روزنامهنگار
جمهوری اسلامی ایران مقامات طالبان و رهبران برجسته مخالف این گروه را برای شرکت در مراسم تشییع پیکر علی خامنهای به تهران دعوت کرده است. افغانستان در نزدیک به پنج سال گذشته به یکی از پیچیدهترین پروندههای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.
از یک سو، تهران با اداره حاکم در افغانستان روابط نزدیک امنیتی، اقتصادی و مرزی دارد و از سوی دیگر، روابط خود را با جریانهای مخالف طالبان نیز حفظ کرده و همچنان میزبان و حامی سیاسی شماری از رهبران مخالف طالبان محسوب میشود.
این سیاست که بر حفظ همزمان کانالهای ارتباطی با بازیگران رقیب استوار است، در مراسم تشییع پیکر علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، به شکلی کمسابقه آشکار شد. در حالی که مقامهای بلندپایه طالبان در مراسم حضور داشتند، رهبران سرشناس مخالف نیز در آن شرکت کردند.
همزمانی حضور طالبان و مخالفان بهخوبی نشان میدهد تهران همچنان تلاش میکند روابط خود را با همه اضلاع قدرت در افغانستان حفظ کند.
علی خامنهای در نهم حوت ۱۴۰۴ در نخستین موج حملات مشترک امریکا و اسرائیل کشته شد. مراسم رسمی وداع و تشییع او از ۱۳ سرطان ۱۴۰۵ در تهران آغاز شد و تا ۱۸ سرطان در تهران، قم و مشهد ادامه خواهد داشت. جمهوری اسلامی این مراسم را صرفاً به یک آیین سوگواری محدود نکرد، بلکه آن را به صحنهای برای نمایش نفوذ منطقهای، شبکه متحدان و روابط خارجی خود تبدیل کرد.
در همین چارچوب، دعوت همزمان از طالبان و مخالفان این گروه، بیش از آنکه اقدامی تشریفاتی باشد، بازتابدهنده راهبردی است که ایران طی سالهای گذشته در قبال افغانستان دنبال کرده است.
طالبان؛ شریک حاکم تهران در کابل
اداره طالبان هیئتی بلندپایه را برای شرکت در مراسم به تهران اعزام کرد. عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی رئیسوزرا، و امیرخان متقی، وزیر امور خارجه، در رأس این هیئت قرار داشتند. رئیسجمهور ایران با هیئت طالبان نیز دیدار کرد.
جمهوری اسلامی پیشتر از ملاحسن آخند، رئیسوزرای طالبان برای شرکت در این مراسم دعوت کرده بود. در همین راستا، علیرضا بیکدلی، سفیر ایران در کابل، دعوتنامه رسمی حضور در مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای را به ملا عبدالواسع، رئیس اداره امور ریاستوزرا تسلیم کرده بود.
انتخاب برادر اهمیت ویژهای دارد. او نهتنها از اعضای حلقه اصلی رهبری طالبان محسوب میشود، بلکه یکی از معماران توافق دوحه و شناختهشدهترین چهره سیاسی این گروه در عرصه بینالمللی است. برخلاف بسیاری از رهبران سنتی طالبان، برادر در سالهای اخیر نقش محوری در مدیریت روابط خارجی این گروه ایفا کرده است.
طالبان به روابط با جمهوری اسلامی اهمیت میدهد؛ از اینرو، در سطح بالایی در مراسم شرکت کرد. با این حال، پذیرایی تهران از مخالفان در جایگاه «نمایندگان افغانستان» ممکن است به مذاق طالبان خوش نیاید. رسانههای جمهوری اسلامی، احمد مسعود و محمد محقق را «نمایندگان افغانستان» خواندهاند. این در حالی است که طالبان خود را نماینده دولت و مردم افغانستان میداند؛ از این رو، برای آنان قابل قبول نیست که کشورهای همسایه از مخالفان در جایگاه نمایندگان افغانستان به گرمی استقبال و پذیرایی کنند.
مخالفان طالبان؛ کانالی که تهران آن را نبسته است
در سوی دیگر، احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان، و محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان، نیز در تهران حضور یافتند و به رهبر پیشین جمهوری اسلامی ادای احترام کردند.
رسانههای دولتی ایران حضور این دو چهره را بهطور گسترده پوشش دادند؛ حضور آنان در مراسم حتی پررنگتر از هیئت طالبان بازتاب یافت.
احمد مسعود و محمد محقق طی سالهای گذشته بارها به ایران سفر کردهاند و در دیدار با مقامهای ارشد جمهوری اسلامی درباره تحولات افغانستان گفتوگو کردهاند. هر دو نیز در مواضع علنی خود از سیاستهای منطقهای جمهوری اسلامی، بهویژه در تقابل با امریکا و اسرائیل، حمایت کردهاند.
در عین حال، نوع حضور دو طرف متفاوت بود. طالبان بهعنوان حکومت مستقر افغانستان در مراسم شرکت کرد، اما رهبران مخالف در قالب شخصیتهای سیاسی و نه نمایندگان یک دولت یا ساختار رسمی در تهران حضور یافتند؛ اما جمهوری اسلامی تشریفات همسانی را برای دو هیئت در نظر گرفته بود.
برخی منابع همچنین از حضور شماری از مقامهای حکومت پیشین و تعدادی از چهرههای سیاسی مستقل در این مراسم خبر دادهاند؛ موضوعی که نشان میدهد تهران همچنان ارتباط خود را با طیف گستردهای از نخبگان سیاسی افغانستان حفظ کرده است.
آیا تهران بار دیگر در پی میانجیگری است؟
همزمانی حضور طالبان و مخالفان، بار دیگر گمانهزنیها درباره احتمال دیدارهای غیرعلنی میان دو طرف را افزایش داد.
ایران پیش از این نیز تلاش کرده بود زمینه گفتوگوی مستقیم میان طالبان و مخالفان را فراهم کند. مهمترین نمونه آن، دیدار احمد مسعود و امیرخان متقی در تهران بود؛ دیداری که هرچند به توافق سیاسی منجر نشد، اما نشان داد جمهوری اسلامی مایل است نقش میانجی را در بحران افغانستان ایفا کند.
این بار نیز برخی منابع گفتهاند برنامه اولیه دیدار با ملا حسن آخند تنظیم شده بود، اما پس از لغو سفر او، مشخص نیست آیا دیداری میان احمد مسعود و ملا عبدالغنی برادر انجام شده است یا خیر.
اگر چنین دیداری صورت گیرد، از نظر سیاسی اهمیت بیشتری نسبت به دیدارهای گذشته خواهد داشت؛ زیرا ملا برادر یکی از تصمیمگیرندگان اصلی در ساختار قدرت طالبان محسوب میشود.
با این حال، موانع گفتوگو همچنان پابرجاست. طالبان معتقد است پرونده جنگ در افغانستان بسته شده و مخالفان باید با استفاده از عفو عمومی به کشور برگردند و زیر چتر «نظام اسلامی» در افغانستان زندگی کنند.
در مقابل، مخالفان میگویند که طالبان حاضر به تقسیم واقعی قدرت نیست و گفتوگو را صرفاً ابزاری برای کسب مشروعیت داخلی و بینالمللی میداند.
همین اختلاف بنیادین باعث شده تلاشهای میانجیگرانه ایران تاکنون به نتیجه ملموسی نرسد.
فاطمیون؛ پیامی فراتر از یک حضور نمادین
یکی دیگر از ابعاد قابل توجه این مراسم، حضور سازمانیافته اعضای لشکر فاطمیون بود.
رسانههای ایران تصاویر متعددی از اعضای این گروه منتشر کردند؛ گروهی متشکل از مهاجران افغانستان که با سازماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران در جنگ سوریه شکل گرفت و سالها در کنار نیروهای تحت حمایت جمهوری اسلامی جنگید.
نمایش آشکار حضور فاطمیون را میتوان حامل این پیام دانست که توسعه روابط تهران با طالبان، به معنای کنار گذاشتن همه اهرمهای امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی در افغانستان نیست.
همزمان، ایران برای ۲۵۰۰ مهمان افغان برای شرکت در این مراسم، ویزا صادر کرده است.
منابع به افغانستان اینترنشنال میگویند که جمهوری اسلامی پاسپورتهای افغانهای دعوتشده به مراسم تشییع جنازه علی خامنهای را در مرز اسلامقلعه و دوغارون ضبط میکند و پس از بازگشت، دوباره به آنان تحویل میدهد. هدف از این اقدام، اطمینان از بازگشت این افراد به افغانستان خوانده است.
صدور ویزا برای حدود دو هزار و ۵۰۰ نفر نشان میدهد ایران همچنان سرمایهگذاری بر شبکههای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی در افغانستان را ادامه میدهد.
دکترین ایران؛ رابطه با همه، وابستگی به هیچکس
میزبانی همزمان از طالبان، رهبران مقاومت، سیاستمداران دولت پیشین و شبکههای مذهبی، تصویری روشن از راهبرد جمهوری اسلامی در افغانستان ارائه میدهد.
سیاست کنونی جمهوری اسلامی بر حفظ ارتباط با همه جریانهای اثرگذار استوار شده است؛ فارغ از اینکه آن جریان در دولت باشد یا بیرون از دولت.
ایران امروز یکی از مهمترین شرکای اقتصادی طالبان است. تجارت دوجانبه، صادرات سوخت و برق، همکاریهای مرزی و رایزنیهای مستمر سیاسی، روابط دو طرف را به سطحی رسانده که قطع آن برای هیچیک آسان نیست.
در عین حال، تهران ارتباط خود را با احمد مسعود، محمد محقق، اسماعیل خان، عبدالرب رسول سیاف و شماری دیگر از رهبران مخالف حفظ کرده است؛ ارتباطی که علاوه بر حفظ نفوذ ایران، در رقابت منطقهای با پاکستان نیز اهمیت دارد.
پس از تشدید اختلافهای طالبان و اسلامآباد، پاکستان تلاش کرده است به بخشی از مخالفان طالبان نزدیک شود، اما ایران نیز کوشیده از سقوط مخالفان به دامن پاکستان جلوگیری کند و مانع از کاهش نفوذ سنتی خود در میان این جریانها شود.
از نگاه تهران، حفظ ارتباط با همه بازیگران افغانستان صرفاً یک انتخاب دیپلوماتیک نیست، بلکه بخشی از راهبرد امنیت ملی این کشور است.
این سیاست به جمهوری اسلامی اجازه میدهد فارغ از تغییر موازنه قدرت در کابل، همچنان کانالهای نفوذ خود را حفظ کند، در صورت نیاز نقش میانجی را بر عهده بگیرد و از گسترش نفوذ رقبای منطقهای جلوگیری کند.
مراسم تشییع خامنهای، بیش از آنکه صرفاً یک رویداد مذهبی باشد، به نمایش همین راهبرد تبدیل شد؛ راهبردی که بر حفظ روابط موازی با رقبای افغانستان استوار است و نشان میدهد جمهوری اسلامی همچنان نمیخواهد آینده خود در این کشور را به هیچ جریان واحدی گره بزند.
