سقوط بلخ؛ چگونه طالبان در مزارشریف زمینگیر شدند؟
سقوط مزارشریف در سال ۱۳۷۶، ناگهانی نبود؛ پیش از آنکه نیروهای طالبان به دروازههای شهر برسند، شکافها در درون نخبگان مسلح راه را برای فروپاشی گشوده بود.
سقوط مزارشریف در سال ۱۳۷۶، ناگهانی نبود؛ پیش از آنکه نیروهای طالبان به دروازههای شهر برسند، شکافها در درون نخبگان مسلح راه را برای فروپاشی گشوده بود.
این رویداد، در واقع، یکی از لحظات تعیینکننده در مسیر پیشروی طالبان و یکی از آشکارترین نمونههای فروپاشی قدرت از درون در تاریخ معاصر افغانستان به شمار میرود. ورود چندروزهٔ طالبان به مزارشریف نه نتیجهٔ برتری نظامی این گروه، بلکه حاصل یک معاملهٔ سیاسی–شخصی با محوریت جنرال عبدالملک پهلوان بود؛ معاملهای که پیامدهای استراتژیک آن یک سال بعد، به شکلی خونبار و غیرقابل بازگشت آشکار شد.
پس از سقوط کابل به دست طالبان در سال ۱۳۷۶، مزارشریف به مهمترین مرکز مقاومت ضدطالبان در کشور بدل شد. این شهر با حضور کابینه برهان الدین ربانی و حضور جنبش ملی به رهبری جنرال عبدالرشید دوستم، نهتنها یک پایگاه نظامی، بلکه نمادی از ثبات نسبی، نظم شهری و همزیستی شکنندهٔ قومی در کشوری آشفته بود. در آن روزگار دانشگاه بلخ بر خلاف سایر ولایتها بهروی دختران باز بود و رسانهها به طور منظم نشرات داشت.
شکاف درون قدرت: قتل رسول پهلوان و آغاز فروپاشی
روایت سقوط نخست مزارشریف اغلب با تصویر ورود طالبان آغاز میشود؛ اما واقعیت این است که فروپاشی، پیش از رسیدن طالبان آغاز شده بود. جنبش ملی اسلامی افغانستان پس از قتل مرموز رسول پهلوان، یکی از مقتدرترین و کاریزماتیکترین چهرههای شمال، وارد مرحلهای شد که پایههای انسجام آن را در هم شکست. قتل رسول پهلوان فقط حذف یک فرمانده نبود؛ حذف یک توازن قدرت بود.
ناظران آن زمان در بلخ روایت میکنند که پس از این قتل، بخشی از فرماندهان جنبش و بهویژه برادران رسول پهلوان، در اندیشه انتقام از عبدالرشید دوستم افتادند. آنان تلویحا این قتل را به رهبری جنبش نسبت دادند. در این فضای انتقامجویانه، ایدهای خطرناک شکل گرفت: استفاده از یک نیروی بیرونی برای زمینگیر کردن رقیب داخلی. این ابتکار که به رهبری جنرال عبدالملک پهلوان پیش برده شد، طالبان را بهعنوان ابزار حل یک منازعه درونجنبشی وارد معادله شمال کرد؛ تصمیمی که هزینههای آن بعدها نهتنها گریبان نخبگان، بلکه بیش از همه دامان مردم بلخ را گرفت.
جنرال ملک و روایت «معامله برای صلح»
در چنین فضایی، عبدالملک بهجای تلاش برای ترمیم شکاف درون جنبش ملی، راه تغییر ائتلاف را در پیش گرفت. او در اوایل سال ۱۳۷۶ وارد مذاکرات محرمانه با طالبان شد. این مذاکرات بر پایهٔ یک محاسبهٔ کوتاهمدت استوار بود؛ محاسبهای که طالبان را نه یک نیروی ایدئولوژیک تمامیتخواه، بلکه بازیگری قابل معامله و مهارپذیر تصور میکرد. بر اساس این توافق، عبدالملک متعهد شد راه ورود طالبان به مزارشریف را هموار کند و در اقدامی تعیینکننده، امیر اسماعیلخان، از چهرههای برجستهٔ ضدطالبان، بازداشت و به طالبان تحویل داده شد. در مقابل، طالبان وعده دادند که اقتدار محلی عبدالملک را به رسمیت بشناسند و نیروهای او را خلعسلاح نکنند.
جنرال عبدالملک سالها بعد، در دوره جمهوریت، در مصاحبههایش با رسانههای آزاد، بارها از توافق خود با طالبان دفاع کرد. او مدعی شد که این توافقنامه که به تاریخ ۲۹ ثور ۱۳۷۶ امضا شده و حتی امضای وزیر خارجه طالبان را داشته با هدف پایان دادن به جنگ و ایجاد حکومت «مرکزی و مقتدر» تنظیم شده بود.
بیگانه در شهر
نیروهای طالبان با اتکا به همین شکافها وارد مزارشریف شدند. برخلاف برخی ولایتهای دیگر، این ورود با استقبال اجتماعی همراه نبود. ناظران بلخی میگویند تنها گروههای کوچک و کمقدرتی آنهم با انگیزههای خاص سیاسی یا انتقامجویانه از حضور طالبان استقبال کردند. اکثریت مردم در سکوتی سنگین نظارهگر بودند.
این سکوت، به هیچ وجه به معنای پذیرش نبود؛ بیشتر شبیه مکثی جمعی برای سنجش وضعیت بود. بازارها نیمهفعال، محلهها محتاط و مردم در حال ارزیابی این بودند که طالبان تا کجا پیش خواهند رفت. طالبان اما خیلی زود این تعلیق شکننده را برهم زدند: با تلاش برای خلع سلاح، کنترول سخت شهری و نادیدهگرفتن ساختار متکثر قومی و فرهنگی مزارشریف. شهر آرام، به تدریج به شهری ملتهب بدل شد.
در بهار ۱۳۷۶ طالبان تقریباً بدون درگیری گسترده وارد مزارشریف شدند. این سقوط بدون جنگ، برای نخستینبار این تصور را به وجود آورد که طالبان قادرند افغانستان را نه فقط از مسیر نبرد نظامی، بلکه از طریق شکستن ائتلافهای محلی و معامله با فرماندهان، تصرف کنند. اما این تصور، همانقدر که سریع شکل گرفت، سریع نیز فرو ریخت. طالبان بلافاصله پس از ورود، نشانههایی آشکار از نقض توافق نشان دادند و روند خلعسلاح نیروهای عبدالملک را آغاز کردند. برای عبدالملک روشن شد که طالبان نه شریک، بلکه جایگزین او در ساختار قدرت خواهند بود. او بار دیگر موضع خود را تغییر داد و با نیروهای حزب وحدت، و جمعیت اسلامی به رهبری عطا محمد نور و شماری از فرماندهان ناراضی اوزبیک و دیگر عناصر ضدطالبان متحد شد. نتیجه، قیامی خشونتبار در داخل شهر بود که در عرض چند روز، مزارشریف را به صحنهٔ شکست تحقیرآمیز طالبان بدل کرد. شمار زیادی از نیروهای طالبان کشته یا اسیر شدند و طالبان ناچار به عقبنشینی شتابزده از شهر شدند.
وقتی جامعه پیشقدم شد
نقطه عطف تحولات بلخ نه در نشستهای فرماندهان، بلکه در کوچهها و محلات شهر رقم خورد. مقاومتی که شکل گرفت، به روایت شاهدان، از دل جامعه شهری برخاست. جوانان در چهار سوی مزارشریف بسیج شدند. تاجیکها در صفهای نخست بودند، اما خیلی زود هزارهها، سادات و اوزبیکها نیز در کنار آنان ایستادند. پشتونهای بلخ، چمتال و چهاربولک نقش کمرنگتری داشتند؛ برخی بهدلیل نقش پیشین در تقویت طالبان و برخی بهدلیل احتیاط. با این حال، ویژگی برجسته این قیام، فراقومیتی بودن آن بود. مردم نه به نام حزب، بلکه به نام شهر، خانه و کرامت انسانی ایستادند.
مقاومت بلخ تنها نظامی نبود. بسیاری از مردم سلاح نداشتند. نافرمانی، تجمع، بستن مسیرها و حمایت لوجستیکی، بخش جداییناپذیر این ایستادگی بود. زنان و مادران نقشی کلیدی داشتند: نان، غذا و آب در خانهها آماده میشد و به دروازههای چهارگانه مزارشریف—که عملاً به خطوط مقدم بدل شده بود رسانده میشد. این مقاومت، بیش از آنکه از فرماندهی نظامی برخیزد، از احساس عمومی تحقیرشدگی و دفاع از حرمت اجتماعی زاده شد.
جنگ روایتها؛ رسانه، ایمان و معنا
در کنار نبرد مستقیم، جنگ دیگری نیز جریان داشت: جنگ روایتها. مدیریت رسانهای این جبهه بر عهده چهرههایی چون استاد محمد اسماعیل تیمور بود. به گفته او، مردم بلخ در کنار جنگیدن، به نذر، دعا و خیرات روی آورده بودند تا طالبان—این «بیگانهها»—از شهر رانده شوند. طالبان عمدتاً در مناطق اطراف شهر مستقر بودند و با آتش سنگین، مناطق مسکونی را هدف قرار میدادند. اما این خشونت نهتنها موجب عقبنشینی مردم نشد، بلکه نفرت اجتماعی از طالبان را تشدید کرد.
پیروزی ناتمام
نتیجه قیام، شکست سنگین طالبان و پاکسازی شمال—بهویژه بلخ—در مدت کوتاه بود. جبهه متحد نجات افغانستان شکل گرفت و مزارشریف به پایتخت موقت دولت تبدیل شد. اما این پیروزی، رویه تاریکی داشت: نبود انسجام سیاسی. رقابتهای تنظیمی ادامه یافت، فرماندهی واحد شکل نگرفت و جامعهای که بار اصلی مقاومت را به دوش کشیده بود، دوباره به حاشیه رانده شد.
بازگشت انتقامی طالبان
همین شکافها، همراه با فشارهای منطقهای، زمینه بازگشت طالبان را فراهم کرد. این بار، طالبان نه با معامله، بلکه با انتقام بازگشتند. فاجعه انسانی مزارشریف، بهای ناتوانی مقاومت در ترجمه انرژی اجتماعی به مشروعیت سیاسی بود؛ بهایی که نه فرماندهان، بلکه مردم عادی پرداختند.
با وجود خروج طالبان، این شکست پیامدی عمیق و ماندگار داشت. طالبان به این نتیجه رسیدند که شمال افغانستان را نمیتوان از طریق معامله یا اعتماد به فرماندهان منشعب به کنترول درآورد. امروز، در سایه حاکمیت دوباره طالبان، بلخ خاموش به نظر میرسد. اما این خاموشی تفاوتی بنیادین با دهه هفتاد دارد. جامعه نه از سر رضایت، بلکه در نتیجه سرکوب ساختاری و حذف سیاست از زندگی عمومی، به سکوت رانده شده است. طالبان امروز آموختهاند که مقاومت شهری، پیش از آنکه نظامی شود، باید در سطح جامعه خفه شود.
هرچند آمار دقیق و جامعی از بازداشت یا گروگانگیری شهروندان خارجی در افغانستان در دست نیست، اما بررسی افغانستان اینترنشنال بر پایه گزارشهای منتشرشده در منابع معتبر بینالمللی نشان میدهد که از دهه ۱۹۹۰ تاکنون، دستکم ۶۰ شهروند خارجی از کشورهای مختلف در افغانستان ربوده یا بازداشت شدهاند.
هرچند همه این موارد بهطور رسمی از سوی طالبان تایید نشده و در بخشی از گزارشها، نقش باندهای جنایی یا گروههای مسلح نیز مطرح شده است، اما در نهایت این رویدادها به طالبان و یا شبکههای مرتبط با این گروه نسبت داده شدهاند.
طالبان در سه دهه اخیر شهروندان امریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ترکیه، چین، هند، جاپان، کوریای جنوبی، کانادا، استرالیا، هالند، ناروی، دانمارک، بنگلادش، نپال، ایران، پاکستان و شماری دیگر از کشورها را گروگان گرفتهاند.
برخی از این افراد در جریان مذاکرات، تبادل زندانی یا عملیاتهای نجات آزاد شدهاند، برخی دیگر پس از ماهها یا سالها اسارت کشته شدهاند و شماری نیز همچنان در وضعیت نامعلوم باقی ماندهاند.
آغاز گروگانگیری خارجیها در سایه قدرتگیری طالبان
رویداد سال ۱۹۹۵ مربوط به توقیف یک هواپیمای باری روسی در قندهار، بهعنوان نخستین مورد شناختهشده از گروگانگیری شهروندان خارجی توسط طالبان مطرح میشود.
در این رویداد، یک هواپیما با هفت خدمه روسی در قندهار تحت کنترول نیروهای طالبان مجبور به فرود شد و خدمه آن برای بیش از یک سال در اسارت نگه داشته شدند. این پرونده در نهایت با فرار این افراد و خروج آنها با همان هواپیما از افغانستان پایان یافت.
در سالهای پس از ۲۰۰۱ و همزمان با تشدید ناآرامیها و حملات طالبان و گروههای همپیمان آن، موارد گروگانگیری شهروندان خارجی در افغانستان افزایش یافت.
در این دوره، خبرنگاران، امدادگران، مهندسان و شهروندان کشورهای مختلف هدف ربایش قرار گرفتند و این روند بهتدریج به یکی از ابزارهای فشار و امتیازگیری طالبان در برابر کشورها و نهادهای خارجی تبدیل شد.
پرونده «شلتر ناو اینترنشنال» در سال ۲۰۰۱ یکی از نخستین موارد شناختهشده گروگانگیری شهروندان خارجی در این دوره طالبان است. در این رویداد چندین کارمند سازمان امدادرسان مسیحی «شلتر ناو اینترنشنال» توسط طالبان به گروگان گرفته شدند.این افراد تا اواخر سال ۲۰۰۱ در اسارت باقی ماندند و در نهایت در جریان فروپاشی اداره طالبان آزاد شدند.
اوجگیری گروگانگیری در فضای ناامن افغانستان (۲۰۰۳ –۲۰۲۱)
سال ۲۰۰۳: حسن اونال، مهندس ترکیهای همراه با راننده افغان خود در جریان یک پروژه ساختمانی توسط افراد مسلح منسوب به طالبان در جنوب افغانستان ربوده شدند و پس از چند روز آزاد شدند. بازداشت شهروندان دیگر این کشور توسط طالبان در سالهای پس از آن نیز منتشر شده است.
سال ۲۰۰۴: چند کارمند سازمان ملل بهنامهای آنتا فلانیگان، شهروند بریتانیا، و شقیه حبیبی، شهروند کوزوو، همراه با دیگر کارکنان بینالمللی در جریان گروگانگیری گروهی در کابل توسط طالبان ربوده شدند و چند هفته بعد آزاد شدند.
سال ۲۰۰۵: دیوید جان ادیسون، پیمانکار امنیتی بریتانیایی در افغانستان، توسط طالبان ربوده شد و جسد او چند روز بعد پیدا شد. در همین سال مانیاپان رامان کاتی، مهندس هندی، همراه با محافظان افغان توسط طالبان ربوده شد و چند روز بعد جسد او نیز پیدا شد.
سال ۲۰۰۶: طالبان در رویدادهای جداگانه کاسولا سوریانارایانا شهروند هندی و چهار شهروند مقدونیهای را ربوده و هر دو مورد به قتل گروگانها انجامید. در گزارشها آمده است که طالبان در هر دو مورد مسئولیت را پذیرفتهاند.
سال ۲۰۰۷: در این بازه زمانی چندین مورد گروگانگیری توسط طالبان از جمله ربوده شدن امدادگران فرانسوی، یک خبرنگار ایتالیایی، گروهی از شهروندان کوریای جنوبی و چند شهروند آلمانی گزارش شده است.
در این سال دانیله ماستروجاکومو، خبرنگار ایتالیایی، در تبادل با زندانیان طالبان آزاد شد و از ۲۳ شهروند ربودهشده کوریای جنوبی، دو نفر کشته و باقی پس از مذاکرات آزاد شدند.
سال ۲۰۰۸: ملیسا فانگ، خبرنگار کانادایی، در کابل توسط طالبان ربوده شد و پس از مدتی آزاد شد. پیتر اوسترهاوس، شهروند هالندی، همراه با راننده افغان خود در ولایت قندوز توسط طالبان اختطاف شد و بعدا هر دو آزاد شدند.
در این سال جوانیدیریکه، خبرنگار هالندی، نیز توسط طالبان ربوده و چند روز بعد آزاد شد. گابریله تورسلو، خبرنگار ایتالیایی در هلمند نیز توسط افراد مسلح منسوب به طالبان ربوده و پس از چند هفته آزاد شد.
در همین سال یک شهروند امریکایی نیز در قندهار توسط گروه حزب اسلامی حکمتیار گروگان گرفته شد و پس از عملیات نیروهای ویژه امریکا نجات یافت.
سال ۲۰۰۹: استیفن فارل، خبرنگار نیویارکتایمز، همراه با مترجم افغان خود توسط طالبان ربوده شد و در نتیجه عملیاتی آزاد شد. دیوید استفنسن روهد، خبرنگار دیگر این روزنامه پس از حدود هفت ماه اسارت از محل نگهداری خود فرار کرد.
سال ۲۰۱۰: لیندا نرگر، امدادگر بریتانیایی، در ولایت کنر توسط طالبان گروگان گرفته شد و در جریان عملیات نجات جان باخت.
سال ۲۰۱۲: نیز کایتلان کولمن، شهروند امریکایی، همراه با همسر کاناداییاش توسط طالبان در ولایت میدان وردک ربوده شد و پس از حدود پنج سال اسارت در عملیات نجات آزاد شدند.
سال ۲۰۱۵: استفان ای، کارمند امدادی آلمانی، که توسط طالبان ربوده و بعدا توسط نیروهای سابق امنیتی افغانستان آزاد شد.
سال ۲۰۱۶: کوین کینگ، استاد دانشگاه امریکایی افغانستان و تیموتی ویکس، استاد استرالیایی که در کابل ربوده شدند، در نوامبر ۲۰۱۹ در چارچوب تبادل زندانی میان طالبان و دولت امریکا آزاد شدند.
سال ۲۰۲۰: مارک رندال فرریچز، پیمانکار امریکایی که در کابل ربوده شد و در سپتمبر ۲۰۲۲ در نتیجه تبادل زندانیان آزاد شد.
بازداشتهای هدفمند در دور دوم حاکمیت طالبان (۲۰۲۱–تاکنون)
در دوره حاکمیت دوباره طالبان از سال ۲۰۲۱ به بعد نیز چند مورد بازداشت شهروندان خارجی و افراد دو تابعیتی گزارش شده است.
اگست ۲۰۲۲: رایان کوربت، شهروند امریکایی در کابل بازداشت و در جنوری ۲۰۲۵ آزاد شد.
دسامبر ۲۰۲۲: جرج گلیزمن، گردشگر امریکایی بازداشت و در مارچ ۲۰۲۵ آزاد شد.
جنوری و مارچ ۲۰۲۳: سه شهروند بریتانیایی شامل کوین کورنول، مایلز روتلج و یک فرد دیگر که نامش فاش نشده است، توسط طالبان بازداشت شدند.
جنوری ۲۰۲۵: دنیس کویل، پژوهشگر امریکایی بازداشت و پس از بیش از ۴۰۰ روز، در مارچ ۲۰۲۶ آزاد شد.
برخی از شهروندان خارجی دیگر با اصلیت افغانستان نیز در این مدت بازداشت شدند. محمود شاه حبیبی، شهروند امریکایی افغانتبار همچنان در بازداشت باقی مانده و مرتضی بهبودی، شهروند فرانسوی افغانتبار آزاد شده است.
در بسیاری از این پروندهها، آزادی گروگانها در برابر امتیازهای مشخص برای طالبان انجام شده است. این امتیازها شامل تبادل زندانیان با مقامها و فرماندهان بازداشتی و محکومشده طالبان، پرداخت فدیههای مالی و در برخی موارد کسب امتیازهای سیاسی در روند مذاکرات با کشورهای خارجی بوده است.
در کنار این روند، در اوایل سال ۲۰۲۶ ایالات متحده امریکا طالبان را به دلیل «بازداشتهای خودسرانه و استفاده از شهروندان امریکایی بهعنوان ابزار فشار سیاسی» در فهرست سیاه قرار داد.
پیش از این آدم بولر، نماینده امریکا در امور زندانیان، هشدار داده بود که واشنگتن با کسانی که شهروندان این کشور را گروگان میگیرند، رابطه برقرار نخواهد کرد. او و دیگر چهرههای امریکایی بارها بر توقف گروگانگیریها توسط طالبان تاکید کردهاند.
با وجود این هشدارها، بازداشت و نگهداری شهروندان خارجی همچنان به یکی از ابزارهای فشار طالبان در تعامل با کشورهای غربی تبدیل شده است. سفر اخیر زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه پیشین امریکا در افغانستان، به کابل و ادامه تماسها میان مقامهای امریکایی و طالبان نشان میدهد که پرونده زندانیان و گروگانها همچنان یکی از محورهای اصلی گفتوگوها میان دو طرف است.
باید اذعان کرد که موارد فوق درباره گروگانگیری و بازداشت شهروندان خارجی از سوی طالبان، تنها بخشی از شاخصترین و رسانهایترین پروندههای سه دهه گذشته را شامل میشود.
به دلیل ماهیت پنهانکاری در «دیپلماسی گروگانگیری»، بسیاری از پروندههای ربایش شهروندان، کارمندان و مهندسان خارجی (بهویژه پروندههای بزرگ مانند اسارت ۵ ساله بو برگدال، سرباز امریکایی، یا بحران گروگانگیری ۲۳ امدادگر کوریایی در سال ۲۰۰۷) به توصیه نهادهای امنیتی یا برای تسهیل مذاکرات پشتپرده، کمتر در آمارهای رسمی بازتاب یافتهاند.
از همین رو، فهرست واقعی قربانیان این ابزار فشارهای سیاسی و مالی، به مراتب گستردهتر از موارد مستندشده در این گزارش است.
