در ادامه فشارهای فزاینده طالبان بر رسانهها، معین وزارت اطلاعات و فرهنگ این گروه از رسانهها خواست موضوعاتی چون «جنایات ۲۰ سال گذشته» و خروج نیروهای خارجی از افغانستان را بازتاب دهند. طالبان در دو دهه گذشته یکی از طرفهای اصلی جنگ بود و متهم به کشتار غیرنظامیان است.
این درخواست در حالی مطرح میشود که طالبان به رسانهها اجازه نقد آزادانه از عملکرد گذشته و اداره فعلی خود را نمیدهند و بسیاری از خبرنگاران و رسانههای مستقل به دلیل نشر گزارشهای انتقادی بازداشت و بسته شدهاند.
حیاتالله مهاجر فراهی، معین وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان، چهارشنبه ۱۴ اسد در نشستی با خبرنگاران و مسئولان رسانهها در ولایت پکتیا گفت: «کسانی که دستهایشان به خون مردم آلوده است و داراییهای کشور را غارت کردهاند، هنوز هم از بیرون، جوانان را به ناامنی در افغانستان تحریک میکنند.»
فراهی مدعی شد که «جنایات» دو دهه گذشته به طور کامل برای مردم روشن نشده است و از رسانهها خواست برای آنچه «آگاهیدهی درباره واقعیتهای دوران اشغال» خواند، تلاش کنند.
با این حال، او هیچ اشارهای به نقش طالبان به عنوان یکی از طرفهای اصلی جنگ دو دهه گذشته نکرد.
گروه طالبان در دو دهه گذشته علیه حکومت پیشین و نیروهای بینالمللی مستقر در افغانستان جنگید. این گروه در طول دوران جنگ مسئولیت برخی از خونینترین حملات را بر عهده گرفت، حملاتی که در آن غیرنظامیان کشته شدند.
در سالهای گذشته بارها نهادهای حقوق بشری و قربانیان جنگ خواستار تحقیقات درباره جنایتهای جنگی از جمله خواهان محاکمه طالبان در دادگاههای بینالمللی شدهاند.
در سال ۱۳۹۴ طالبان به موتر حامل خبرنگاران در کابل حمله کرد؛ رویداد خونین که به «چهارشنبه سیاه» معروف شد. در این حمله دستکم ۷ خبرنگار تلویزیون خصوصی طلوع نیوز کشته و ۲۰ تن دیگر از کارمندان این رسانه زخمی شدند. آن زمان، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان مسئولیت این حمله را بر عهده گرفت.
در سالهای جنگ، طالبان بارها مسئولیت حملات انتحاری، بمبگذاریها و حمله به مراکز دولتی، آموزشی و غیرنظامی را پذیرفتند. سازمانهای حقوق بشری و نهادهای بینالمللی نیز در گزارشهای متعدد، این گروه را به کشتار غیرنظامیان و نقض حقوق بشر متهم کردهاند.
پس از تسلط دوباره طالبان، این گروه هرگونه انتقاد علنی و رسانهای از اداره خود را ممنوع کرده و محدودیتهای شدید علیه رسانهها وضع کرده است. در حال حاضر رسانههای داخلی و خبرنگاران در افغانستان تحت سانسور شدید طالبان فعالیت میکنند.
شورای پزشکی و دندانپزشکی پاکستان این هفته اعلام کرد که فارغان دانشگاههای پزشکی افغانستان حق طبابت در پاکستان را نخواهند داشت. این شورا گفته است دانشگاههای پزشکی افغانستان در فهرست مراکز آموزشی مورد تأیید آن قرار ندارند و فارغان این دانشگاهها نمیتوانند جواز فعالیت پزشکی در پاکستان را دریافت کنند.
با این حال، دانشجویان میگویند هنگام ورود آنان به دانشگاههای افغانستان، این دانشگاهها در فهرست مراکز مورد تأیید شورای پزشکی پاکستان قرار داشتند و تغییر سیاست نباید شامل کسانی شود که بر اساس مقررات پیشین ثبتنام کردهاند.
محمد نعمان، دانشجوی سمستر یازدهم پزشکی دانشگاه روشان جلالآباد و باشنده ولسوالی بونیر ایالت خیبرپختونخوا، به افغانستان اینترنشنال گفت که در حال حاضر تنها در دانشگاه روشان دهها دانشجو از خیبرپختونخوا در رشته پزشکی مشغول تحصیلاند.
او افزود که در مجموع نزدیک به چهار هزار دانشجوی پاکستانی در حدود ۱۵ دانشگاه پزشکی افغانستان درس میخوانند. به گفته او، بیشتر این دانشجویان در دانشگاههای کابل و جلالآباد تحصیل میکنند و شماری از دانشجویان ایالت بلوچستان نیز در دانشگاههای قندهار مشغول آموزش هستند.
پیشتر روزنامه پاکستانی دان به نقل از نمایندگان دانشجویان پاکستانی گزارش داده بود که بیش از یکهزار دانشجوی پاکستانی در دانشکدههای طب افغانستان تحصیل میکنند.
نعمان با انتقاد از تصمیم اخیر شورای پزشکی و دندانپزشکی پاکستان گفت این تصمیم موجی از نگرانی و بلاتکلیفی را در میان دانشجویان پاکستانی در افغانستان ایجاد کرده است.
او تأکید کرد که دانشگاههای پزشکی افغانستان در آغاز تحصیل شان در فهرست مراکز مورد تأیید شورای پزشکی پاکستان قرار داشت و آنان با اتکا به همین اعتبار، افغانستان را برای ادامه تحصیل انتخاب کردند.
به گفته او، روند پذیرش این دانشجویان کاملا رسمی و با هماهنگی نهادهای دولتی دو کشور انجام شده است.
شورای پزشکی پاکستان از دانشجویان خواسته است که در دانشگاههای خارجیای که در فهرست مورد تایید پاکستان نیست، تحصیل نکنند.
اسناد دانشجویان پاکستانی ابتدا از سوی وزارت خارجه پاکستان تأیید، سپس از سوی وزارت تحصیلات عالی افغانستان بررسی و تأیید شده و پس از آن وزارت امور قبایل پاکستان برای دانشجویان خیبرپختونخوا و بلوچستان کارتهای قبایلی صادر کرده است.
این دانشجویان نیز پس از سپری کردن آزمون ورودی، در دانشگاههای دولتی و خصوصی افغانستان پذیرفته شدند.
نعمان گفت: «اگر امروز روابط افغانستان و پاکستان تغییر کرده و اسلامآباد سیاست خود را عوض کرده است، نباید هزینه این تغییرات را دانشجویانی بپردازند که مطابق قوانین و مقررات موجود وارد دانشگاههای افغانستان شدهاند.»
کاشف احمد، دانشجوی سال چهارم پزشکی دانشگاه بایزید روشان کابل و باشنده منطقه میدان در دیر پایین خیبرپختونخوا، نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که حذف دانشگاههای پزشکی افغانستان از فهرست مراکز مورد تأیید شورای پزشکی پاکستان برای آنان قابل درک نیست.
سرتاج خان، پدر یکی از دانشجویان پاکستانی، نیز به افغانستان اینترنشنال گفت تصمیم شورای پزشکی پاکستان خانوادهها را بهشدت نگران کرده و آینده تحصیلی و شغلی فرزندان شان را در هالهای از ابهام قرار داده است.
چرا دانشجویان افغانستان را برای تحصیل انتخاب کردند؟
دانشجویان و خانوادههای آنان میگویند افغانستان را به دلیل همجواری با خیبرپختونخوا، هزینه پایین رفتوآمد، شهریه ارزانتر دانشگاهها نسبت به سایر کشورها و همچنین اشتراکات زبانی و فرهنگی برای ادامه تحصیل در رشته پزشکی انتخاب کردهاند.
به گفته آنان، هزینه سفر به افغانستان حدود ۱۰ هزار روپیه پاکستانی، معادل حدود دو هزار و ۴۰۰ افغانی، است، در حالی که تنها بهای تکت هواپیما به چین یا دیگر کشورها بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار روپیه پاکستانی (۲۳ تا ۳۵ هزار افغانی) است.
به باور آنان، همین تفاوت هزینه باعث شده بود افغانستان برای بسیاری از خانوادههای پاکستانی به گزینهای مناسب و مقرونبهصرفه برای تحصیل پزشکی تبدیل شود.
محمد نعمان گفت شماری از دانشجویانی که پیش از این تحصیلات پزشکی خود را در افغانستان به پایان رساندهاند، پس از بازگشت به پاکستان از شرکت در آزمون شورای پزشکی این کشور محروم شدهاند و اکنون برای احقاق حقوق خود به دادگاه عالی پاکستان شکایت کردهاند.
او افزود دانشجویان فعلی نیز تصمیم گرفتهاند ابتدا یک نشست خبری برگزار کنند و سپس با برگزاری تظاهرات اعتراضی در اسلامآباد، خواستار لغو این تصمیم شوند.
سرتاج خان نیز گفت خانوادهها در صورت ادامه این وضعیت، از راههای قانونی و از طریق محاکم پاکستان این موضوع را پیگیری خواهند کرد.
کاشف احمد نیز گفت تصمیم اخیر شورای پزشکی پاکستان، آینده دانشجویان پاکستانی در افغانستان را با ابهام جدی مواجه کرده است. او از حکومت پاکستان و شورای پزشکی این کشور خواست در این تصمیم بازنگری کنند، مدارک دانشگاههای پزشکی افغانستان را دوباره به رسمیت بشناسند و این دانشگاهها را بار دیگر در فهرست مراکز مورد تأیید قرار دهند.
تصمیم شورای پزشکی پاکستان
شورای پزشکی و دندانپزشکی پاکستان پیشتر اعلام کرد دانشجویان پاکستانی که از دانشگاههای پزشکی افغانستان فارغ میشوند، واجد شرایط دریافت ثبت رسمی یا جواز طبابت در پاکستان نخواهند بود و در نتیجه اجازه فعالیت بهعنوان پزشک در این کشور را نیز از دست خواهند داد.
این شورا اعلام کرده است دانشگاههای پزشکی افغانستان در فهرست مراکز مورد تأیید «کمیسیون بینالمللی تایید اسناد فارغان پزشکی خارجی» قرار ندارند، از همین رو، فارغان این دانشگاهها شرایط لازم برای شرکت در آزمون ملی ثبت پزشکان پاکستان را احراز نمیکنند.
او که همراه گروهی از مهاجران در مسیر رسیدن به ایران در بیابان سرگردان شده بود، با صدایی بریده گفت: «برایم دعا کنید. مادر، در حال مردن هستم.» سپس دو بار از خانوادهاش خواست از پسرانش، بهویژه هبت، مراقبت کنند.
حیاتالله یکی از ۱۴ مهاجری بود که پس از خراب شدن موتر حامل آنان و گم شدن در بیابان، بر اثر تشنگی و گرمای شدید جان باختند.
اما با وجود چنین سرنوشتی، چرا هنوز هزاران افغان خطر عبور از این مسیر مرگبار را به جان میخرند؟
ایران این روزها با مشکلات اقتصادی، محدودیتهای اجتماعی و اخراج گسترده مهاجران افغان روبهرو است. در این کشور نه دریافت اقامت دایمی آسان است و نه آینده روشنی پیش روی بیشتر مهاجران قرار دارد.
با این حال، برای بسیاری از افغانها، ایران همچنان مقصدی است که ارزش خطر کردن را دارد.
یاسین صمیم، پژوهشگر مسائل حکومتداری و توسعه افغانستان، میگوید مسئله برای بسیاری از افغانها انتخاب میان امنیت و ناامنی نیست، بلکه انتخاب میان دو وضعیت دشوار است.
به گفته او، فشارهای اقتصادی، بیکاری، فقر و محدودیتهای گسترده در افغانستان چنان سنگین شده که بسیاری از مردم، با وجود آگاهی از خطرهای مسیر و دشواریهای زندگی در ایران، ناچار به ترک کشور میشوند.
او میگوید: «همین که مردم هنوز حاضرند چنین خطری را برای رسیدن به ایران بپذیرند، نشان میدهد شرایط زندگی در افغانستان تا چه اندازه دشوار است. دلایلی که مردم را وادار به مهاجرت میکند، همچنان پابرجاست.»
پس از بازگشت طالبان به قدرت، گرفتن ویزای ایران برای بسیاری از افغانها دشوارتر از گذشته شده است. در نتیجه، کسانی که توان پرداخت هزینههای سنگین ویزا را ندارند، به شبکههای قاچاق انسان پناه میبرند.
صمیم میگوید ویزا عملاً به کالایی در بازار سیاه تبدیل شده و قیمت آن، بنا بر گزارشها، به هزار تا هزار و ۲۰۰ دالر رسیده است. پرداخت چنین مبلغی برای بسیاری از خانوادههای افغان ممکن نیست.
به گفته او، فقر، بیکاری و فشارهای سیاسی، بسیاری از مردم را به جایی رسانده که راه دیگری جز سپردن خود به قاچاقچیان نمیبینند.
بیشتر مهاجرانی که از راههای غیرقانونی وارد ایران میشوند، مسیر نیمروز را انتخاب میکنند. این ولایت یکی از اصلیترین گذرگاههای قاچاق انسان به ایران است و در عین حال، یکی از مرگبارترین مسیرهای مهاجرت نیز به شمار میرود.
مهاجران باید کیلومترها از میان بیابانهایی عبور کنند که دمای هوا در آنها گاه به بیش از ۴۵ درجه سانتیگراد میرسد.
در چنین شرایطی، اگر قاچاقچیان آنان را رها کنند یا موترشان از کار بیفتد، شانس زنده ماندن بسیار اندک است. تشنگی و گرمای طاقتفرسا ظرف چند ساعت میتواند جان انسان را بگیرد.
حتی کسانی که از بیابان جان سالم به در میبرند، در ادامه مسیر با خطر بازداشت، اخراج، سرقت یا سوءاستفاده قاچاقچیان روبهرو هستند.
ایران دههها میزبان میلیونها مهاجر افغان بوده است. پیش از آغاز موج گسترده اخراج مهاجران در سال ۲۰۲۵، حدود چهار میلیون افغان، شامل پناهندگان ثبتشده، مهاجران دارای مدرک و افراد فاقد مدرک، در این کشور زندگی میکردند.
با وجود این، بسیاری از آنان پس از سالها زندگی در ایران همچنان از وضعیت حقوقی مشخصی برخوردار نیستند. فرزندان مهاجران افغان که در ایران به دنیا میآیند، به طور خودکار تابعیت ایرانی دریافت نمیکنند و برای بیشتر افغانها نیز راه روشنی برای گرفتن شهروندی وجود ندارد.
امید معماریان، تحلیلگر ارشد ایران در سازمان دان (DAWN)، میگوید ایران در سالهای اخیر راههای قانونی ورود افغانها را بیش از پیش محدود کرده است.
به گفته او، هرچه این راهها بستهتر میشود، شمار بیشتری از مردم ناچار میشوند از مسیرهای قاچاق وارد ایران شوند؛ مسیری که خطر سوءاستفاده و نقض حقوق مهاجران در آن بسیار بیشتر است.
کارشناسان معتقدند سیاستهای سختگیرانه مهاجرتی و اخراجهای گسترده، نتوانسته از شمار مهاجران افغان بکاهد. این سیاستها فقط آنان را به مسیرهای خطرناکتر کشانده است.
معماریان میگوید: «برای بسیاری از این افراد، مسئله پیدا کردن بهترین کشور برای زندگی نیست. آنها فقط میخواهند از شرایطی که در آن گرفتار شدهاند، نجات پیدا کنند. این تصمیم، بیش از هر چیز، برای زنده ماندن است.»
کمشنری عالی سازمان ملل در امور پناهندگان ماه گذشته در بیانیهای هشدار داده است که افغانستان آمادگی پذیرش این حجم از بازگشتکنندگان را ندارد.
به گفته این نهاد، از سال ۲۰۲۳ تاکنون بیش از شش میلیون افغان به کشور بازگشتهاند، در حالی که نزدیک به نیمی از جمعیت افغانستان برای تأمین نیازهای اولیه خود به کمکهای بشردوستانه وابستهاند.
سازمان ملل تأکید کرده است که بازگشت مهاجران باید داوطلبانه، ایمن و همراه با حفظ کرامت انسانی باشد. این نهاد هشدار داده است که ادامه اخراجهای گسترده، بحران انسانی افغانستان را عمیقتر خواهد کرد.
