خبرنگار
در روزهای اخیر، دو نشست مهم بینالمللی در شهرهای مونیخ و برلین آلمان برگزار شد. در کنفرانس امنیتی مونیخ که دستکم طی دو دهه افغانستان همواره یکی از محورهای بحث آن بود، امسال حتی نامی از این کشور برده نشد.
جنگ اوکراین، بحران غزه، آینده ناتو، روابط امریکا و اروپا و مسئله ایران، شامل دستور کار نشست مونیخ بود.
در مقابل، در مجمع جهانی برلین، هرچند افغانستان در دستور کار رسمی جایگاه محوری نداشت، اما نشستهایی با مشارکت زنان سرشناس و فعالان افغانستان برگزار شد و این کشور از مسیر جامعه مدنی به گفتوگوها راه یافت.
چرا افغانستان از دستور کار نشستهای بینالمللی حذف شده است؟
حذف افغانستان از نشستهای جهانی عوامل چندگانه دارد. بحران مشروعیت بینالمللی، ساختار انحصاری قدرت در کابل، تغییر اولویتهای نظم جهانی، گسست پیوندهای امنیتی با غرب و قطع روابط گروه حاکم با جامعه بینالمللی، از عوامل اصلی بوده است.
در ادامه، هر یک از این عوامل را بررسی میکنیم و سپس به تجربه برلین بازمیگردیم تا ببینیم چه درسهایی برای بازگشت به متن میتوان گرفت.
از اگست ۲۰۲۱ به اینسو، مسئله نمایندگی رسمی افغانستان در نهادهای بینالمللی نه حل شده و نه تعیین تکلیف. کرسی افغانستان در بسیاری از مجامع جهانی عملاً در حالت تعلیق است و نزاع بر سر اعتبارنامهها، دولتها را از دعوت رسمی و مشارکت حقوقی باز میدارد. هر میزبان محتاطی میداند که نشاندن نمایندگان طالبان بر صندلیهای رسمی، هزینه سیاسی در پی دارد.
در دیپلوماسی چندجانبه، شناسایی حقوقی شرط لازم حضور است. وقتی این شرط فراهم نباشد، یک کشور نه بهعنوان «طرف مذاکره»، بلکه بهعنوان «موضوع اختلاف» وارد سالنها میشود. افغانستان دقیقاً در همین وضعیت قرار گرفته است.
عامل دوم به ساختار قدرت در داخل افغانستان بازمیگردد. اداره کنونی فراگیر نیست و درک غالب در پایتختهای جهان این است که محدودیتهای گسترده بر آموزش و اشتغال زنان، محدودسازی رسانهها و حذف سازوکارهای مشارکت سیاسی، افغانستان را در فهرست ناقضان نظاممند حقوق بشر قرار داده است.
چنین واقعیتی، کانالهای ورود به نشستهای توسعهمحور و دموکراسیمحور را میبندد؛ زیرا این مجامع بهطور طبیعی تمایلی ندارند به گروهی تریبون بدهند که با اصول اعلامی همان نشستها در تعارض آشکار قرار دارد.
سومین متغیر، جابهجایی اولویتهای جهانی است. در سه سال اخیر، دستور کار بینالمللی زیر فشار جنگها و رقابتهای ژئوپلیتیک بازنویسی شده است. اوکراین برای اروپا مسئلهای حیاتی است؛ جنگ غزه هر روز معادلات سیاسی را تغییر میدهد؛ رقابتهای فناوری از زنجیره تأمین سختافزار هوش مصنوعی تا امنیت داده، جایگاه ثابتی در نشستها یافتهاند؛ و مباحث انرژی، اقتصاد و مهاجرت بر صدر توجه قرار گرفتهاند. تنشهای ایران و امریکا نیز بر این فهرست افزوده شده است.
در چنین ازدحامی، افغانستان از «بحران فوری» به «پروندهای برای مدیریت از دور» تنزل یافته است؛ پروندهای که باید مهار شود، نه آنکه محور بحث قرار گیرد.
تا زمانی که نیروهای بینالمللی در افغانستان حضور داشتند، این کشور بخشی از معادله امنیتی غرب بود. با خروج ناتو، این پیوند نهادی و عملیاتی قطع شد و افغانستان دیگر در مهرهچینی فوری امنیتی اروپا و امریکا نقشی مستقیم ایفا نمیکند.
طبیعی است کشوری که بیرون از این حلقه قرار گیرد، در کنفرانسهایی که با عینک امنیت سخت به جهان نگاه میکنند، به حاشیه رانده شود.
عامل دیگر، ضعف دستگاه سیاست خارجی و انزوای دیپلوماتیک است. بخشی از سفارتخانهها تعطیل شده یا با حداقل ظرفیت فعالیت میکنند. برخی نمایندگیها نیز با محدودیت منابع و مشروعیت روبهرو هستند. دیپلوماسی مؤثر به سرمایه انسانی، دستورکار روشن و شبکه روابط فعال نیاز دارد. وقتی این اضلاع ناقص باشند، غیبت در نشستهای تخصصی و حتی در «حاشیههای مؤثر» کاملاً محسوس میشود.
افزون بر این، نبود انسجام در میان نیروهای سیاسی و مدنی افغانستان در تبعید، صدای کشور را چندپاره کرده و از قدرت چانهزنی آن کاسته است.
در سطح منطقه، افغانستان بیش از آنکه بهعنوان فرصت دیده شود، از دریچه تهدید ارزیابی میشود؛ از داعش شاخه خراسان تا تحریک طالبان پاکستان. این قاببندی امنیتی باعث میشود پرونده افغانستان بیشتر در اتاقهای اطلاعاتی و کمیتههای ضدتروریسم بررسی شود، نه در پنلهای توسعه، دموکراسی یا آیندهپژوهی.
در برابر این روند ساختاریِ حذف، تجربه برلین نشان داد که قواعد بازی مطلق و تغییرناپذیر نیست. در این نشست، فعالان افغانستان با مهندسی روایت، کشور را از یک مسئله صرفاً محلی به نمادی از عقبگرد جهانی دموکراسی تبدیل کردند. آنان نشان دادند که سقوط جمهوریت در کابل فقط نتیجه ضعف داخلی نبود، بلکه با معاملهگریهای بینالمللی و تساهل در برابر اقتدارگرایی نیز پیوند داشت.
وقتی افغانستان به آینهای برای نشان دادن شکنندگی نهادهای دموکراتیک در سطح جهانی بدل شد، توجه مخاطبان نیز تغییر کرد؛ از «کشوری دور» به «هشداری نزدیک».
در حوزه فناوری نیز پیوندی هوشمندانه برقرار شد. در حالی که بحث درباره هوش مصنوعی و آزادیهای مدنی در اروپا و امریکا داغ بود، فعالان افغانستان نشان دادند که چگونه رژیمهای اقتدارگرا از ابزارهای دیجیتال برای کنترول و مهندسی افکار عمومی بهره میبرند. بدین ترتیب، تجربه افغانستان به نمونهای عینی از خطری تبدیل شد که غرب غالباً آن را در سطح نظری تحلیل میکند.
اگر هدف، بازگرداندن افغانستان به متن گفتوگوهای جهانی است، سه گام اساسی ضروری به نظر میرسد:
نخست، بازچارچوبسازی روایت افغانستان در پیوند با مسائل روز جهان؛ این کشور باید نه بهعنوان پروندهای منفک، بلکه بهعنوان گرهگاهی مرتبط با امنیت اروپا، مهاجرت، اقتصاد منطقهای و فناوریهای نو معرفی شود.
دوم، ایجاد یک پلتفرم مشترک از جامعه مدنی، دیاسپورا و متخصصان که بتواند برای هر رویداد، بستههای سیاستی کوتاه، دادهمحور و هدفمند ارائه کند و جای خالی دیپلوماسی رسمی را—تا زمان حل بحران مشروعیت—بهطور حرفهای پر سازد.
سوم، پیگیری راهحلهای میانی در مسئله نمایندگی بینالمللی؛ سازوکارهایی انتقالی که امکان حضور نهادمند نمایندگان مستقل جامعه مدنی را در کنار ساختارهای رسمی فراهم کند.
جمعبندی
افغانستان از دستور کار جهانی حذف شد، زیرا همزمان در چند جبهه دچار ضعف است: مشروعیت سیاسی محل مناقشه است، ساختار قدرت با معیارهای حداقلی حقوق بشر در تعارض قرار دارد، دستگاه دیپلوماسی فرسوده است و جهانِ پرآشوب امروز نیز ظرفیت محدودی برای پروندههایی دارد که نتوانند پیوند خود را با اولویتهای جاری نشان دهند.
اما تجربه برلین نشان داد که حذف، قطعی و ابدی نیست. اگر نمایندگی مؤثر شکل گیرد، اگر روایت افغانستان با دستور کارهای روز گره بخورد و اگر پیروزیهای کوچک اما پیوسته به دست آید، صدای افغانستان میتواند بار دیگر از حاشیه به متن بازگرد، نه از سر ترحم، بلکه بر پایه ضرورت و ربط.
بازگشت به متن، پروژهای یکشبه نیست. اما گاه یک جمله در بیانیه پایانی یک نشست، میتواند به تصمیمی در سطح یک دولت بینجامد. هنوز امکان سخن گفتن وجود دارد، اگر بتوانیم نشان دهیم که افغانستان فقط مسئلهای برای شهروندانش نیست، بلکه بخشی از پازل امنیت، دموکراسی و آینده جهان است.
این اقدام نتیجه حرکت تدریجی این کشور به سوی بهبود روابط سیاسی و گسترش مناسبات اقتصادی با طالبان است.اما، در این مقطع، جمهوری اسلامی با به رسمیت شناسی طالبان، در پی چیست؟ آیا به رسمیت شناسی ایران کمکی به خروج طالبان از انزوای جهانی خواهد کرد؟
جمهوری اسلامی ایران با بحرانهای عمیق داخلی و فشارهای فزاینده منطقهای و بینالمللی دستوپنجه نرم میکند، سایه درگیری نظامی با اسرائیل و ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری برسر آن سنگینی میکند. به همین علت، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در مصاحبهای گفته است که جمهوری اسلامی در این روزها برای حفظ بقای خود تلاش دارد.
در چنین شرایطی، تهران روی روابط خود با طالبان حساب ویژهای باز کرده است تا جایی که طی ماههای اخیر، گسترش روابط با اداره طالبان به طور مکرر از دهان مقامات بلندپایه ایرانی به گوش میرسد.
برادران روزهای بد
امارت اسلامی طالبان تنها رژیمی در منطقه است که از نظر ساختار سیاسی و ایدئولوژیک، بیشترین شباهت را به جمهوری اسلامی ایران دارد. هر دو نظام اقتدارگرا، تحت هدایت رهبری واحد با قدرت مطلق و مدعی مشروعیت الهی هستند و مواضع تند ضدامریکایی دارند.
البته، طالبان کوشیده است که از موضعگیری تند علیه امریکا، آن طور که از تریبونهای جمهوری اسلامی شنیده میشود، پرهیز کند، اما در این تردیدی نیست که طالبان یک رژیم عمیقاً متنفر از غرب است.
ولی مهمتر از هر چیزی، فشار سنگین بینالمللی و انزوای دیپلوماتیک، این دو رژیم را به برادران روزهای تلخ و سخت کنونی تبدیل کرده که از سر ناچاری به یکدیگر پناه بردهاند. از نگاه تهران، طالبان نهتنها یک همسایه، بلکه یک عقبه استراتژیک در منطقهای است که اسرائیل و امریکا آن را از دست جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن بیرون کردهاند.
برای جمهوری اسلامی، حاکمیت رژیمی مشابه آن در افغانستان یک مزیت امنیتی و جیوپولیتیک است.
گفتمان امریکاستیزی در منطقه تضعیف شده، زیرا بهای سنگینی برای کشورهایی چون ایران داشته است. اما، جمهوری اسلامی احساس میکند که طالبان هنوز به این گفتمان از نظر دینی و سیاسی اعتقاد دارد. در حالیکه اسرائیل «محور مقاومت شیعی» را درهم شکسته است، تهران در همسایگی خود یک محور طبیعی ضدامریکایی را مشاهد میکند؛ گویا ستارهای کمسو در آسمان تاریک شکستهای جمهوری اسلامی چشمک میزند.
نمونه بارز آن، اظهارات اخیر نورالله نوری، وزیر سرحدات طالبان، علیه سیاستهای جهانی امریکا و زیر سوال بردن حضور این کشور در افغانستان بود. بلافاصله پس از این مواضع، معاون وزارت خارجه ایران با وی تماس تلفنی برقرار کرد؛ اقدامی که نشان میدهد تهران با دقت رفتار و گفتار طالبان را رصد میکند.
جمهوری اسلامی ایران در یکی از منزویترین دورههای ۴۷ سال گذشته خود قرار دارد. نفوذ امریکا، دشمن خونین جمهوری اسلامی، در کشورهای منطقه، از آذربایجان و عراق تا امارات، عربستان، قطر و پاکستان گسترده است.
در چنین شرایطی، تهران به یک متحد منطقهای نیاز دارد که خارج از دایره حضور نظامی مستقیم امریکا باشد. افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از معدود کشورهایی است که امریکا در آن حضور نظامی و فیزیکی ندارد.
ایران میکوشد با بهرسمیتشناسی طالبان نشان دهد که همچنان بازیگری فعال در معادلات منطقهای است.
همزمان، جمهوری اسلامی روی روابط اقتصادی با طالبان در افغانستان حساب میکند. به ویژه پس از برهمخوردن روابط طالبان با پاکستان، جمهوری اسلامی شریک اول اقتصادی طالبان در منطقه شده است.
لطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، روز چهارشنبه در مقالهای نوشت که بهرسمیتشناسی ایران، «از این نظر برای هردو کشور مهم است که یکی از راهبردهای مهم دشمنان دو ملت ایجاد محدودیت یا به نوعی حذف افغانستان و ایران از تجارت و کریدورهای منطقه است.»
بهرسمیتشناسی بیاثر
معین وزارت اقتصاد طالبان مدعی است که به رسمیت شناسی ایران باعث تقویت همکاری و رشد اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری دو کشور میگردد.
ایران در حال حاضر نیز بیشترین روابط تجاری و اقتصادی را با طالبان دارد. مخصوصا اینکه طالبان روابط با همسایه جنوبی شرقی را برهم زد و اکنون وابستگی کاملی به ایران شکل گرفته است. بازار افغانستان نیازمند کالای ایرانی است. بنابراین، مسئله بهرسمیت شناسی تاثیری بر روابط تجاری دو طرف نخواهد داشت. همان طور که سفیر ایران نیز گفت، آنان تمام گامهایی را که یک دولت قانونی بر میدارد، در قبال اداره طالبان برداشتهاند.
بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران تاثیر قابل توجهی بر کاهش انزوای جهانی این گروه نخواهد داشت. جمهوری اسلامی خود کشوری تحت تحریمهای گسترده و در انزوای بینالمللی است. حتی روابط اقتصادی رو به گسترش ایران و طالبان نیز از آسیب تحریمها در امان نمانده است. لغو معافیت بندر چابهار از تحریمهای امریکا، پیامدهای منفی مستقیمی بر روابط اقتصادی طالبان با ایران و هند داشته است.
همانگونه که بهرسمیتشناسی طالبان از سوی روسیه نتوانست جایگاه بینالمللی این گروه را بهبود بخشد، اقدام مشابه ایران نیز کمکی به مشروعیت جهانی طالبان نخواهد کرد. به همین دلیل، مقامات طالبان در کابل استقبال چندانی از بهرسمیتشناسی روسیه نکردند، زیرا همچنان باور دارند که کلید مشروعیت آنان در دست واشنگتن است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها تصریح کرده است که مشروعیت بینالمللی اداره طالبان وابسته به تصمیم امریکا است. به گفته او، کشورها ابتدا به موضع واشنگتن نگاه میکنند و سپس تصمیم میگیرند. وی همچنین سازمان ملل متحد را نهادی تحت تاثیر امریکا دانسته که از واگذاری نمایندگی افغانستان به طالبان خودداری میکند.
در عین حال، بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران میتواند حساسیت کشورهای غربی را برانگیزد. زیرا، آنها طالبان را متحد جمهوری اسلامی تلقی کرده و گامی برای بهبود مناسبات با افغانستان بر نخواهند داشت.
