روزنامهنگار
مذاکرات هیئتهای پاکستان و اداره طالبان برسر پایان درگیری مرزی وارد سومین روز شده است. پاکستان موفق شده به روایت این مذاکرات شکل بدهد، اما طالبان به علت رابطه خصمانه با رسانهها و اطلاعرسانی، در ساختن روایتی از مذاکرات و موازی با روایت پاکستان منفعلانه عمل کرده است.
سخنگوی طالبان به صورت واکنشی و در پاسخ به ادعاهای مقامها و منابع پاکستانی مواضع کلی و تکراری این گروه را بازگو میکند. ذبیح الله مجاهد روز دوشنبه به تلویزیون ملی گفت که درباره مذاکرات استانبول بعد از اظهارات مقامهای مسئول ابراز نظر خواهد کرد.
منابع امنیتی پاکستانی به رسانههای این کشور گفته اند که هیئت طالبان به طور «نامعقول و انعطافناپدیری» واقعیتها را نادیده میگیرد و ادامه «مذاکرات فشرده در مبارزه با تروریسم» را به خطر انداخته است. به بیان دیگر، طالبان حاضر نیست که موجودیت تیتیپی در افغانستان را بپذیرد که منشا درگیری آنها با پاکستان شده است.
نرگس هورخش، خبرنگار افغانستان اینترنشنال در استانبول، روز دوشنبه براساس اظهارات منابع مطلع از جریان مذاکرات استانبول گفت که هیئت طالبان در روز دوم گفتوگوها حضور نیروهای طالبان پاکستانی در خاک افغانستان را انکار کرد.
بنابر اطلاعات رسیده، هیئت پاکستانی در پاسخ به انکار حضور نیروهای تیتیپی در افغانستان، تصاویری از اجساد افراد کشتهشده دارای شناسنامه افغانستان و مدارک بازگرداندن پیکر برخی از آنان را به نمایندگان طالبان ارائه کرده است.
حکومت پاکستان، به طور مشخص ارتش که سکان سیاست خارجی پاکستان در قبال هند و افغانستان را در دست دارد، روایت عدم همکاری اداره طالبان برای مهار شورشیان پاکستانی را جا انداخته است. این روایت به حملات آتی آن به افغانستان مشروعیت میبخشد.
روایت حضور شبهنظامیان خارجی در افغانستان با این که از سوی طالبان انکار میشود، با گزارش شورای امنیت و اظهارات حکومت پیشین افغانستان همخوان است. همچنان، شماری از مقامهای پیشین که از حملات پاکستان به افغانستان به شدت خشمگین اند، از موضع طالبان در مورد تیتیپی حمایت میکنند. این در حالیست که آنان در گذشته از حملات شبه نظامیان پاکستانی به شهرهای افغانستان شکایت داشتند.
اشرف غنی، رئیس جمهور پیشین، در اسد ۱۳۹۷ از لوی درستیز ارتش پاکستان خواست تا در مورد حضور جنگجویان پاکستانی در جنگ شش روزه غزنی توضیح بدهد. اما، وزارت خارجه پاکستان اظهارات رئیسجمهور در مورد حضور جنگجویان پاکستانی در جنگ غزنی را رد کرد.
اعضای تحریک طالبان پاکستان در نبرد با دولت پیشین به طالبان افغان کمک میکردند. طالبان پیش از برگشت به قدرت در افغانستان، توافقنامهای با طالبان پاکستانی، القاعده و دیگر جنگجویان خارجی امضا کرده بود. براساس این توافقنامه، طالبان تعهد کرد که پس از پیروزی، از جنگجویان خارجی در «جهاد» و برپایی نظام شرعی در پاکستان حمایت کند.
یک منبع نزدیک به طالبان پاکستانی به افغانستان اینترنشنال گفت که این موافقتنامه را سراجالدین حقانی با رهبران تحریک طالبان پاکستان، فرماندهان القاعده، حافظ گل بهادر، رهبر شورای اتحادالمجاهدین وزیرستان شمالی، مولوی صادق نور داور و برخی دیگر از رهبران طالبان در منطقه میرعلی وزیرستان شمالی، امضا کرده بود.
حقانی در آن زمان معاون ملاهبتالله، رهبر طالبان بود. توافقنامه طالبان با گروهها و جنگجویان خارجی، موسوم به «موافقت نامه میرعلی» است.
کلیگویی و تکرار
طالبان هیچگاه و در هیچ مقطعی حضور شبه نظامیان خارجی عرب، آسیای میانه و پاکستانی در افغانستان را نپذیرفته است. با این حال، تمام کشورهای منطقه، از جمله چین و روسیه، میپذیرند که جنگجویان خارجی در افغانستان حضور دارند و تهدیدی برای امنیت شان است.
این برداشت غالب کشورهای منطقه است که به پاکستان اجازه میدهد به افغانستان حمله کند و حملاتش از سوی هیچ کشوری محکوم نشود. عدم مشروعیت و انزوای دیپلوماتیک طالبان دست جنگندههای پاکستانی را برای بمباران کابل باز گذاشته است.
ذبیح الله مجاهد، سخنگوی طالبان درباره مذاکرات جاری در استانبول گفت که اداره طالبان از گفتوگو حمایت میکند و باور دارد که مشکلات و مسائل از طریق گفتوگو قابل حل است. او و منابع دیگر در میان طالبان، اندکترین اطلاعاتی در مورد دستورکار مذاکرات منتشر نکرده اند. همچنین، سند آتش بس میان طالبان و پاکستان محرمانه است و طالبان حاضر نیست که برخلاف ادعای پاکستان، آن را منتشر کند.
یکی از نمایندگان طالبان حاضر در گفتوگوها ادعای پاکستان مبنی بر مانعتراشی این گروه در روند مذاکرات را رد کرده است. او به رویترز گفت: «بهطور کلی، نشست بهخوبی پیش میرود و ما موضوعات متعددی را در فضایی دوستانه مورد بحث قرار دادهایم.» این روایت با توجه به درز مواضع هیئت پاکستان به رسانهها، باورپذیر نیست.
اگر طالبان حضور شبهنظامیان پاکستانی در خاک افغانستان را نپذیرد، مذاکرات کنونی شکست میخورد زیرا از نظر پاکستان، حضور تیتیپی منشا مناقشه و درگیری با «رژیم طالبان افغان» است. وزیر دفاع پاکستان تهدید کرده است که اگر گفتوگوهای استانبول به توافق نرسد، «جنگ مستقیم» در پی خواهد داشت.
حملات گسترده تحریک طالبان پاکستان تهدیدی جدی برای اقتدار و مشروعیت حکومت، به ویژه ارتش پاکستان است. اگر ارتش نتواند پاسخی مناسب به این تهدید ارائه کند، با ناامنی طولانی و افزایش تلفات نظامی و ملکی در خیبرپختونخوا مواجه خواهد شد. در صورت ادامه این وضعیت، ارتش پاکستان به سرنوشت ارتش افغانستان گرفتار میشود که هزاران سرباز را در حملات و بمبگذاریهای طالبان افغان از دست داد.
مرکز تحقیقات و مطالعات امنیتی پاکستان گفته است که در سال ۱۴۰۳ بیش از ۱۶۰۰ نیروی نظامی و ملکی در حملات شبه نظامیان کشته شده اند.
اداره طالبان قادر نیست که روایت معتبری برای توضیح حملات پاکستان به مناطق مرزی افغانستان ارائه دهد. مقامهای طالبان به طور مبهم میگویند که شکست پاکستان در مقابله با شبه نظامیان باعث شده این کشور به افغانستان حمله کند.
این روایت فارغ از ضعفهای آشکارش که آن را باور ناپذیر میسازد، تا حدی در بستر احساسات ملیگرایانه و مذهبی ضدپاکستانی در میان جنگجویان طالبان و شماری از فعالان و مقامهای حکومت غنی جا افتاده است، اما ادامه حملات پاکستان اداره طالبان را مجبور میکند که با واقعیت مهار شبه نظامیان متحد خود رو به رو شود.
همچنین، نیروهای سیاسی و مدنی مخالف طالبان افغان در خارج، با حکومت پاکستان همنوا اند که اتحاد طالبان افغان و پاکستانی تهدیدی برای امنیت افغانستان و منطقه است.
اداره طالبان برای کسب مشروعیت بین المللی تلاش دارد که خود را به عنوان یک نیروی مسئول در برابر نگرانی امنیتی کشورهای همسایه معرفی کند. اما، ادامه حملات پاکستان و حتا گسترش دامنه درگیری در افغانستان، امنیت منطقه را به خطر میاندازد و فشار کشورهای منطقه بر طالبان را افزایش میدهد.
این فشار باعث انزوای بیشتر طالبان خواهد شد، زیرا کشورهای همسایه با استدلال پاکستان در مورد استفاده تیتیپی از خاک افغانستان موافق اند. به این ترتیب، طالبان حتا در میان متحدان منطقهای خود به عنوان گروهی معرفی میشود که به هیچ وجه حاضر نیست از حمایت از شبه نظامیان خارجی دست بکشد.
اما با گذشت نزدیک به چهار ماه از اقدام روسیه که برای شماری از کشورها غافلگیرکننده بود، هیچ کشوری از جمله کشورهای همسو با روسیه به ویژه آسیای میانه رویکرد مسکو را دستکم در قبال طالبان دنبال نکردند و از به رسمیت شناسی اداره طالبان خودداری کردند.
وزارت خارجه روسیه آن زمان هدف از به رسمیت شناسی اداره طالبان را تسریع همکاریها در حوزههای مختلف عنوان کرد. نماینده ویژه روسیه برای افغانستان در توضیح این همکاریها گفت که مسکو به دلیل همکاری در زمینه تروریسم، قاچاق مواد مخدر و گسترش همکاریهای اقتصادی، اداره طالبان را به رسمیت شناخته است.
صرفنظر از اهداف و دلایل روسیه، چرا کشورهای دیگر اداره طالبان را به رسمیت نشناختند؟
مقام ارشد امنیتی قرغیزستان به این سوال پاسخ داده است. باکتیبک بکبولوتوف، دبیر شورای امنیت قرغیزستان چند هفته پس از به رسمیت شناسی اداره طالبان توسط روسیه، گفت اقدام مسکو به این معنا نیست که سایر کشورها هم «به زودی» طالبان را به رسمیت بشناسند.
قرغیزستان سالهای متمادی تحت نفوذ اتحاد جماهیر شوروی بود و اکنون متحد استراتژیک روسیه محسوب میشود.
طالبان برای به رسمیت شناسی دست به دامان کشورهای مختلف دراز کرده و مقامهای طالبان بارها از تمایل شان برای برقراری روابط با امریکا سخن گفتهاند.
طالبان در ابتدا معتقد بود که تصمیم روسیه برای بهرسمیت شناسی اداره طالبان، تأثیرات مثبتی در سطح منطقهای و جهانی خواهد داشت و به سرمایهگذاران اطمینان میدهد تا در افغانستان سرمایهگذاری کنند.
حکم بازداشت رهبران طالبان
یک هفته پس از به رسمیت شناسی طالبان توسط روسیه، دیوان کیفری بینالمللی در ۱۷ سرطان حکم بازداشت هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان و عبدالحکیم حقانی، رئیس قوه قضاییه اداره طالبان را به اتهام «جنایت علیه بشریت» صادر کرد.
این اقدام مورد استقبال کشورهای غرب، زنان افغان، مخالفان طالبان و سازمانهای حقوق بشری قرار گرفت.
به رسمیت شناسی طالبان توسط روسیه که رئیسجمهورش با حکم مشابه رهبران طالبان مواجه است، بیش از هر زمانی اداره طالبان را از احتمال شناسایی دور و بر گزارشهای نقض حقوق بشری در افغانستان مهر تایید زد.
شرایط به رسمیتشناسی اداره طالبان
طالبان میگوید شرایط به رسمیت شناسی بینالمللی را فراهم کرده است. خیرالله خیرخواه، وزیر پیشین اطلاعات و فرهنگ طالبان، گفته بود که امنیت در افغانستان برقرار شده، تولید مواد مخدر و فساد ریشهکن شده است. او این دستاوردها را به عنوان شرایط لازم برای به رسمیت شناسی اداره طالبان مطرح کرده بود.
با این حال، شرایط جامعه جهانی برای به رسمیت شناسی اداره طالبان، چیزی فراتر از روایتهای مقامهای طالبان است.
طالبان از طریق جنگ و خشونت قدرت را قبضه کرده و پس از تسلط بر کشور، حقوق بشر به ویژه حقوق زنان را به طور فاحش نقض کرده است.
طالبان جریانهای سیاسی و گروههای اجتماعی را از ساختار حذف کرده است؛ مسالهای که بسیاری از مخالفان، طالبان را به تحکیم «حکومت تک قومی» متهم میکنند.
رعایت حقوق بشر، تشکیل حکومت فراگیر، قانون اساسی و پایبندی افغانستان به تعهدات بینالمللی از جمله پیشزمینههای به رسمیت شناسی اداره طالبان شناخته شدهاند.
طالبان در جریان بیش از چهار سال گذشته در مورد شرایط کشورها مقاومت کرده و هرگونه درخواست برای اصلاحات را مداخله در امور اداره خود میداند.
تاثیر عملی به رسمیت شناسی توسط روسیه
بهرغم آنکه روسیه طالبان را به رسمیت شناخته است، اما امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان در آخرین نشست فرمت مسکو با مجوز شورای امنیت سازمان ملل به روسیه سفر کرد.
برخی کارشناسان معتقدند که اقدام روسیه تبلیغات سیاسی بود و تاثیر عملی فوری برای طالبان نداشته است.
وزیر خارجه طالبان گفته با کشورهای مختلفی تعامل دارد و سطح روابط آنها مانند یک دولت قانونی و مشروع است.
کشورهای منطقه روابط اقتصادی نزدیکی با طالبان دارند، اما این تعامل در سطح اقتصادی و ناشی از نگرانیهای امنیتی به شمار رفته است.
این گفتوگوها در پی درگیریهای بیسابقه اخیر برگزار میشود که دهها کشته از هر دو طرف بر جای گذاشت و روابط طالبان و پاکستان را به بحران عمیقی فرو برد. بمبارانهای هوایی پاکستان در کابل و چند ولایت دیگر، جان غیرنظامیان را نیز گرفت و خطر یک جنگ فرسایشی و گسترده در امتداد مرزها را افزایش داد. هر دو طرف یکدیگر را به تشدید تنش متهم میکنند.
به نظر میرسد گفتوگوهای دوحه بر محور حمایت طالبان از تحریک طالبان پاکستان، فعالیت جداییطلبان بلوچ، نفوذ هند در افغانستان و استفاده گروههای شبهنظامی از خاک افغانستان متمرکز باشد.
این مذاکرات در فضایی از بیاعتمادی عمیق میان دو طرف برگزار میشود. پیش از آغاز نشست، پاکستان اعلام کرد که روابط میان دو کشور هرگز به حالت عادی بازنخواهد گشت. این نخستین بار نیست که دو طرف درباره مسئله تحریک طالبان پاکستان مذاکره میکنند.
خواجه آصف وزیر دفاع پاکستان گفته است که طی چهار سال گذشته، اسلامآباد ۸۳۶ یادداشت اعتراضی در مورد تهدیدهای ناشی از خاک افغانستان به طالبان فرستاده است. او همچنین افزود که دیگر هیچ هیأتی از پاکستان به کابل نخواهد رفت.
در چهار سال اخیر، وزیر خارجه پاکستان چهار بار، وزیر دفاع و رئیس استخبارات این کشور دو بار، مشاور امنیت ملی یک بار و نماینده ویژه پنج بار برای گفتوگو با طالبان به کابل سفر کردهاند. افزون بر این، هشت نشست کمیته هماهنگی و ۲۲۵ جلسه مرزی میان دو طرف برگزار شده است. با وجود این، هیچ نتیجه ملموسی از این مذاکرات بهدست نیامده است.
کاهش تنش یا آتشبس موقت؟
در چنین فضایی، روز شنبه رهبران نظامی دو کشور در دوحه به گفتوگو نشستهاند. قطر با هر دو طرف روابط عمیق دارد؛ هم از نزدیکترین متحدان طالبان است و هم روابط استراتژیک با پاکستان دارد.
با توجه به روابط گسترده دوحه با هر دو طرف، قطر در موقعیتی است که میتواند نقش میانجی فعال را ایفا کند. همزمان، فشارهای منطقهای از سوی ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، روسیه و چین ممکن است در کوتاهمدت به کاهش تنشها و توافق دو طرف برای توقف درگیری در امتداد مرزها بینجامد.
با این حال، با در نظر گرفتن روابط پرتنش چهار سال گذشته، مواضع صریح مقامهای پاکستانی و نقش فزاینده هند در این معادله، حل ریشهای بحران بعید به نظر میرسد.
پاکستان چه میخواهد؟
در چهار سال گذشته، حملات شبهنظامیان در پاکستان به بالاترین سطح خود رسیده است. وزیر دفاع پاکستان اعلام کرده که در این مدت بیش از ۱۰ هزار «حمله تروریستی» در پاکستان رخ داده و بیش از سه هزار نفر در این حملات کشته شدهاند.
اسلامآباد میگوید طالبان از تحریک طالبان پاکستان حمایت میکند. این حمایت سبب شده است که تیتیپی جانی تازه بگیرد و اکنون در بالاترین موقعیت نظامی و اجتماعی خود از زمان تاسیس در سال ۲۰۰۷ قرار دارد.
این گروه تندرو مذهبی توانسته خود را از یک جریان صرفا شورشی به یک جنبش قومی و سیاسی تبدیل کند. پاکستان مدعی است که خاک افغانستان به پناهگاه مخالفانش تبدیل شده و بیش از شش هزار عضو تحریک طالبان پاکستان در افغانستان حضور دارند. نماینده پاکستان در سازمان ملل مدعی شد که حدود ۶۰ مرکز آموزشی تروریستی نیز در خاک افغانستان فعال است.
اسلامآباد همچنین ادعا میکند طالبان از هند پول دریافت کرده و آن را به تحریک طالبان پاکستان میرسانند تا در پاکستان ناامنی ایجاد کند.
پاکستان از طالبان میخواهد رهبران تحریک طالبان پاکستان، از جمله نورولی محسود و حافظ گل بهادر را بازداشت کرده و به اسلامآباد تحویل دهند.
در همین حال، پاکستان روابط رو به گسترش هند با طالبان را تهدیدی فوری میداند. هند، دشمن دیرینه پاکستان، در حال بازگشت به افغانستان است. طبق توافق اخیر وزیران خارجه هند و طالبان، روابط دو طرف به سطح سفیر ارتقا مییابد. اسلامآباد این وضعیت را غیرقابل تحمل میداند؛ زیرا یکی از دلایل اصلی حمایت پاکستان از طالبان در دو دهه گذشته، جلوگیری از نفوذ هند در افغانستان بوده است.
اکنون، هرچه روابط طالبان با دهلینو گسترش یابد، نگرانی و خصومت پاکستان نیز بیشتر میشود. اسلامآباد از طالبان میخواهد روابط خود با هند را بازنگری کنند، اما طالبان مسیر معکوس را در پیش گرفتهاند. هند در جنگ اخیر طالبان با پاکستان از طالبان حمایت کرده است.
آیا طالبان کوتاه میآید؟
دستگیری و تحویلدادن اعضای تحریک طالبان پاکستان به اسلامآباد بعید به نظر میرسد. طالبان نه توان عملی برای بازداشت اعضای این گروه را دارد و نه اراده سیاسی آن را. تحریک طالبان پاکستان اکنون به نیرویی قدرتمند در مناطق قبایلی تبدیل شده است.
روابط قومی، مذهبی و تاریخی طالبان با تحریک طالبان پاکستان، به این گروه اجازه نمیدهد علیه متحد دیرینه خود اقدام کند. طالبان تاکنون به هیچ گروه همپیمان منطقهای مانند جنبش اسلامی اوزبیکستان، اویغورها، انصارالله و جنگجویان چیچنی پشت نکرده است. همانطور که ملاعمر امارت خود را فدای سر اسامه بنلادن کرد.
با توجه به گسترش افراطگرایی در مناطق قبایلی، نارضایتی عمیق پشتونها از پاکستان و مسئله دیورند، حل ریشهای بحران میان دو طرف ناممکن به نظر میرسد. همزمان، طالبان در عمل نشان دادهاند که دیگر فصل حرفشنوی و اطاعت از پاکستان به پایان رسیده است.
موقعیت دشوار پاکستان و ضعف طالبان
پاکستان در وضعیت بسیار پیچیدهای قرار دارد. این کشور در داخل با چالشهای جدی از سوی تحریک انصاف، جماعت اسلامی و ملیگرایان پشتون روبهرو است و در عین حال با جداییطلبان بلوچ و تحریک طالبان پاکستان درگیر جنگی فرسایشی است. دشمنی دیرینه با هند نیز همچنان ادامه دارد و اکنون جبههای تازه در افغانستان گشوده شده است.
در چنین شرایطی، مدیریت همزمان این بحرانها برای پاکستان دشوار است. احتمال دارد اسلامآباد از جنگ مستقیم با طالبان پرهیز کند، اما به حمایت از جریانهای سیاسی و نظامی مخالف طالبان در افغانستان روی آورد.
این نخستین بار در چند دهه گذشته است که پاکستان هیچ نیروی نیابتی مؤثر در افغانستان ندارد که بتواند حکومت کابل را به چالش بکشد.
در سوی دیگر، طالبان نیز در موقعیت ضعیفی قرار دارند. سیاستهای این گروه شکافهای ملی را در افغانستان عمیقتر کرده است. نارضایتی از طالبان به اندازهای است که بسیاری از مردم خود را بخشی از جنگ طالبان با پاکستان نمیدانند و حتی از حملات پاکستان بر طالبان استقبال کردهاند.
این وضعیت نتیجه سیاستهای رهبران طالبان است که اقوام، اقلیتهای مذهبی و نیروهای سیاسی را از ساختار حکومت حذف کرده و قدرت را در انحصار خود گرفتهاند. رهبری طالبان میداند که ادامه درگیری با پاکستان موجودیت این گروه را تهدید میکند. افزون بر این، اختلافات درونی طالبان نیز در حال آشکار شدن است؛ چنانکه سراجالدین حقانی وزیر داخله طالبان، هیچ واکنشی به درگیریها نشان نداده و برعکس از برخی اعضای طالبان انتقاد کرده است.
با وجود تلاشهای قطر و فشارهای منطقهای، تنش میان طالبان و پاکستان شاید در کوتاهمدت فروکش کند، اما بازسازی روابط میان دو متحد سابق دشوار به نظر میرسد.
