روزنامهنگار
با تشدید حملات شبهنظامیان در مناطق قبایلی، نظامیان پاکستانی نیز حملات لفظی بر طالبان در افغانستان را افزایش دادهاند. ارتش پاکستان گفت که صبرش به پایان رسیده است.
وزیر دفاع تاکید کرد که خاک افغانستان را آماج قرار خواهند داد. وزارت خارجه پاکستان ابراز داشت که همه گزینهها در برابر طالبان روی میز است. این موضعگیریها تازه نیست. از دو سال بدینسو شاهد چنین درگیریهای رسانهای بین طالبان و پاکستان هستم. اما در عمل پاکستان با یک بنبست کامل در افغانستان روبرو شده است. حکومت پاکستان هنوز نتوانسته است یک استراتژی آشکار درباره روابط با افغانستان تحت کنترول طالبان تعریف کند. این سردرگمی در سیاست پاکستان در چهار دهه اخیر بیسابقه است. پاکستان نه توانسته از طالبان عبور کند و نه به تفاهم و تعامل با طالبان باور داد. در این مقاله بررسی می کنیم که روابط طالبان و پاکستان در چه شرایطی قرار دارد و آیا چشم اندازی برای بهبود روابط وجود دارد و یا خیر.
از اظهارات مقامهای پاکستانی برمیآید که آنان در مواجهه با طالبان افغانستان دچار نوعی سردرگمی و دوگانگی شدهاند. گروهی از مسئولان بر از سرگیری روابط، بازگشایی گذرگاهها، تداوم گفتوگوهای دیپلوماتیک و تعامل با طالبان تأکید دارند. در مقابل، شماری دیگر خواهان حملات هوایی و بمباران خاک افغانستاناند. سال گذشته بمباران کابل و ولایات مشرقی به درگیری مستقیم نظامی میان دو طرف انجامید.
در جریان ماههای پسین، خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان بارها گفته است که اگر طالبان به تعهدات خود عمل نکند، دست به حملات هوایی در خاک افغانستان خواهند زد. اما اکنون، حتی وزارت خارجه پاکستان با خواجه آصف همراه شده و تهدید کرده است که «تمام گزینهها [در مقابل طالبان] روی دست است.»
برخی نیز پیشنهاد میکنند بهجای حملات گسترده هوایی، عملیاتهای هدفمند در خاک افغانستان انجام شود. منظور از عملیات هدفمند ترور فرماندهان شبهنظامیان بلوچ و رهبران تحریک طالبان پاکستان در داخل افغانستان است. پاکستان در سالهای اخیر چنین حملاتی را سازماندهی و اجرا کرده است. برخی فرماندهان تحریک طالبان و جداییطلبان بلوچ در حملاتی در کابل، قندهار، ننگرهار، کنر و خوست کشته شدهاند. پاکستان رسما مسوولیت این حملات را برعهده نگرفته است. اما برداشت غالب این است که این حملات توسط استخبارات پاکستان انجام شده است.
بازتعریف روابط با افغانستان
پس از کنار زدن عمرانخان، نخستوزیر پیشین پاکستان در سال ۲۰۲۲، نشانهها حاکی است که اسلامآباد در پی بازنگری سیاست خود در قبال افغانستان بوده است. در اسلامآباد اکنون تقریباً نوعی اجماع شکل گرفته که سیاست چهار دهه و اندی گذشته، بهویژه پیگیری راهبرد «عمق استراتژیک»، دستاورد مطلوبی نداشته است.
پاکستان در راهبرد عمق استراتژیک در افغانستان در پی شکلگیری یک «حکومت اسلامگرا، مخالف دهلینو و همسو با اسلامآباد» بوده است. اما بارها ثابت شده است که این سیاست در عمل نتیجه معکوس داشته است. دولتهای اسلامگرا در کابل نهتنها به تقویت جایگاه پاکستان کمک نکرده، بلکه در مواردی در برابر آن قرار گرفته است. تجربه حکومت مجاهدین و دور دوم حاکمیت طالبان به خوبی نشان داد که عمق استراتژیک پاکستان معیوب است. چنانچه حاکمان کنونی افغانستان بر این باورند که مردم پاکستان نیز سزاوار برپایی نظام اسلامیاند. همانطور که افغانها به چنین نظامی دست یافتهاند.
عمق استراتژیک پاکستان با نفوذ هند در افغانستان نیز گره خورده است. اسد درانی، رئیس سابق آیاسآی گفت که «ما مجبور شدیم در افغانستان در برابر برتری جغرافیایی هند به عمق استراتژیک دست پیدا کنیم.»
انتظار میرفت طالبان با برگشت به قدرت همانند دور اول حاکمیت خود در تقابل با هند قرار گیرند، اما این بار راه حکومتهای حامد کرزی و اشرفغنی را در پیش گرفتند. تا اینجای کار، کاهش تدریجی روابط با پاکستان، گسترش روابط با آسیای مرکزی و اعتمادسازی با دهلی جدید بخشی از راهبرد سیاست خارجی طالبان بوده است.
همچنین تصور «حکومت دستنشانده» نیز تحقق نیافت. محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان تلویحا گفت که پاکستان در پی تسلط بر آنان است. او گفت که چنین هدفی تحقق نخواهد یافت.
پاکستان نه تنها نتوانست بر طالبان تسلط یابد، حتی میتوان گفت میزان بیاعتمادی و کینه طالبان نسبت به پاکستان، در مواردی از تکنوکراتهای ملیگرای حکومت پیشین نیز عمیقتر است.
عبدالغنی برادر معاون اقتصادی طالبان یکشنبه ۱۹ دلو با اشاره به پاکستان گفت: «تاریخ گواه است که افغانستان لقمه چرب نه بلکه درخت زقوم است.»
برخی چهرههای برجسته طالبان در خاطرات و اظهارات خود به تجربههای تلخشان از برخورد پاکستان اشاره کردهاند؛ از جمله روایتهایی درباره بازداشت، تحقیر و تحویل دادن به امریکا.
سلام ضعیف سفیر پیشین طالبان در پاکستان اخیرا در مصاحبهای داستان تسلیمی خود توسط پاکستان به امریکا را رویت کرد و گفت که برخی خاطرات خود را نتوانسته بنویسد، زیرا پاکستانیها کاری با وی کردند که قادر به بیان آن نیست. این احساسات محدود به یک یا دو نفر نیست. عبدالغنی برادر، معاون اداره طالبان، خیرالله خیرخواه، وزیر سابق اطلاعات و فرهنگ، نورالله نوری، وزیر سرحدات و حتی ملا یعقوب وزیر دفاع طالبان در برابر پاکستان کینه دارند.
انتظار اینکه این چهرهها برای خشنودی پاکستان با متحدان دیرینه خود مقابله کنند، سادهلوحانه است.
کاهش نفوذ
پاکستان طی دههها اثرگذارترین بازیگر خارجی در افغانستان بوده است، اما این نفوذ بهتدریج کاهش یافته است. اغراق نخواهد بود که پاکستان و ایران را تاثیرگذارترین بازیگران میدان افغانستان در چند دهه گذشته بدانیم. با این حال، اخیرا خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان اذعان کرد که نفوذ کشورش در افغانستان کاهش یافته است. او گفت که کشورهایی چون عربستان سعودی، قطر، ترکیه و امارات متحده عربی امروز نفوذ بیشتری در کابل دارند. این در حالی است که پس از بازگشت طالبان به قدرت، بسیاری گمان میکردند افغانستان عملاً به «ایالت پنجم» پاکستان تبدیل شده است.
بازبینی رویکرد ناکام
با این همه، پاکستان ناگزیر از بازبینی جدی سیاستهای خود در قبال افغانستان است. صرف نقد گذشته کافی نیست. اخراج گسترده و گاه خشن مهاجران افغان، پیوندهای اجتماعی و تاریخی دو ملت را آسیب میزند. روایتهای دردناکی از نحوه برخورد با مهاجران شنیده میشود که با مناسبات همسایگی و اشتراکات فرهنگی سازگار نیست.
در عین حال، هنوز راهبرد تازه و منسجمی در قبال افغانستان شکل نگرفته است. تعلیق روابط تجاری و ترانزیتی، کاهش تعاملات سیاسی و تشدید تنشهای لفظی نهتنها به کاهش ناامنی در پاکستان کمک نکرده، بلکه وضعیت را پیچیدهتر ساخته است. حملات پیچیده اخیر در وزیرستان شمالی و باجور خاطرات جنگ افغانستان را در خاطرهها زنده میکند.
تلاش اسلامآباد برای جلب حمایت قدرتهای غربی نیز ظاهراً با استقبال چندانی در واشنگتن، لندن یا برلین روبهرو نشده است.
واقعیت این است که پاکستان نمیتواند از مسیر طالبان، علیه طالبان اقدام کند. انتظار اقدام قاطع طالبان افغانستان علیه طالبان پاکستانی، با توجه به پیوندهای قومی، اجتماعی، سه دهه همکاری مشترک و اشتراکات ایدئولوژیک، چندان واقعبینانه نیست.
روابط پاکستان با برخی جریانهای مخالف طالبان نیز کمرنگ شده است. نه اسلامآباد به توانایی این جریانها برای تغییر معادله باور دارد و نه آنان به تغییر رویکرد پاکستان اعتماد کردهاند. بیاعتمادی متقابل بر فضا حاکم است. حتی برخی نشستهای مربوط به فعالان مدنی، زنان و رهبران جوان افغان در پاکستان نیز لغو شده که خود نشانهای از همین ابهام در سیاستگذاری است. سال گذشته دور اول این نشست در اسلامآباد تدویر یافت، اما دور دوم به طور اعلام ناشدهای لغو شده است.
افغانستان در سیاست خارجی پاکستان جایگاهی ویژه دارد. امنیت افغانستان و مستقیماً با امنیت ملی آن کشور گره خورده است. افزون بر این، افغانستان مسیر اتصال پاکستان به آسیای مرکزی است؛ منطقهای که به توسعه تجارت با پاکستان علاقهمند است. بنادر کراچی و گوادر در چارچوب پروژههای منطقهای برای کشورهایی چون قزاقستان، ترکمنستان و اوزبیکستان اهمیت حیاتی دارند.
در نتیجه، راهحل بحران کنونی نه در حملات هوایی است، نه در عملیاتهای مخفی مبتنی بر اطلاعات، و نه در قطع روابط تجاری و مردمی. پاکستان ناگزیر است در رویکرد خود نسبت به افراطگرایی و سیاستهای منطقهای بازنگری جدی کند، برای شکلگیری نظامی مشروع و فراگیر در افغانستان تلاش ورزد. توقعات خود از طالبان برای مبارزه با طالبان پاکستانی و جداییطلبان بلوچ را از سر به دور کند.
این اقدام نتیجه حرکت تدریجی این کشور به سوی بهبود روابط سیاسی و گسترش مناسبات اقتصادی با طالبان است.اما، در این مقطع، جمهوری اسلامی با به رسمیت شناسی طالبان، در پی چیست؟ آیا به رسمیت شناسی ایران کمکی به خروج طالبان از انزوای جهانی خواهد کرد؟
جمهوری اسلامی ایران با بحرانهای عمیق داخلی و فشارهای فزاینده منطقهای و بینالمللی دستوپنجه نرم میکند، سایه درگیری نظامی با اسرائیل و ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری برسر آن سنگینی میکند. به همین علت، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در مصاحبهای گفته است که جمهوری اسلامی در این روزها برای حفظ بقای خود تلاش دارد.
در چنین شرایطی، تهران روی روابط خود با طالبان حساب ویژهای باز کرده است تا جایی که طی ماههای اخیر، گسترش روابط با اداره طالبان به طور مکرر از دهان مقامات بلندپایه ایرانی به گوش میرسد.
برادران روزهای بد
امارت اسلامی طالبان تنها رژیمی در منطقه است که از نظر ساختار سیاسی و ایدئولوژیک، بیشترین شباهت را به جمهوری اسلامی ایران دارد. هر دو نظام اقتدارگرا، تحت هدایت رهبری واحد با قدرت مطلق و مدعی مشروعیت الهی هستند و مواضع تند ضدامریکایی دارند.
البته، طالبان کوشیده است که از موضعگیری تند علیه امریکا، آن طور که از تریبونهای جمهوری اسلامی شنیده میشود، پرهیز کند، اما در این تردیدی نیست که طالبان یک رژیم عمیقاً متنفر از غرب است.
ولی مهمتر از هر چیزی، فشار سنگین بینالمللی و انزوای دیپلوماتیک، این دو رژیم را به برادران روزهای تلخ و سخت کنونی تبدیل کرده که از سر ناچاری به یکدیگر پناه بردهاند. از نگاه تهران، طالبان نهتنها یک همسایه، بلکه یک عقبه استراتژیک در منطقهای است که اسرائیل و امریکا آن را از دست جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن بیرون کردهاند.
برای جمهوری اسلامی، حاکمیت رژیمی مشابه آن در افغانستان یک مزیت امنیتی و جیوپولیتیک است.
گفتمان امریکاستیزی در منطقه تضعیف شده، زیرا بهای سنگینی برای کشورهایی چون ایران داشته است. اما، جمهوری اسلامی احساس میکند که طالبان هنوز به این گفتمان از نظر دینی و سیاسی اعتقاد دارد. در حالیکه اسرائیل «محور مقاومت شیعی» را درهم شکسته است، تهران در همسایگی خود یک محور طبیعی ضدامریکایی را مشاهد میکند؛ گویا ستارهای کمسو در آسمان تاریک شکستهای جمهوری اسلامی چشمک میزند.
نمونه بارز آن، اظهارات اخیر نورالله نوری، وزیر سرحدات طالبان، علیه سیاستهای جهانی امریکا و زیر سوال بردن حضور این کشور در افغانستان بود. بلافاصله پس از این مواضع، معاون وزارت خارجه ایران با وی تماس تلفنی برقرار کرد؛ اقدامی که نشان میدهد تهران با دقت رفتار و گفتار طالبان را رصد میکند.
جمهوری اسلامی ایران در یکی از منزویترین دورههای ۴۷ سال گذشته خود قرار دارد. نفوذ امریکا، دشمن خونین جمهوری اسلامی، در کشورهای منطقه، از آذربایجان و عراق تا امارات، عربستان، قطر و پاکستان گسترده است.
در چنین شرایطی، تهران به یک متحد منطقهای نیاز دارد که خارج از دایره حضور نظامی مستقیم امریکا باشد. افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از معدود کشورهایی است که امریکا در آن حضور نظامی و فیزیکی ندارد.
ایران میکوشد با بهرسمیتشناسی طالبان نشان دهد که همچنان بازیگری فعال در معادلات منطقهای است.
همزمان، جمهوری اسلامی روی روابط اقتصادی با طالبان در افغانستان حساب میکند. به ویژه پس از برهمخوردن روابط طالبان با پاکستان، جمهوری اسلامی شریک اول اقتصادی طالبان در منطقه شده است.
لطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، روز چهارشنبه در مقالهای نوشت که بهرسمیتشناسی ایران، «از این نظر برای هردو کشور مهم است که یکی از راهبردهای مهم دشمنان دو ملت ایجاد محدودیت یا به نوعی حذف افغانستان و ایران از تجارت و کریدورهای منطقه است.»
بهرسمیتشناسی بیاثر
معین وزارت اقتصاد طالبان مدعی است که به رسمیت شناسی ایران باعث تقویت همکاری و رشد اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری دو کشور میگردد.
ایران در حال حاضر نیز بیشترین روابط تجاری و اقتصادی را با طالبان دارد. مخصوصا اینکه طالبان روابط با همسایه جنوبی شرقی را برهم زد و اکنون وابستگی کاملی به ایران شکل گرفته است. بازار افغانستان نیازمند کالای ایرانی است. بنابراین، مسئله بهرسمیت شناسی تاثیری بر روابط تجاری دو طرف نخواهد داشت. همان طور که سفیر ایران نیز گفت، آنان تمام گامهایی را که یک دولت قانونی بر میدارد، در قبال اداره طالبان برداشتهاند.
بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران تاثیر قابل توجهی بر کاهش انزوای جهانی این گروه نخواهد داشت. جمهوری اسلامی خود کشوری تحت تحریمهای گسترده و در انزوای بینالمللی است. حتی روابط اقتصادی رو به گسترش ایران و طالبان نیز از آسیب تحریمها در امان نمانده است. لغو معافیت بندر چابهار از تحریمهای امریکا، پیامدهای منفی مستقیمی بر روابط اقتصادی طالبان با ایران و هند داشته است.
همانگونه که بهرسمیتشناسی طالبان از سوی روسیه نتوانست جایگاه بینالمللی این گروه را بهبود بخشد، اقدام مشابه ایران نیز کمکی به مشروعیت جهانی طالبان نخواهد کرد. به همین دلیل، مقامات طالبان در کابل استقبال چندانی از بهرسمیتشناسی روسیه نکردند، زیرا همچنان باور دارند که کلید مشروعیت آنان در دست واشنگتن است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها تصریح کرده است که مشروعیت بینالمللی اداره طالبان وابسته به تصمیم امریکا است. به گفته او، کشورها ابتدا به موضع واشنگتن نگاه میکنند و سپس تصمیم میگیرند. وی همچنین سازمان ملل متحد را نهادی تحت تاثیر امریکا دانسته که از واگذاری نمایندگی افغانستان به طالبان خودداری میکند.
در عین حال، بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران میتواند حساسیت کشورهای غربی را برانگیزد. زیرا، آنها طالبان را متحد جمهوری اسلامی تلقی کرده و گامی برای بهبود مناسبات با افغانستان بر نخواهند داشت.
