روزنامهنگار
جمهوری اسلامی ایران مقامات طالبان و رهبران برجسته مخالف این گروه را برای شرکت در مراسم تشییع پیکر علی خامنهای به تهران دعوت کرده است. افغانستان در نزدیک به پنج سال گذشته به یکی از پیچیدهترین پروندههای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است.
از یک سو، تهران با اداره حاکم در افغانستان روابط نزدیک امنیتی، اقتصادی و مرزی دارد و از سوی دیگر، روابط خود را با جریانهای مخالف طالبان نیز حفظ کرده و همچنان میزبان و حامی سیاسی شماری از رهبران مخالف طالبان محسوب میشود.
این سیاست که بر حفظ همزمان کانالهای ارتباطی با بازیگران رقیب استوار است، در مراسم تشییع پیکر علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، به شکلی کمسابقه آشکار شد. در حالی که مقامهای بلندپایه طالبان در مراسم حضور داشتند، رهبران سرشناس مخالف نیز در آن شرکت کردند.
همزمانی حضور طالبان و مخالفان بهخوبی نشان میدهد تهران همچنان تلاش میکند روابط خود را با همه اضلاع قدرت در افغانستان حفظ کند.
علی خامنهای در نهم حوت ۱۴۰۴ در نخستین موج حملات مشترک امریکا و اسرائیل کشته شد. مراسم رسمی وداع و تشییع او از ۱۳ سرطان ۱۴۰۵ در تهران آغاز شد و تا ۱۸ سرطان در تهران، قم و مشهد ادامه خواهد داشت. جمهوری اسلامی این مراسم را صرفاً به یک آیین سوگواری محدود نکرد، بلکه آن را به صحنهای برای نمایش نفوذ منطقهای، شبکه متحدان و روابط خارجی خود تبدیل کرد.
در همین چارچوب، دعوت همزمان از طالبان و مخالفان این گروه، بیش از آنکه اقدامی تشریفاتی باشد، بازتابدهنده راهبردی است که ایران طی سالهای گذشته در قبال افغانستان دنبال کرده است.
طالبان؛ شریک حاکم تهران در کابل
اداره طالبان هیئتی بلندپایه را برای شرکت در مراسم به تهران اعزام کرد. عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی رئیسوزرا، و امیرخان متقی، وزیر امور خارجه، در رأس این هیئت قرار داشتند. رئیسجمهور ایران با هیئت طالبان نیز دیدار کرد.
جمهوری اسلامی پیشتر از ملاحسن آخند، رئیسوزرای طالبان برای شرکت در این مراسم دعوت کرده بود. در همین راستا، علیرضا بیکدلی، سفیر ایران در کابل، دعوتنامه رسمی حضور در مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای را به ملا عبدالواسع، رئیس اداره امور ریاستوزرا تسلیم کرده بود.
انتخاب برادر اهمیت ویژهای دارد. او نهتنها از اعضای حلقه اصلی رهبری طالبان محسوب میشود، بلکه یکی از معماران توافق دوحه و شناختهشدهترین چهره سیاسی این گروه در عرصه بینالمللی است. برخلاف بسیاری از رهبران سنتی طالبان، برادر در سالهای اخیر نقش محوری در مدیریت روابط خارجی این گروه ایفا کرده است.
طالبان به روابط با جمهوری اسلامی اهمیت میدهد؛ از اینرو، در سطح بالایی در مراسم شرکت کرد. با این حال، پذیرایی تهران از مخالفان در جایگاه «نمایندگان افغانستان» ممکن است به مذاق طالبان خوش نیاید. رسانههای جمهوری اسلامی، احمد مسعود و محمد محقق را «نمایندگان افغانستان» خواندهاند. این در حالی است که طالبان خود را نماینده دولت و مردم افغانستان میداند؛ از این رو، برای آنان قابل قبول نیست که کشورهای همسایه از مخالفان در جایگاه نمایندگان افغانستان به گرمی استقبال و پذیرایی کنند.
مخالفان طالبان؛ کانالی که تهران آن را نبسته است
در سوی دیگر، احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان، و محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان، نیز در تهران حضور یافتند و به رهبر پیشین جمهوری اسلامی ادای احترام کردند.
رسانههای دولتی ایران حضور این دو چهره را بهطور گسترده پوشش دادند؛ حضور آنان در مراسم حتی پررنگتر از هیئت طالبان بازتاب یافت.
احمد مسعود و محمد محقق طی سالهای گذشته بارها به ایران سفر کردهاند و در دیدار با مقامهای ارشد جمهوری اسلامی درباره تحولات افغانستان گفتوگو کردهاند. هر دو نیز در مواضع علنی خود از سیاستهای منطقهای جمهوری اسلامی، بهویژه در تقابل با امریکا و اسرائیل، حمایت کردهاند.
در عین حال، نوع حضور دو طرف متفاوت بود. طالبان بهعنوان حکومت مستقر افغانستان در مراسم شرکت کرد، اما رهبران مخالف در قالب شخصیتهای سیاسی و نه نمایندگان یک دولت یا ساختار رسمی در تهران حضور یافتند؛ اما جمهوری اسلامی تشریفات همسانی را برای دو هیئت در نظر گرفته بود.
برخی منابع همچنین از حضور شماری از مقامهای حکومت پیشین و تعدادی از چهرههای سیاسی مستقل در این مراسم خبر دادهاند؛ موضوعی که نشان میدهد تهران همچنان ارتباط خود را با طیف گستردهای از نخبگان سیاسی افغانستان حفظ کرده است.
آیا تهران بار دیگر در پی میانجیگری است؟
همزمانی حضور طالبان و مخالفان، بار دیگر گمانهزنیها درباره احتمال دیدارهای غیرعلنی میان دو طرف را افزایش داد.
ایران پیش از این نیز تلاش کرده بود زمینه گفتوگوی مستقیم میان طالبان و مخالفان را فراهم کند. مهمترین نمونه آن، دیدار احمد مسعود و امیرخان متقی در تهران بود؛ دیداری که هرچند به توافق سیاسی منجر نشد، اما نشان داد جمهوری اسلامی مایل است نقش میانجی را در بحران افغانستان ایفا کند.
این بار نیز برخی منابع گفتهاند برنامه اولیه دیدار با ملا حسن آخند تنظیم شده بود، اما پس از لغو سفر او، مشخص نیست آیا دیداری میان احمد مسعود و ملا عبدالغنی برادر انجام شده است یا خیر.
اگر چنین دیداری صورت گیرد، از نظر سیاسی اهمیت بیشتری نسبت به دیدارهای گذشته خواهد داشت؛ زیرا ملا برادر یکی از تصمیمگیرندگان اصلی در ساختار قدرت طالبان محسوب میشود.
با این حال، موانع گفتوگو همچنان پابرجاست. طالبان معتقد است پرونده جنگ در افغانستان بسته شده و مخالفان باید با استفاده از عفو عمومی به کشور برگردند و زیر چتر «نظام اسلامی» در افغانستان زندگی کنند.
در مقابل، مخالفان میگویند که طالبان حاضر به تقسیم واقعی قدرت نیست و گفتوگو را صرفاً ابزاری برای کسب مشروعیت داخلی و بینالمللی میداند.
همین اختلاف بنیادین باعث شده تلاشهای میانجیگرانه ایران تاکنون به نتیجه ملموسی نرسد.
فاطمیون؛ پیامی فراتر از یک حضور نمادین
یکی دیگر از ابعاد قابل توجه این مراسم، حضور سازمانیافته اعضای لشکر فاطمیون بود.
رسانههای ایران تصاویر متعددی از اعضای این گروه منتشر کردند؛ گروهی متشکل از مهاجران افغانستان که با سازماندهی نیروی قدس سپاه پاسداران در جنگ سوریه شکل گرفت و سالها در کنار نیروهای تحت حمایت جمهوری اسلامی جنگید.
نمایش آشکار حضور فاطمیون را میتوان حامل این پیام دانست که توسعه روابط تهران با طالبان، به معنای کنار گذاشتن همه اهرمهای امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی در افغانستان نیست.
همزمان، ایران برای ۲۵۰۰ مهمان افغان برای شرکت در این مراسم، ویزا صادر کرده است.
منابع به افغانستان اینترنشنال میگویند که جمهوری اسلامی پاسپورتهای افغانهای دعوتشده به مراسم تشییع جنازه علی خامنهای را در مرز اسلامقلعه و دوغارون ضبط میکند و پس از بازگشت، دوباره به آنان تحویل میدهد. هدف از این اقدام، اطمینان از بازگشت این افراد به افغانستان خوانده است.
صدور ویزا برای حدود دو هزار و ۵۰۰ نفر نشان میدهد ایران همچنان سرمایهگذاری بر شبکههای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی در افغانستان را ادامه میدهد.
دکترین ایران؛ رابطه با همه، وابستگی به هیچکس
میزبانی همزمان از طالبان، رهبران مقاومت، سیاستمداران دولت پیشین و شبکههای مذهبی، تصویری روشن از راهبرد جمهوری اسلامی در افغانستان ارائه میدهد.
سیاست کنونی جمهوری اسلامی بر حفظ ارتباط با همه جریانهای اثرگذار استوار شده است؛ فارغ از اینکه آن جریان در دولت باشد یا بیرون از دولت.
ایران امروز یکی از مهمترین شرکای اقتصادی طالبان است. تجارت دوجانبه، صادرات سوخت و برق، همکاریهای مرزی و رایزنیهای مستمر سیاسی، روابط دو طرف را به سطحی رسانده که قطع آن برای هیچیک آسان نیست.
در عین حال، تهران ارتباط خود را با احمد مسعود، محمد محقق، اسماعیل خان، عبدالرب رسول سیاف و شماری دیگر از رهبران مخالف حفظ کرده است؛ ارتباطی که علاوه بر حفظ نفوذ ایران، در رقابت منطقهای با پاکستان نیز اهمیت دارد.
پس از تشدید اختلافهای طالبان و اسلامآباد، پاکستان تلاش کرده است به بخشی از مخالفان طالبان نزدیک شود، اما ایران نیز کوشیده از سقوط مخالفان به دامن پاکستان جلوگیری کند و مانع از کاهش نفوذ سنتی خود در میان این جریانها شود.
از نگاه تهران، حفظ ارتباط با همه بازیگران افغانستان صرفاً یک انتخاب دیپلوماتیک نیست، بلکه بخشی از راهبرد امنیت ملی این کشور است.
این سیاست به جمهوری اسلامی اجازه میدهد فارغ از تغییر موازنه قدرت در کابل، همچنان کانالهای نفوذ خود را حفظ کند، در صورت نیاز نقش میانجی را بر عهده بگیرد و از گسترش نفوذ رقبای منطقهای جلوگیری کند.
مراسم تشییع خامنهای، بیش از آنکه صرفاً یک رویداد مذهبی باشد، به نمایش همین راهبرد تبدیل شد؛ راهبردی که بر حفظ روابط موازی با رقبای افغانستان استوار است و نشان میدهد جمهوری اسلامی همچنان نمیخواهد آینده خود در این کشور را به هیچ جریان واحدی گره بزند.
مخالفت با این رویکرد مخصوص طیفهای شهری تحصیلکرده و لیبرال نیست، بلکه شماری از چهرههای بنیادگرا نیز به انتقاد از آن پرداختهاند.
در مورد پوشیدن روی زن در قرآن هیچ حکمی وجود ندارد.
علاوه بر قرآن، در احادیث مشهور منسوب به پیامبر اسلام نیز روی زن و دستهایش تا بند دست از پوشاندن مستثنا قرار گرفته است.
حکم مشهور درباره حجاب در مذاهب اسلامی، به ویژه مذهب حنفی این است که روی زن عورت نیست و لازم نیست پوشانده شود، چه در عبادت، چه در معاملات و چه دیگر ضرورتهای زندگی.
این را سرخسی در مبسوط، مرغینانی در هدایه، کاسانی در بدائع الصنائع، ابن الهمام در فتح القدیر، ابن نجیم در البحر الرائق و بسیاری دیگر نقل کردهاند، و اینها از فقهای بسیار برجسته در میان متقدمان مذهب حنفی هستند.
تنها شماری از متاخران این مذهب گفتهاند که هرچند روی زن عورت نیست اما اگر خوف فتنه باشد، پوشیدن آن لازم است.
قطعا این فقهای متاخر جایگاه مهمی ندارند و فتنهای که به آن اشاره دارند محل مناقشه است و سنجشپذیر نیست.
برای پیروان مذهب حنفی مهمتر از هر کس نظر شخص امام ابوحنیفه است، و او معتقد است که نمایان بودن روی زن جایز است و هیچ مانع شرعی ندارد، و برای یک حنفی همین کافی است.
برای تایید این دیدگاه احادیث و روایات بیشماری از دوران صدر اسلام وجود دارد، چه از زمان خود پیامبر اسلام و چه از دوران صحابه و تابعین. دیدگاه مشهور مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی نیز دقیقا همین است.
شیخ محمد غزالی مصری میگوید: «من حیرت کردم آنگاه که عالمی از سرزمین شنقیط (موریتانیا)، سرزمینی مالکی مذهب، در مسجد نبوی در مدینه منوره در ضمن تدریس گفت: مالک بن انس روی زن را عورت نمیدانست، ولی من مخالف رأی مالک بن انس هستم." من به او گفتم که این تنها رأی مالک نیست بلکه امامان هر چهار مذهب به همین نظرند، به جز روایتی سست از احمد بن حنبل، که مخالف رأی ثابت مذهب اوست، چنانکه ابن قدامه نقل کرده است. در واقع مخالفت شیخ شنقیطی -خداوند از تقصیرش درگذرد- هیچ اهمیتی ندارد. من در آنجا این بیت از شاعر عرب را به یاد آوردم که گفته بود:
یقولون هذا عندنا غیر جائز/ و من أنتم حتی یکون لکم عند
یعنی اینها میگویند: این چیز در نزد ما جایز نیست.. (من میپرسم) شما چه کارهاید که نزدی داشته باشید؟! (هموم داعیه، صص: ۱۱۷-۱۱۸)
بنا به دلایل فوق، هیچ کشور مسلمانی پوشاندن روی زن را الزامی نکرده و همهشان آنرا به اختیار خود شخص نهادهاند.
حتی شماری از دانشمندان معاصر مسلمان الزام نقاب را بر زنان مسلمان مورد انتقاد قرار دادهاند، از آن جمله محمد غزالی، یوسف قرضاوی، سعید رمضان البوطی، عبد الحلیم ابو شقه و شماری دیگر.
حتی وزارت اوقاف مصر کتابی به نشر رساند با عنوان «النقاب عادة و لیس عبادة» با اشاره به اقوال شمار فراوانی از اهل علم مبنی بر این که نقاب یک عادت اجتماعی است و اساس شرعی ندارد.
بر اساس قواعد فقهی، تعبد به عادات اجتماعی بدعت است. یعنی نباید به یک عرف فرهنگی جنبه دینی داده شود و ثواب و عقاب شرعی بر آن مبتنی شود.
با توجه به شهرت و گستردگی این آراء، و پذیرش آن در سرتاسر جهان اسلام، به ویژه از سوی بزرگترین نهادهای دینی مسلمان در دنیا، این پرسش به میان میآید که چرا گروه طالبان اصرار میورزد که زنان افغانستان باید روی خود را با ماسک، نقاب یا برقع بپوشند؟
آیا نادیده گرفتن قرآن، احادیث نبوی، اقوال مجتهدان بزرگ، و عرف عمومی کشورهای مسلمان، و ترجیح دادن نظر چند ملایی که خود از عوامل انحطاط تمدن اسلامی بودهاند، جنبه شرعی دارد یا انگیزههای دیگری در پس آن نهفته است؟
این پرسشی جدی است که باید ریشههای آن را بیش از فقه در جای دیگری پی گرفت، یکی انتروپولوژی و دیگری سیاست.
به لحاظ انتروپولوژیک/ مردم شناختی، ایجاد ممنوعیتهای افراطی در حق زنان بیش از آنکه یک حکم دینی باشد عرفی اجتماعی است که در افغانستان به آن عنعنه گفته میشود و از دیر زمان در میان شماری از قبایل بدوی عرب و شماری از قبایل آسیایی وجود داشته است، هرچند امروزه در حال کاهش است.
به لحاظ طبقاتی، این پدیده در میان اقشار متوسط به پایین جامعه که آسیبپذیرتر بوده و دخترانشان در گذشتههای تاریخی بیشتر در معرض حمله و چپاول قرار داشتهاند شایع بوده است، و در طبقات اشرافی یا متوسط به بالای شهری که کمتر چنان آسیبذیریای داشتهاند به ندرت دیده میشود.
بخشهایی از مردمان افغانستان و پاکستان چنین عنعنه یا رسم فرهنگی را از گذشتهها به ارث بردهاند و بدون آنکه ریشههای تاریخی-اجتماعی آنرا بدانند، در نظرشان صبغه شرعی پیدا کرده است.
به لحاظ سیاسی، گروههایی که از میان اقشار بدوی، روستایی و طبقات پایینشهری سربازگیری میکنند حساسیت ویژهای به موضوع زن دارند و برای آنان یکی از نمادهای منازعه قدرت به شمار میرود. رد پای این موضوع را میتوان در احزاب سیاسی مختلف تماشا کرد.
در تحولات یک قرن اخیر افغانستان، یکی از تقابلهای حادی که اتفاق افتاد تقابل ارزشهای روستایی با ارزشهای شهری بود، زیرا مناطق شهری زودتر با مدرنیته آشنایی یافتند و به استقبال آن رفتند، اما از زمان امانالله خان به اینسو، اقشار روستایی و بدوی در مقابل این روند به مخالفت برخاستند و سبب ناکامی یا کندی شدید آن شدند.
در دوران جهاد نیز بخش عمده مجاهدین را اقشار روستایی یا طبقات پایین شهری تشکیل میدادند و به موضوع زن حساسیت نشان میداند، هرچند نه به اندازه طالبان.
بر خلاف دیگر کشورهای مسلمان که بیحجابی حتی اگر پسندیده شمرده نشود لزوما به معنای بیدینی تلقی نمیشود، در افغانستان این موضوع مستقیم به نمادهای دینی ربط داده شده و هر گونه بیحجابی نشانه انحراف از اسلام شمرده شده است.
این پدیده حتی در شماری از کشورهای اسلامی خاورمیانه و شمال افریقا نیز به درجاتی دیده شد.
مثلا نیروهای اخوان المسلمین در مصر، سوریه و شماری دیگر از کشورها در آغاز، یعنی بین دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ نه تنها به نقاب باور نداشتند بلکه رأی سختگیرانهای در مورد خود حجاب نیز نداشتند. اما از دهه ۱۹۷۰ به اینسو با گسترش پدیدهای که از سوی برخی از تحلیلگران، مانند حسام تمام، «تریفالاخوان» یعنی روستایی شدن اخوان نامیده شد، حجاب به امری هویتی تبدیل شد و نقاب نیز در میان بخشهایی از زنان اخوان گسترش پیدا کرد.
در مصر، قبل از این تحول، بسیاری از زنان متعلق به خانوادههای برجسته دینی مانند شیوخ طراز اول الازهر اهمیتی به این موضوع نمیدادند.
مشهور است که دختر حسن هضیبی، جانشین حسنالبنا و دومین رهبر عمومی اخوان، دختر شیخ حسن باقوری از رهبران اخوان و وزیر اوقاف مصر در آن زمان، دختر عبدالرحمن تاج شیخ بزرگ الازهر و کسانی مانند آنان که رهبران دینی جامعه بودند نقاب چه که حجاب هم نداشتند.
بنا به مطالعات جامعهشناسی سیاسی، احزاب و گروههایی که در صدد برپایی نظام سیاسی با هویت دینی هستند در پی تمامیتخواهی و برپایی نظامی توتالیتر اند که با تکیه بر گروههای بدوی و اقشار توسعهنیافته اجتماعی بخت بیشتری دارد.
این طبقات و اقشار در اثر توسعهنیافتگی فرهنگی دچار نوعی دگرهراسیاند که با تنوع و تکثر میانه نیک ندارند و هر گونه تفاوت را به چشم انحراف و خطر مینگرند و تنها با محو تنوع فرهنگی احساس امنیت میکنند.
طالبان از نظر اجتماعی به چنین خاستگاهی تعلق دارند، و برپایی نظامی استبدادی در جامعهای یکدست شده را ضامن منافع خود میدانند.
چنانکه میدانیم، همه دستگاههای سیاسی توتالیتر در پی یکسانسازی جامعه و محو تفاوتها هستند، زیرا تنوع در جامعه چه رنگ فرهنگی داشته باشد و چه سیاسی یا ایدئولوژیک، به دینامیک و پویایی آن کمک میکند، و احتمال گشایش افقهایی جدید را در آن قوت میبخشد. نظامهای استبدادی و تمامیتخواه از تحول و گشوده شدن هر گونه افق نو هراسانند، و خواهان تثبیت وضعیت در شکل و فرمی هستند که حاکمیت ابدی آنان را تضمین کند.
دولت ایران نیز برای چندین دهه تحمیل حجاب اجباری را بخشی از سیاست و هویت خود گردانیده بود، تا اینکه اخیرا رو به عقب نشینی نهاد. تحمیل نقاب در قالب برقع، ماسک و امثال آنها از سوی طالبان، نماد غلبه بر طبقات شهری است، و به تصور رهبران این گروه، نهادینه کردن یک رسم روستایی متعلق به اقشار پایین جامعه به تحکیم سلطه این گروه میانجامد.
فشرده سخن اینکه تحمیل نقاب و اجباریکردن پوشش صورت برای زنان، بیش از آنکه امری دینی باشد نمایندگی از غلبه فرهنگ روستایی و اقشار پایین جامعه در برابر فرهنگ شهری متعلق به طبقات متوسط و تحصیلکرده میکند، و قرار دادن آن در بستر منازعات سیاسی، از آن ابزاری برای محو تنوع و تکثر و از میان برداشتن تفاوتها میسازد.
این در حالی است که از منظر دینی، وجود تنوع و تفاوت یکی از سنتهای الهی شمرده میشود و به ویژه تنوع زبانها و رنگها در میان مردم، به صورت واضح در قرآن، در آیه ۲۲ سوره روم یکی از نشانههای الهی به شمار رفته است.
سیاست یکسانسازی اجباری در عرصه عنعنات و رسوم اجتماعی، و تحمیل عنعنه یک منطقه خاص یا یک طبقه خاص بر عموم شهروندان به قصد تحکیم سلطه سیاسی، مقدمه یکسانسازی در امور زبانی، مذهبی، سیاسی، و اجتماعی خواهد بود، که دینامیک جامعه را نابود میکند و اگر جلوی آن گرفته نشود سبب فروپاشی جامعه، تعمیق شکافها، و بروز درگیریهای خونین میان تبارها خواهد شد.
