا شیپبروکرز»، در یک هفته گذشته ورود نفتکشهای خالی به خلیج فارس ۳۲ درصد و خروج نفتکشهای حامل نفت ۲۷ درصد نسبت به اوایل ماه می کاهش یافته است. به گزارش خبرگزاری رویترز، نفتکش عظیم «کاسویزدم لیک» روز یکشنبه وارد تنگه هرمز شد، اما سپس مسیر خود را تغییر داد و به سمت جنوب برگشت. این کشتی، که قرار بود نفت خام را از بندر «زیرکو» در امارات بارگیری و به چین منتقل کند، روز دوشنبه بار دیگر مسیرش را تغییر داد و به سمت همان بندر بازگشت. این نفتکش از سوی شرکت «یونیپک»، بازوی بازرگانی شرکت ملی نفت چین، اجاره شده بود. رویترز همچنین گزارش داده که نفتکش دیگری به نام «ساوت لویالتی»، که قرار بود از بندر بصره در عراق بارگیری کند، نیز مسیر مشابهی را در پیش گرفت و در روز دوشنبه خارج از تنگه باقی ماند. به نقل از منابع صنعتی، این دو کشتی ناچار شدند پیش از بارگیری، در بیرون از تنگه منتظر بمانند. شرکت سینوپک تاکنون به درخواستها برای اظهار نظر رسمی پاسخ نداده است. کاهش توقف در منطقه سخنگوی شرکت پتروشیمی «فورموسا» در تایوان، کی. وای. لین، به رویترز گفته است: «مالکین کشتیها تلاش میکنند مدتزمان توقف در تنگه هرمز را به حداقل برسانند. آنها فقط زمانی وارد منطقه میشوند که نوبت بارگیریشان نزدیک باشد.» دو شرکت کشتیرانی جاپانی نیز اعلام کردهاند که عبور از تنگه را ادامه میدهند، اما به ناوگان خود دستور دادهاند زمان حضور در خلیج فارس را کوتاهتر کنند. چندین معاملهگر و تحلیلگر حوزه انرژی نیز هشدار دادهاند که بهدلیل انتظار کشتیها در خارج از منطقه، احتمال بروز تأخیر در حملونقل وجود دارد. در همین حال، طبق گزارش شبکه پرستیوی وابسته به جمهوری اسلامی ایران، مجلس شورای اسلامی روز یکشنبه طرحی را برای مسدودسازی تنگه هرمز تصویب کرده، اما اجراییشدن این طرح نیازمند تأیید شورای عالی امنیت ملی است. ایران در گذشته نیز بارها تهدید به بستن تنگه کرده بود، اما هیچگاه این تهدیدها را عملی نکرده است.
با گذشت دو روز از حمله هوایی امریکا به تأسیسات هستهای فردو، تردیدهایی جدی در مورد نابودی کامل این سایت زیرزمینی وجود دارد. تصاویر ماهوارهای منتشرشده، اگرچه نشاندهنده آسیبهای قابلتوجه است، اما منابع مستقل تأیید نمیکنند که این مجتمع بهطور کامل از کار افتاده باشد.
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، شرکت مکسار تصاویری را منتشر کرده که حاکی از ایجاد دستکم شش حفره در سطح کوه مشرف به مجتمع فردو است. منابع امنیتی گفتهاند که این حفرهها ناشی از اصابت بمبهای سنگرشکن امریکاییست؛ بمبهایی که قادر به نفوذ تا دهها متر در عمق زمین هستند. دکر اولت، تحلیلگر ارشد تصاویر ماهوارهای، در گفتوگو با رویترز تأکید کرده است: «هیچیک از این تصاویر قادر به نشاندادن وضعیت داخلی تأسیسات نیستند. عمق محل استقرار سانتریفیوژها بهگونهایست که ارزیابی دقیق خسارت بدون دسترسی میدانی ممکن نیست.» در همین زمینه، جفری لوئیس، کارشناس مؤسسه مطالعات بینالمللی میدلبری در مونتری، به رویترز گفته است: «فکر نمیکنم کسی بتواند با اطمینان بگوید که این حمله چیزی بیش از چند سال تأخیر در برنامه هستهای ایران ایجاد کرده باشد. قطعاً تأسیسات دیگری هم وجود دارند که ما نمیدانیم.» جنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش ایالات متحده، ضمن تأیید اجرای این عملیات توسط بمبافکنهای دوربرد و تسلیحات هدایتشونده، از اظهارنظر درباره میزان موفقیت آن خودداری کرده است. دیوید آلبرایت، مفتش پیشین آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز در واکنش به این حمله گفته است: «احتمال از کار افتادن کامل تأسیسات وجود دارد، اما برای اطمینان نیاز به بررسی میدانی داریم.»
تصاویر ماهوارهای تاسیسات زیرزمینی فردو را قبل و بعد از حمله امریکا نشان میدهد
برخی تحلیلگران نظامی نیز با استناد به تصاویر ماهوارهای و گزارشهای اطلاعاتی، احتمال دادهاند که جمهوری اسلامی ایران پیش از حمله بخشی از مواد غنیشده یا تجهیزات حساس را از فردو منتقل کرده باشد. رویترز به نقل از این منابع نوشته است که در روزهای پنجشنبه و جمعه، تحرکات غیرعادی و صف طولانی وسایل نقلیه در اطراف این مجتمع مشاهده شده است. در داخل ایالات متحده نیز، نگرانیهایی در مورد پیامدهای این حمله شکل گرفته است. یک عضو کمیته اطلاعاتی سنای امریکا در این زمینه هشدار داده است: «بزرگترین خطر این است که ایران پس از این، برنامه هستهای خود را نهتنها به زیرزمین، بلکه از دید نهادهای بینالمللی نیز پنهان کند.» در واکنش به این حملات، مجلس شورای اسلامی ایران تهدید کرده است که عضویت جمهوری اسلامی در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) را به حال تعلیق درآورده و همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را متوقف خواهد کرد؛ اقدامی که در صورت اجرا، نظارت جهانی بر فعالیتهای هستهای ایران را بهطور کامل از میان خواهد برد. پس از حمله اسراییل به ایران، ایالات متحده امریکا نیز روز یکشنبه به سه مرکز هستهای در این کشور حمله کرد.
سازمان همکاری اسلامی بدون اشاره به حمله امریکا به تاسیسات هستهای ایران، حملات اسرائیل به ایران، لبنان، سوریه و غزه را نقض آشکار قوانین بینالملل، حاکمیت و امنیت این کشورها خواند و محکوم کرد.
سازمان همکاری اسلامی پس از نشست دو روزه در استانبول در بیانیهای مشترک خواستار توقف فوری حملات اسرائیل به ایران و غزه و کاهش تنشها در خاور میانه شد. این سازمان افزود که تشدید خطرناک تنشها وضعیت انسانی، اقتصادی و زیستمحیطی منطقه را به طرز نگران کنندهای تهدید میکند. بیانیه مشترک این سازمان خواستار اقدامات بازدارنده جامعه بینالملل برای توقف حملات و پاسخگو کردن اسرائیل شده است. در باره حمله امریکا به ایران اما در این بیانیه اشاره نشده است.
ازمان بر ایجاد یک گروه تماس به منظور حمایت از تلاشهای صلحجویانه در منطقه و کاهش تنشها و حملات اسرائیل به ایران و غزه شدند. بیانیه مشترک همچنین به برگزاری نشست عالی رتبه سازمان ملل درباره جستجوی امکانهای حل و فصل مسالمتآمیز مسئله فلسطین و اجرای قطعنامههای ملل متحد در این زمنیه تاکید کرده است.
پنجاهویکمین نشست سازمان همکاری اسلامی در ۲۱ و ۲۲ جون با حضور بیش از ۴۰ دیپلومات ارشد و وزیران خارجه کشورهای عضو در استانبول برگزار شد. امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان نیز در این نشست شرکت کرد. در بیانیه مشترک این سازمان درباره افغانستان ابراز نظر نشده است.
وزارت خارجه طالبان پیشتر اعلام کرد که امیرخان متقی در حاشیه این نشست با وزیر خارجه ترکیه، پاکستان و شماری از دیپلوماتهای ارشد دیگر کشورها دیدار و درباره روابط این گروه با کشورهای اسلامی گفتوگو کرده است.
وزیر خارجه طالبان در این نشست از کشورهای عضو خواست مانع حملات امریکا و اسرائیل به ایران و غزه شوند. کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و هیچ کشور دیگر تاکنون اداره طالبان را به رسمیت نمیشناسند و در عکس دستهجمعی وزیران خارجه عضو این سازمان نیز به امیرخان متقی اجازه حضور داده نشد.
این در حالی است که سازمان همکاری اسلامی بارها از سیاستهای طالبان درباره زنان و دختران انتقاد کرده و گفته است که ممنوعیت آموزش دختران توسط طالبان، هیچ توجیه دینی و اسلامی ندارد. سازمان همکاری اسلامی پس از سازمان ملل دومین سازمان بزرگ بینالمللی است.
در پی حمله امریکا به تاسیسات هستهای ایران در نظنز، فردو و اصفهان، جمهوری اسلامی ایران تهدید کرده که انتقام این حملات را از امریکا خواهد گرفت.
خبرگزاری رویترز گزارش داده که پایگاههای نظامی امریکا در خاورمیانه، احتمالا اهداف اولیه حمله انتقامجویانه تهران باشند.
خبرگزاری رویترز روز یکشنبه اول سرطان گزارش داد که دستکم ۳۴ پایگاه نظامی امریکا به شمول پایگاههای هوایی، دریایی، زمینی و تاسیسات راداری در ۱۲ کشور خاورمیانه و شمال افریقا موقعیت دارند.
موقعیت پایگاههای نظامی امریکا در خاور میانه
عربستان سعودی
پادشاهی عربستان سعودی که یکی از رقیبهای اصلی ایران در منطقه به شمار میرود، میزبان دو هزار و ۳۲۱ نیروی امریکایی در دستکم شش پایگاه نظامی خود است. نیروهای امریکایی در سه پایگاه هوایی، دو پایگاه دریایی و یک پایگاه زمینی در شهرهای ریاض، مدینه، جده و تبوک عربستان حضور دارند.
رویترز به نقل از اسناد کاخ سفید نوشته است که این نیروها در هماهنگی با حکومت عربستان سعودی در زمینههای تأمین توانمندیهای پدافند هوایی و موشکی و پشتیبانی از عملیات هواپیماهای نظامی امریکا فعالیت میکنند.
در این میان، شماری از نیروها در پایگاه هوایی شهزاده سلطان در جنوب شهر ریاض مستقر هستند که در زمینه سامانههای پدافند هوایی ارتش امریکا از جمله موشکهای پاتریوت و سامانه دفاع هوایی تاد پشتبانی میکند.
عراق
با وجود خروج شمار زیادی از نیروهای امریکایی از عراق، هنوز هم شمار زیادی از نیروهای امریکایی در این کشور حضور دارند. در حال حاضر، سه پایگاه هوایی و یک پایگاه زمینی امریکا در عراق فعال هستند.
امریکا حضور نظامی خود را در پایگاه هوایی عینالاسد در استان الانبار در غرب عراق حفظ کرده است. رویترز به نقل از کاخ سفید نوشته است که این پایگاه از نیروهای امنیتی عراق پشتیبانی میکند و در ماموریت ناتو نیز مشارکت دارد.
این پایگاه در سال ۲۰۲۰ هم پس از کشتهشدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروهای قدس سپاه پاسداران در حمله هوایی امریکا، مورد حملات موشکی ایران قرار گرفته بود.
علاوه بر عینالاسد، پایگاه هوایی اربیل در منطقه نیمهخودمختار کردستان عراق در شمال این کشور، بهعنوان مرکز عملیاتی نیروهای امریکایی و ائتلاف عمل میکند. این پایگاه برای تمرینات نظامی و مانورهای رزمی مورد استفاده قرار میگیرد.
کویت
در کویت هم دو پایگاه هوایی و یک پایگاه نیروهای زمینی امریکا موقعیت دارند؛ کمپ عریفجان (Camp Arifjan) که ستاد فرماندهی پیشروی ارتش مرکزی امریکا در آن مستقر است، و پایگاه هوایی علی السالم (Ali Al Salem Air Base) مشهور به صخره (The Rock) در نزدیکی مرز عراق موقعیت دارند.
علاوه براین، کمپ بیورینگ (Camp Buehring) در جریان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ تأسیس شد. ویبسایت ارتش امریکا نوشته است که از این پایگاه بهعنوان پایگاه مقدماتی برای اعزام واحدهای ارتش امریکا به عراق و سوریه شناخته میشود.
بحرین
بحرین هم میزبان دو پایگاه هوایی و یک پایگاه دریایی امریکا است. مقر اصلی و مرکزی ناوگان پنجم نیروی دریایی امریکا که مسئولیت خلیج فارس، دریای سرخ، دریای عرب و بخشهایی از اقیانوس هند را به عهده دارد، نیز در بحرین موقعیت دارد.
قطر
یک پایگاه هوایی و یک پایگاه زمینی ارتش امریکا در قطر موقعیت دارد. پایگاه هوایی العدید، با مساحتی حدود ۲۴ هکتار، در بیابانهای اطراف پایتخت قطر، دوحه قرار دارد.
این پایگاه، ستاد فرماندهی اصلی فرماندهی مرکزی ایالات متحده (CENTCOM) است. این پایگاه عملیاتهای نظامی امریکا را در گسترهای وسیع از مصر در غرب تا قزاقستان در شرق هدایت میکند.
این پایگاه که بزرگترین پایگاه نظامی امریکا در خاورمیانه بهشمار میرود، حدود ۱۰٬۰۰۰ نیروی نظامی را در خود جای داده است.
امارات متحده عربی
پایگاه هوایی الظفره (Al Dhafra Air Base) که در جنوب ابوظبی واقع شده و با نیروی هوایی امارات بهصورت مشترک استفاده میشود، بهعنوان یک مرکز کلیدی نیروی هوایی امریکا شناخته میشود.
بهگزارش فرماندهی مرکزی نیروی هوایی امریکا (AFCENT)، این پایگاه از ماموریتهای مهم علیه داعش و همچنین از عملیاتهای شناسایی در سراسر منطقه پشتیبانی کرده است.
بندر جبلعلی دبی، هرچند یک پایگاه نظامی رسمی نیست، اما بزرگترین بندر مورد استفاده نیروی دریایی امریکا در خاورمیانه محسوب میشود و بهطور منظم ناوهای هواپیمابر و سایر شناورهای نیروی دریایی ایالات متحده را میزبانی میکند.
عمان
در حاشیه خلیج فارس، پنج پایگاه نظامی امریکا به شمول چهار پایگاه هوایی و یک پایگاه دریایی در عمان موقعیت دارند.
اردن
دو پایگاه ارتش امریکا به شمول یک پایگاه هوایی و یک پایگاه زمینی در اردن هم وجود دارند.
اسرائيل
یک پایگاه نیروی زمینی ارتش امریکا و یک پایگاه راداری امریکا در اسرائيل موقعیت دارند.
مصر و جیبوتی
کشورهای مصر و جیبوتی در شمال افریقا هم میزبان دو پایگاه نیروی دریایی امریکا اند.
ترکیه
در حال حاضر ترکیه هم میزبان دو پایگاه نیروهای هوایی امریکا در منطقه است.
کریم سجادپور، از کارشناسان برجسته امور ایران در موسسه کارنگی نوشت که حمله امریکا تحول عمیقی در ایران و منطقه ایجاد خواهد کرد.
او روز یکشنبه در حساب خود در اکس نوشت که امریکا پس از حملاتش به سایتهای هستهای ایران بر صلح و دیپلوماسی تاکید کرد اما حکومت ایران این اقدام را فصلی دیگر در روابط خصمانه چهل سالهاش با ایالات متحده میبیند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران امروز در گفتوگو با ایمانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه گفت که کشورش باید به حمله امریکا پاسخ دهد. اما، سجادپور باور دارد که «بسیاری از گزینههای ایران برای پاسخگویی به حمله امریکا، از نظر استراتژیک معادل بمبگذاری انتحاری است.»
او نوشت: «آنها میتوانند به سفارتخانهها و پایگاههای ایالات متحده حمله کنند، تاسیسات نفتی در خلیج فارس را مورد هدف قرار دهند، تنگه هرمز را مینگذاری کنند، اما رژیم جمهوری اسلامی احتمالاً از پسلرزههای اقدامات خود جان سالم به در نمیبرد.»
مجلس ایران روز یکشنبه طرح بستن تنگه هرمز، یکی از آبراههای بینالمللی استراتژیک برای تجارت و انتقال انرژی را تصویب کرد. این کشور همچنان تهدید کرده که در صورت مشارکت امریکا در حملات اسرائیل به این کشور، به پایگاههای نظامی آن در خاورمیانه حمله خواهد کرد.
سجادپور نوشت که حملات اسرائیل و امریکا هزینههای هنگفت مالی را بر جمهوری اسلامی تحمیل کرده و باعث تحقیر گسترده آن شده است.
او گفت: «بر اساس برآوردها، برنامه هستهای ایران، با در نظر گرفتن هزینههای از دست رفته و تحریمها، حداقل ۵۰۰ میلیارد دالر برای این کشور هزینه داشته است اما اکنون نه انرژی هستهای دارد و نه بازدارندگی اتمی. رژیم ایران در مواجهه با چنین تحقیر عظیمی ممکن است به دنبال راههای مختلفی برای انتقامجویی باشد.»
برخلاف تاکید امریکا بر تسلیمی ایران در برابر خواست واشنگتن مبنی بر برچیدن برنامه اتمیاش، سجادپور باور دارد که علی خامنهای، رهبر ایران تسلیم دستورات و فشار بیرونی نمیشود. چون، از نظر خامنهای، کوتاه آمدن به معنای امتیازگیری بیشتر ایالات متحده خواهد بود.
ایران بارها گفته است که خواست امریکا برای کنار گذاشتن برنامه هستهای و تولید موشکهای بالستیکاش را نمیپذیرد و آن را جز حقوق مشروع ملی خود میداند. در همین حال، وزیر خارجه ایران گفته است که بیش از این به دیپلوماسی با ایالات متحده باور ندارد.
مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا امروز در مصاحبه با فاکسنیوز گفت که ایران میتواند نیروگاه اتمی داشته باشد اما حق غنیسازی اورانیوم در داخل را ندارد.
با آغاز حمله امریکا، موسوم به عملیات «چکش نیمهشب»، به سایت اتمی ایران در روز شنبه، گروهی از بمبافکنهای بی–۲ از پایگاه خود در ایالت میزوری امریکا به پرواز درآمدند و در مسیر جزیره گوام در اقیانوس آرام دیده شدند.
کارشناسان پرواز این بمبافکنها را بهعنوان پیشزمینهای برای حمله احتمالی امریکا به ایران تفسیر کردند. اما پرواز این جنگندهها صرفاً برای فریب بود.
گروه واقعی متشکل از هفت فروند بمبافکن بی–۲ که با بالهای خفاشی خود شناخته میشوند، بهصورت پنهانی بهسمت شرق امریکا پرواز کردند.
این پرواز که ۱۸ ساعت به طول انجامید، با حداقل ارتباطات انجام شد و در میانه راه سوختگیری هوایی صورت گرفت.
ارتش امریکا یکشنبه این موضوع را فاش کرد.
در حالیکه بمبافکنها به حریم هوایی ایران نزدیک میشدند، یک زیردریایی امریکایی بیش از ۲۴ فروند راکت کروز تاماهاک زمینبهزمین شلیک کرد.
جنگندههای امریکایی نیز بهعنوان طعمه در جلوی بمبافکنها پرواز کردند تا در صورت وجود جنگندهها یا سامانههای موشکی ایران، آنها را شناسایی و منحرف کنند.
این حمله به سه سایت اصلی هستهای ایران، بزرگترین عملیات تاکتیکی تاریخ با استفاده از بمبافکنهای بی–۲ بود و از لحاظ طول مدت، پس از عملیات امریکا در واکنش به حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، دومین عملیات طولانی این هواپیماها محسوب میشود.
بمبافکنهای بی–۲ در این عملیات ۱۴ بمب سنگرشکن جیبییو–۵۷ موسوم به «نفوذگر عظیم مهمات» را رها کردند.
هر کدام از این بمبها ۳۰ هزار پوند (حدود ۱۳٬۶۰۰ کیلوگرام) وزن دارند.
طبق اعلام پنتاگون، در این عملیات بیش از ۱۲۵ هواگرد نظامی امریکا مشارکت داشتند.
از دیدگاه ارتش امریکا، این عملیات یک موفقیت تاکتیکی چشمگیر بود.
ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک نیروهای مسلح امریکا، یکشنبه در پنتاگون به خبرنگاران گفت: «نیروهای ایرانی حتی یک گلوله هم بهسمت هواپیماهای امریکایی شلیک نکردند و کاملا غافلگیر شدند.»
کین گفت: «جنگندههای ایران پرواز نکردند، و بهنظر میرسد سامانههای موشکی پدافند هوایی ایران نیز در طول ماموریت نتوانستند ما را شناسایی کنند. ما عنصر غافلگیری را حفظ کردیم.»
با این که پرواز و حمله این جنگنده ها موفق بود اما پنتاگون و جامعه اطلاعاتی امریکا هنوز گزارش نهایی خود را درباره موفقیت این حمله ارائه نکرده اند. برخی از مقامهای امریکایی و اسرائیلی روز یکشنبه به نیویارک تایمز گفتند که سایت فردو که از نظر اسرائیل برای برنامه اتمی ایران کلیدی است، آسیب شدید دیده اما برخلاف ادعای ترامپ نابوده نشده است.