سازمان بینالمللی مهاجرت درباره پیامدهای ناشی از بحران اقلیمی در افغانستان هشدار داد و اعلام کرد بلایای طبیعی مرتبط با این پدیده، موجب افزایش بیسابقه نیازهای بشردوستانه شده است.
به گفته این سازمان، همزمان با تشدید این نیازها، منابع و ظرفیت نهادهای امدادرسان برای پاسخگویی به آسیبدیدگان با چالشهای جدی و محدودیتهای شدید مواجه است.
این نهاد میگوید که با تکرار و شدت گرفتن حوادث ناشی از تغییرات اقلیمی، شمار افراد نیازمند کمکهای فوری انسانی بهطور قابل توجهی افزایش یافته است اما توان و منابع نهادهای امدادرسان برای پاسخگویی با چالشهای جدی مواجه است.
این سازمان در پیامی در شبکه اجتماعی اکس نوشت که با حمایت مالی کمککنندگان و در هماهنگی با شرکای خود، تلاشها برای رساندن کمک به جوامع آسیبدیده ادامه دارد.
به گفته این نهاد، اولویت اصلی، دسترسی به افرادی است که بیشترین آسیب را از این بحرانها متحمل شدهاند.
سازمان بینالمللی مهاجرت همچنین بر ضرورت افزایش حمایتهای بینالمللی و تقویت ظرفیتهای پاسخگویی برای مقابله با پیامدهای رو به گسترش تغییرات اقلیمی در افغانستان تأکید کرده است.
هرات از جمله ولایتهایی است که زنان میگویند امر به معروف فشار بر زندگی روزمره آنان را بهطور چشمگیری افزایش داده است.
شماری از زنان هرات در گفتوگو با افغانستان اینترنشنال میگویند الزام استفاده از چادر همراه با ماسک یا پوشاندن کامل چهره، زندگی آنان را دگرگون کرده است. به گفته آنان، ترس از بازداشت باعث شده رفتن به بازار، دیدار با دوستان و حضور عادی در فضای عمومی به کاری دشوار تبدیل شود.
همچنین، ترس از مأموران امر به معروف باعث شده است بسیاری از زنان و دختران ماندن در خانه را به بیرون رفتن ترجیح دهند و بیش از گذشته برای انجام کارهای بیرون به مردان خانواده وابسته شوند. یکی از این زنان به افغانستان اینترنشنال گفت که برای خرید روزمره خانه به مردان متکی شده است.
نامهای زنان در این گزارش برای حفظ امنیت آنان مستعار است.
ناهید: «حقوق اولیه از ما گرفته شد»
ناهید، از باشندگان هرات، میگوید محدودیتهای تازه طالبان زندگی دختران جوان را فلج کرده است. او میگوید پیش از این همراه با دوستانش به رستورانت و مکانهای عمومی میرفت، اما اکنون حتی رفتوآمدهای عادی نیز برایش دشوار شده است.
او میگوید: «با الزام چادر و ماسک، آزادی رفتوآمد را از دست دادهام. حالا بیشتر خریدهای ضروریام را پدر و برادرم انجام میدهند.»
ناهید میافزاید: «ما از ابتداییترین حقوق زندگی محروم شدهایم. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، دیگر امیدی برای زندگی زنان در این کشور باقی نمیماند.»
ادیبه: «یک ماه از خانه بیرون نرفتم»
ادیبه، زن دیگری از هرات، میگوید از ترس برخورد مأموران امر به معروف، یک ماه از خانه خارج نشده است.
او میگوید: «با اجرای این فرمان امر به معروف، زندگی ما فلج شد. یک ماه کامل از خانه بیرون نرفتم و احساس میکردم زندانی شدهام.»
ادیبه میافزاید: «زنان هر روز با ترس و اضطراب زندگی میکنند. حتی با چادر و روبند هم احساس امنیت نمیکنیم، چون نگرانیم مأموران امر به معروف براساس برداشت خود از پوشش زنان برخورد کنند.»
زهرا: «بازارها خلوت و کسبوکارها راکد شدهاند»
زهرا میگوید این محدودیتها تنها بر زندگی زنان تأثیر نگذاشته، بلکه فضای عمومی و اقتصاد شهر را نیز تغییر داده است. او میگوید فقط گاهی شبها همراه با شوهرش از خانه بیرون میرود.
به گفته او، خیابانهای هرات که پیشتر تا دیروقت مملو از جمعیت بود، اکنون خلوت شده است.
او میگوید: «مسیری که قبلاً یک ساعت طول میکشید، حالا در ده دقیقه طی میشود. مغازههایی که تا دوازده شب باز بودند، اکنون ساعت ۹ بسته میشوند.»
زهرا میافزاید با خانهنشین شدن بسیاری از زنان، کاسبان، تاکسیرانان و رانندگان ریکشا نیز از کاهش مشتری و افت درآمد شکایت دارند.
روایتی از یک بازداشت
زهرا میگوید بازداشتهای زنان توسط امر به معروف، موجی از نگرانی در میان زنان هرات ایجاد کرده و حتی زنانی با مانتوی بلند یا چادر نماز نیز بازداشت شدهاند.
او به رویدادی در همسایگی خود اشاره میکند و میگوید: «حدود یک ماه پیش، همسر همسایه ما همراه با دو زن دیگر هنگام خرید بازداشت و به زندان زنان هرات منتقل شدند. خانوادهها برای آزادی هر کدام ۱۳ هزار افغانی پرداختند.»
بازار لیلامی؛ افت شدید فروش
زن دیگری از هرات نیز با تأیید کاهش حضور زنان در شهر میگوید: «بارها شاهد بازداشت زنان در جاده لیلامی بودهام.»
او به نقل از یکی از فروشندگان این بازار میگوید: «گاهی در تمام روز هیچ فروشی نداریم، چون زنان بسیار کم به بازار میآیند.»
جاده لیلامی یکی از پررفتوآمدترین خیابانهای هرات است که دو طرف آن را مغازههای فراوان فرا گرفته است.
زنان هرات میگویند ترس و اضطراب مداوم، سلامت روان آنان را تحت تأثیر قرار داده و حضورشان در جامعه را به کمترین حد ممکن رسانده است.
ویدیوی آخرین لحظات زندگی او در روزهای گذشته بارها در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد. حیاتالله در حالی که نفسهایش به شماره افتاده، از مادرش و مردم میخواهد برایش دعا کنند. از برادرش میخواهد اگر جانش را از دست داد، مراقب چهار فرزندش باشد و بدهیهایش را بپردازد.
او میگوید اگر برادرش توان پرداخت قرضها را نداشت، از طلبکاران برایش بخشش بخواهد.
چند لحظه بعد، با صدایی که هر لحظه ضعیفتر میشود، میگوید: «این تشنگی مرا خواهد کشت.»
حیاتالله یکی از ۱۹ نفری بود که زیر فشار بدهی، خشکسالی و بیکاری راهی ایران شدند. آنان از مسیرهای غیررسمی سفر میکردند، مسیری که قرار بود به کار و درآمد برسد، اما به دشتهای سوزان نیمروز ختم شد.
چهارده نفر، از جمله حیاتالله، از قریه غولغی ولسوالی درهبوم و پنج نفر دیگر از روستاهای مختلف ولسوالی قادس ولایت بادغیس بودند.
موتر حامل آنان در منطقه گرد لالو، در دشت مارگو و حدود ۶۳ کیلومتری مرز ایران، از کار افتاد.
بهاءالدین، پسرکاکای حیاتالله، میگوید پس از پیدا شدن پیکرها، تلفنهای همراه قربانیان نیز در کنار اجساد پیدا شد. وقتی گوشیها را به خانوادهها نشان دادند، بستگان حیاتالله تلفن او را شناختند.
آخرین ویدیوی زندگی حیاتالله در همان تلفن ذخیره شده بود.
بهاءالدین میگوید:
«وقتی ویدیو را دیدیم، همه گریه کردیم. اما نخواستیم آن را به مادر و همسرش نشان بدهیم. آنها توان دیدن چنین صحنهای را ندارند.»
در آن تصاویر، حیاتالله زیر آفتاب سوزان، در حالی که از تشنگی و بیآبی به سختی نفس میکشید، آخرین حرفهایش را برای خانوادهاش ثبت میکرد.
«مواظب پسرانم باشید»
به گفته بهاءالدین، حیاتالله چهار فرزند داشت.
در آخرین پیامش، چند بار از برادرش میخواهد مراقب فرزندانش باشد.
هنوز روشن نیست او و همراهانش پس از ضبط این ویدیو چند ساعت دیگر زنده ماندند.
در بخشی از ویدیو، صدای جوان دیگری به نام میرآدم نیز شنیده میشود. او که در همان وضعیت گرفتار شده، از حیاتالله میخواهد پیام خداحافظیاش را به خانواده برساند. میرآدم نیز از مادرش طلب بخشش میکند.
زندگی حیاتالله، مانند بسیاری از مردم روستاهای بادغیس، به زمین و دام وابسته بود. از کشاورزی و مالداری روزگار میگذراند و با همان درآمد، هزینه زندگی همسر و چهار فرزندش را تامین میکرد.
اما چند سال خشکسالی، همهچیز را تغییر داد.
زمین مانند گذشته محصول کافی نمیداد و دامداری نیز بهتدریج از رونق افتاد.
خانوادههایی که تنها داراییشان زمین و چند رأس دام بود، یکی پس از دیگری با کاهش درآمد، از بین رفتن دامها و نبود فرصت کار روبهرو شدند.
بهاءالدین، پسرکاکای حیاتالله، میگوید:
«شرایط طوری شد که خیلی از جوانها بدهکار شدند. او هم مثل بسیاری از مردم زیر بار قرض رفت.»
به گفته او، حیاتالله بارها تلاش کرد کاری پیدا کند، اما در منطقه فرصت شغلی وجود نداشت. هرچه بیشتر دنبال کار میگشت، بدهیهایش بیشتر میشد.
سرانجام تصمیم گرفت برای پرداخت قرضهایی که هر روز سنگینتر میشد، به ایران برود.
شاید به همین دلیل است که حتی در آخرین لحظات زندگی، وقتی مرگ را نزدیکتر از همیشه میدید، باز هم ذهنش درگیر بدهیهایش بود. در پیام ویدیوییاش، بیش از آنکه از خودش بگوید، از برادرش میخواهد قرضهایش را بپردازد و اگر نتوانست، از طلبکاران بخواهد او را ببخشند.
این چند جمله، شاید بیش از هر آمار و گزارشی نشان میدهد که فشار اقتصادی تا چه اندازه بر زندگی او سایه انداخته بود.
گزارشهای نهادهای بینالمللی نیز تصویری مشابه ارائه میکنند. بانک جهانی در تازهترین ارزیابی خود، نرخ بیکاری در افغانستان را ۲۵ درصد برآورد کرده و گفته است بیش از ۱۷ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۶ با ناامنی شدید غذایی روبهرو هستند. رقم بیکاری سال گذشته ۱۳ درصد بود.
این نهاد همچنین اعلام کرده درآمد واقعی مردم در سال ۲۰۲۵ حدود ۵.۶ درصد کاهش یافته و مجموع کاهش درآمد واقعی از سال ۲۰۲۱ تاکنون به ۳۳ درصد رسیده است.
برنامه توسعه سازمان ملل متحد نیز در بررسی وضعیت غرب افغانستان، جایی که حیاتالله زندگی میکرد، به این نتیجه رسیده که ۸۱ درصد خانوادهها بدهکارند و حدود یکچهارم آنان برای تامین نیازهای روزمره خود ناچار به قرض گرفتن هستند.
پژوهش تازه بانک جهانی نیز نشان میدهد خشکسالی، فرصتهای کاری را بیش از همه از جوانان، خانوادههای فقیر و افراد کمسواد گرفته است.
حیاتالله یکی از همین جوانها بود؛ مردی که سالها با کار روی زمین زندگی کرده بود، اما وقتی زمین دیگر نان نداد، راهی را انتخاب کرد که تصور میکرد شاید آخرین فرصت برای نجات خانوادهاش باشد.
چرا راه قاچاق را انتخاب کرد؟
بهاءالدین میگوید پیش از حیاتالله شماری از جوانان این قریه زیر فشار فقر، بیکاری و بدهی راهی ایران شده بودند و بیشترشان سالم به مقصد رسیده بودند.
همین تجربه، برای حیاتالله و همراهانش این امید را ایجاد کرد که شاید آنها نیز بتوانند از مرز بگذرند، کاری پیدا کنند و با دست پر به خانه برگردند.
اما این بار، سرنوشت مسیر دیگری را برای آنان رقم زد.
بسیاری از افغانهایی که قصد رفتن به ایران را دارند، به دلیل هزینه سنگین یا دشواری دریافت ویزا، راههای غیررسمی را انتخاب میکنند. یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد ویزای سیاحتی ایران در بازار سیاه بین ۸۰ هزار تا ۱۵۰ هزار افغانی فروخته میشود و ویزای کار نیز بین ۴۵ تا ۶۰ هزار افغانی قیمت دارد.
قاچاقبران برای انتقال هر نفر از ولایتهای غربی افغانستان به ایران تا ۴۰ هزار افغانی دریافت میکنند. برای بسیاری از خانوادههای فقیر، این تنها راهی است که از عهده هزینه آن برمیآیند.
سفری که در دشت مارگو پایان یافت
سفر آنان تا نیمروز ادامه یافت، اما در دشت مارگو همهچیز تغییر کرد.
مقامهای طالبان میگویند موتر حامل این گروه در منطقه گرد لالو دچار مشکل فنی شد. پس از خرابی موتر، مسافران در بیابان راه را گم کردند و در گرمای سوزان، بدون آب و امکانات، سرگردان ماندند.
چند روز بعد، پیکر پنج نفر از اعضای گروه پیدا شد، اما از سرنوشت ۱۴ نفر دیگر اطلاعی در دست نبود.
محل پیدا شدن اجساد حدود ۶۳ کیلومتر با گذرگاه مرزی میلک میان افغانستان و ایران فاصله داشت، فاصلهای که اگر موتر از کار نمیافتاد، شاید در مدت کوتاهی طی میشد.
در میان ناپدیدشدگان، هفت نوجوان ۱۴ تا ۱۷ ساله حضور داشتند. هفت نفر دیگر مردانی بین ۲۳ تا ۴۲ سال بودند. یازده نفر آنان متاهل بودند و بیشترشان از راه کشاورزی و مالداری زندگی میکردند.
حیاتالله ۳۶ سال داشت.
به گفته بهاءالدین، از روزی که او خانه را ترک کرد تا زمانی که پیکرش پیدا شد، حدود ۲۲ تا ۲۳ روز گذشته بود.
در تمام آن روزها، خانوادهاش چشمانتظار خبری از او بودند؛ خبری که سرانجام با پیدا شدن پیکرش و ویدیویی از آخرین لحظات زندگیاش به خانه رسید.
ویدیویی که به درد مشترک هزاران نفر تبدیل شد
وقتی ویدیوی حیاتالله در شبکههای اجتماعی منتشر شد بسیاری از مردم، در چهره او، رنج هزاران جوانی را دیدند که فقر، بیکاری و ناامیدی، آنان را به سفرهای پرخطر واداشته است.
بهاءالدین میگوید پس از انتشار ویدیو، از گوشهوکنار افغانستان برای خانواده حیاتالله پیام همدردی رسید.
او میگوید:
«مردم با ما غمشریکی کردند. فقط آرزو میکنیم وطن آباد شود، طوری که هیچکس برای پیدا کردن لقمه نان مجبور نشود خانه و خانوادهاش را ترک کند و هیچ مادری داغ فرزندش را نبیند.»
آنچه این ویدیو را متفاوت میکرد، این بود که این بار، قربانی خودش راوی ماجرا بود.
حیاتالله در آخرین لحظات زندگی، با صدایی که هر لحظه ضعیفتر میشد، از مرگی میگفت که میدانست به او نزدیک شده است. او نه از سیاست سخن گفت و نه از مرزها. تنها از فرزندانش، بدهیهایش و مادری گفت که دیگر شاید هرگز او را نبیند.
همین روایت بیواسطه، ویدیو را به یکی از پربازدیدترین و تاثیرگذارترین تصاویر روزهای اخیر افغانستان تبدیل کرد.
بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی نوشتند که این تصاویر، بیش از هر گزارش و آماری، عمق فقر و ناچاری مردم افغانستان را نشان میدهد که برای پیدا کردن کار، ناچارند جان خود را به دست قاچاقبران و بیابان بسپارند.
واکنشها تنها به کاربران شبکههای اجتماعی محدود نماند
ثریا دلیل، وزیر پیشین صحت عامه افغانستان، گفت پیام حیاتالله نشان میدهد که «رنج انسان افغانستان به استخوان رسیده است.» او طالبان را مسئول گسترش شرایطی دانست که مردم را به چنین سفرهای خطرناک وادار میکند.
سازمان بینالمللی مهاجرت نیز مرگ این ۱۹ نفر را «تراژدی عمیق» خواند.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل برای افغانستان، این رویداد را «هولناک» توصیف کرد و خواستار رسیدگی جدی به عواملی شد که مردم افغانستان را به مهاجرتهای ناامیدانه و پرخطر سوق میدهد.
در مقابل، طالبان وعده دادند به خانواده هر یک از قربانیان ۲۰ هزار افغانی کمک کنند.
مرگ حیاتالله و ۱۸ همراهش، نخستین رویداد از این دست در جهان نیست. در سالهای اخیر، بارها مهاجرانی که برای رسیدن به زندگی بهتر از مسیرهای غیررسمی عبور کردهاند، در بیابانها و دریاها جان باختهاند.
در سال ۲۰۲۲، پیکر ۲۷ مهاجر، از جمله چهار کودک، در بیابانی در جمهوری چاد پیدا شد. موتر حامل آنان نیز در میان بیابان از کار افتاده بود و مسافران پس از گم کردن مسیر، از تشنگی جان باختند.
سه سال بعد، در ماه می ۲۰۲۵، موتر حامل ۳۴ مهاجر سودانی در بیابان لیبیا از حرکت بازماند. امدادگران ۱۱ روز بعد توانستند ۲۲ نفر را زنده نجات دهند، اما دستکم هفت نفر جان باخته بودند و پنج نفر دیگر هرگز پیدا نشدند.
شاید شناختهشدهترین تصویر این تراژدیها، پیکر آلان کُردی، کودک سهساله سوری باشد که در سال ۲۰۱۵ در ساحل ترکیه پیدا شد. انتشار آن عکس، نگاه جهان را به بحران مهاجرت تغییر داد و به افزایش کمکهای بشردوستانه و تغییر برخی سیاستهای مهاجرتی در اروپا انجامید.
وزارت عدلیه طالبان این شهرک را «امارتی» اعلام کرده و به ساکنان آن دستور داده است تا روز پنجشنبه ۱۵ اسد، خانههای خود را ترک کنند.
مالک شهرک «امید سبز»، روز چهارشنبه، ۱۴ اسد با انتشار بیانیهای در صفحه فیسبوک خود نوشت که تمامی مراحل ایجاد شهرک امید سبز با رعایت قانون، بر پایه قبالههای شرعی معتبر، اسناد رسمی مالکیت، تصفیه از ادارات و مجوزهای قانونی انجام شده است.
آقای خلیلی گفت پس از صدور حکم محکمه طالبان، مسیرهای قانونی از جمله ثبت اعتراض رسمی، درخواست بررسی مجدد اسناد، گفتوگو با مقامهای مسئول و اعزام نمایندگان شهرک برای پیگیری حقوقی پرونده را دنبال کرده است.
مالک شهرک امید سبز با تاکید بر اینکه اختلافات باید از مسیر عدالت و قانون حلوفصل شود، افزود که پرونده شهرک امید سبز باید صرفا بر مبنای اسناد معتبر، اصول شرعی، قواعد حقوقی و معیارهای دادرسی عادلانه بررسی شود.
او هشدار داد هر تصمیمی که بدون توجه کافی به این اصول اتخاذ شود، میتواند اعتماد عمومی به نظام قضایی و امنیت حقوقی شهروندان را تحت تاثیر قرار دهد.
او همچنین از دادگاه عالی طالبان، علما و حقوقدانان خواست این پرونده را بیطرفی بازنگری کنند و از سازمان ملل، نهادهای مدافع حقوق بشر، گزارشگران ویژه سازمان ملل و رسانههای داخلی و بینالمللی نیز خواست با دقت و بیطرفی این پرونده را دنبال کنند.
اخیرا محکمه اختصاصی طالبان در کابل اعلام کرد که بیش از یک هزار و ۵۰۰ جریب زمین شهرک امید سبز را امارتی تثبیت کرده است؛ تصمیمی که به گفته طالبان، بررسی آن بیش از یک سال به طول انجامیده است.
این تصمیم با واکنشهای گسترده روبهرو شده است. حزب وحدت اسلامی افغانستان به رهبری کریم خلیلی با انتشار بیانیهای، کوچ اجباری ساکنان این شهرک را محکوم کرد و آن را مغایر با اصول عدالت و امنیت حقوقی شهروندان دانست.
کریم خلیلی برادر نبی خلیلی است. این حزب تاکید کرد که شهرک امید سبز با نظارت وزارت شهرسازی و مسکن و بر پایه قبالههای شرعی ساخته شده و هزاران خانواده با اتکا به این اسناد در آن سرمایهگذاری کردهاند.
حزب وحدت اسلامی همچنین اعلام کرد تصمیم طالبان هیچ مبنای حقوقی و مشروعیت اخلاقی ندارد.
در این بیانیه آمده است که طالبان پیشتر نیز مجوز برخی شهرکهای شیعهنشین را لغو کرده و شماری از مساجد، مدارس دینی، رسانهها و دانشگاههای وابسته به شیعیان را در ولایتهای مختلف بستهاند.
کریم خلیلی هشدار داد ادامه چنین رویکردی، نقض حقوق مشروع شهروندان است و میتواند به تشدید بیاعتمادی، تعمیق شکافهای اجتماعی و قومی، تضعیف همبستگی ملی و افزایش نارضایتی اجتماعی بینجامد.
