پنج سال قبل در ۲۱ اسد ۱۴۰۰، مراکز ولایتهای غزنی، هرات و بادغیس، بهدست طالبان سقوط کردند. آن زمان، طالبان دروازههای زندانها در چندین ولایت را نیز شکستند و هزاران زندانی را آزاد کردند. با سقوط این سه ولایت دامنه پیشروی طالبان گستردش و فشارها بر کابل افزایش یافته بود.
طالبان پس از پنج سال، روز چهارشنبه ۲۱ اسد در شبکههای اجتماعی خود پیامهای تبریک به مناسبت آنچه «فتح» غزنی و چند ولایت دیگر مینامند، منتشر کردند و از طرفداران خود خواستند که از پیروزی این گروه تجلیل کنند.
غزنی؛ شهر استراتژیک در نزدیکی کابل
شهر غزنی در ۱۲ آگست ۲۰۲۱ پس از چند روز درگیری شدید به دست طالبان افتاد. غزنی در حدود ۱۵۰ کیلومتری کابل واقع شده و بر مسیر شاهراه مهمی قرار دارد که کابل را به ولایتهای جنوبی افغانستان وصل میکند.
سقوط غزنی از آن جهت اهمیت داشت که حرکت و حضور طالبان به سوی کابل، پایتخت کشور را تقویت کرد و بر کنترول شاهراه مواصلاتی مهم میان کابل و جنوب کشور تاثیر گذاشت. رویترز در آن زمان گزارش داده بود که با تصرف غزنی، طالبان به ۱۵۰ کیلومتری کابل نزدیک شده بودند.
در جریان نبرد در این شهر، درگیریهای شدیدی میان نیروهای امنیتی افغان و طالبان رخ داد. در نهایت، نیروهای حکومتی مجبور به عقبنشینی از تاسیسات مهم دولتی شدند و طالبان بر بخشهای کلیدی شهر مسلط گردیدند.
هرات؛ یکی دیگر از شهرهای بزرگ افغانستان
در همین روز، شهر هرات نیز به دست طالبان افتاد. هرات از شهرهای بزرگ افغانستان و یکی از مراکز مهم اقتصادی، تجاری و استراتژیک در غرب کشور به شمار میرفت.
پیش از سقوط هرات، این شهر برای چند روز تحت فشار شدید طالبان قرار داشت. در شهر و مناطق اطراف آن، درگیریها میان طالبان و نیروهای امنیتی افغان، خیزشهای مردمی و نیروهای تحت امر اسماعیل خان، فرمانده پیشین جهادی جریان داشت.
بر اساس گزارشها، پس از پیشروی گسترده طالبان، خطوط دفاعی نیروهای حکومتی تضعیف شد. طالبان بیشتر بخشهای شهر را تصرف کردند و اسماعیل خان که فرماندهی نیروهای محلی را در برابر طالبان بر عهده داشت نیز به دست طالبان اسیر شد.
همزمان با سقوط هرات، برخی از باشندگان شهر مجبور به ترک خانههای خود شدند و در برخی مناطق، مردم از ترس جنگ در خانههایشان محبوس ماندند.
طالبان پس از تصرف هرات ۳ هزار زندانی را رها کردند. ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان در آن زمان گفت که آنان مرکز هرات، قوماندانی امنیه، محبس و مقام ولایت را تصرف کردهاند. جنگجویان طالبان وارد مسجد جامع هرات نیز شدند و تیراندازیهای پراکنده در سطح شهر ادامه داشت.
همزمان با سقوط هرات، اسماعیل خان نیز به طالبان تسلیم شد.
به گفته مقامات محلی، اسماعیل خان بر اساس توافقی همراه با والی هرات و چند تن از مقامات امنیتی به طالبان تسلیم شد. یکی از سخنگویان اسماعیل خان گفت که پس از گفتگو با طالبان، به او اجازه داده شد تا به خانه خود بازگردد؛ اما او پس از آن هرات را ترک کرد و به ایران رفت.
سقوط قلعهنو، مرکز ولایت بادغیس
در ۲۱ اسد ۱۴۰۰، قلعهنو مرکز ولایت بادغیس نیز به دست طالبان افتاد. طالبان پیش از این نیز حملاتی را بر قلعهنو انجام داده بودند. در ماه جولای ۲۰۲۱ و در جریان حمله طالبان، برخی مراکز مهم امنیتی شهر برای مدت کوتاهی به دست آنان افتاد؛ اما نیروهای ویژه افغان دوباره کنترول شهر را به دست گرفتند. با این حال، در هفته دوم اگست و در جریان عملیات گسترده طالبان، وضعیت قلعهنو بار دیگر تغییر کرد و شهر تحت کنترول طالبان درآمد.
تا ۲۱ اسد ۱۴۰۰، طالبان مراکز ۱۰ ولایت افغانستان را تصرف کرده بودند.
این نهاد روز چهارشنبه، ۲۱ اسد در آستانه پنجمین سال حاکمیت طالبان بر افغانستان، گزارش خود درباره وضعیت خبرنگاران و کارکنان رسانهای در افغانستان را منتشر کرد.
طبق این گزارش، موارد خشونت علیه خبرنگاران و کارکنان رسانهای از جمله سلب آزادی، شکنجه، ضربوشتم، تهدید، قتل، بیکاری و حذف زنان از رسانهها، ثبت شده است.
در گزارش آمده است که طالبان و گروه داعش مسئول قتل خبرنگاران در این مدت بودهاند. نی میگوید طالبان بهطور میانگین، هر ۹ روز دو خبرنگار یا کارمند رسانهای در افغانستان بازداشت کردهاند.
این سازمان همچنین از شکنجه و بدرفتاری با خبرنگاران در جریان بازداشت و زندان بهعنوان یکی از موارد جدی نقض حقوق خبرنگاران یاد کرده است.
همزمان، سازمان حمایت از رسانههای افغانستان (امسو) با انتشار گزارشی به مناسبت پنجمین سال حاکمیت طالبان، اعلام کرد که در پی سرکوب شدید، سانسور ساختاری و فشارهای امنیتی، افغانستان به «مرکز جهانی تبعید اجباری خبرنگاران» تبدیل شده است و آزادی بیان به پایینترین سطح خود رسیده است.
گزارش نی نشان میدهد که زنان خبرنگار و کارمندام رسانهای نیز با محدودیتها و فشارهای گسترده روبهرو بودهاند و شمار زیادی از آنان از کار در رسانهها کنار گذاشته شدهاند.
نی همچنین بیکاری خبرنگاران و کارکنان رسانهای را یکی دیگر از پیامدهای وضعیت موجود و محدودیتهای اعمالشده بر رسانهها در افغانستان عنوان کرده است.
در پنج سال حاکمیت طالبان بر افغانستان، حدود ۳۰۰ مورد ضربوشتم خبرنگاران، بیکار شدن نزدیک به پنج هزار خبرنگار و کارمند رسانهای و توقف فعالیت حدود ۵۰۰ رسانه، از دیگر موارد مستندشده در این گزارش است.
نی افزوده است که اکنون هیچ رسانهای در افغانستان بدون اجازه طالبان نمیتواند محتوایی را نشر یا پخش کند و برای فعالیت رسانهها نیز قانون مشخص و قابل اتکایی وجود ندارد.
طبق گزارش این سازمان، طالبان بیش از ۲۵ حکم مستقیم و سراسری و دهها حکم محلی و غیرمستقیم درباره فعالیت رسانهها و خبرنگاران صادر کردهاند که محدودیتهای گستردهای را بر رسانهها در افغانستان وضع کرده است.
طبق گزارش نی، وزارت اطلاعات و فرهنگ، وزارت عدلیه و استخبارات طالبان نقش مستقیمی در اعمال محدودیتها و فشار بر رسانهها و خبرنگاران در افغانستان دارند.
این سازمان افغانستان را «زندان بزرگ و مخوف برای خبرنگاران و گورستانی برای آزادی بیان» توصیف کرده است.
با گذشت پنج سال از تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، دختران همچنان از رفتن به مکتب بالاتر از صنف ششم و دانشگاهها محروم هستند و زنان نیز از حق کار و حضور در عرصههای اجتماعی منع شدهاند.
بر اساس گزارشی که لین اودانل، روزنامهنگار و تحلیلگر برجسته نوشته است که طالبان نظام معارف افغانستان را به نحوی تغییر دادهاند که حتی در صورت بازگشایی مجدد مکاتب دخترانه، معارف مدرن و سابق افغانستان دیگر وجود خارجی نخواهد داشت.
افزایش مدارس دینی
در این گزارش آمده است که بر اساس یافتههای نهاد جامعه مدنی «شبکه همراه»، تعداد مدارس دینی ثبتشده در افغانستان از حدود ۵ هزار مدرسه در زمان جمهوریت، اکنون به بیش از ۲۳ هزار مدرسه دینی افزایش یافته است. در حال حاضر بیش از ۳.۶ میلیون کودک و نوجوان در این مدارس مشغول آموزشهای ایدئولوژیک طالبان هستند.
این گزارش میافزاید که طالبان بسیاری از مکاتب عمومی، دانشگاهها و مراکز تربیت معلم را به مدارس دینی تبدیل کردهاند. دخترانی که در پنج سال گذشته از آموزشهای ثانویه و عالی محروم شدهاند نیز تنها گزینهای که در اختیار دارند ثبتنام در مدارس دینی زنانه است.
پرورش جاسوس خانگی
تحلیلگر انستیتوت لُوی اشاره میکند که نصاب آموزشی جدید بر حفظ قرآن، احادیث، فقه محافظهکارانه حنفی و آموزشهای سیاسی مورد تایید طالبان تمرکز دارد. در برخی از این مدارس کتابی تحت عنوان دروس جهاد تدریس میشود و برخی مقامات طالبان آشکارا خواستار تزریق مفاهیم نظامی و جهادی به کودکان شدهاند.
در بخشی از گزارش آمده است که طالبان تلاش میکنند وفاداری به رژیم را بر وفاداری به خانواده ترجیح دهند. برخی از والدین به پژوهشگران گفتهاند پس از آنکه متوجه شدند پسرانشان در مدارس تشویق میشوند از اعضای خانواده خود جاسوسی و گزارشدهی کنند، آنها را از مدارس بیرون کشیدهاند. یک مقام استخباراتی طالبان نیز به یکی از ساکنان قندهار گفته است: «آگاه باشید که ما اکنون در هر یک از خانههای شما مخبر داریم.»
تغییر هدفمند نسل آینده افغانستان
این گزارش تحلیلی تاکید میکند که رژیم طالبان با فارغالتحصیل کردن میلیونها جوان از مدارس جهادی، در حال تأمین نیروی انسانی برای نهادهای دینی، قضایی و امنیتی خود است. پروژه آموزشی طالبان برخلاف کشورهای مستبدی مانند چین و ایران که بخشهای علمی و فنآوری خود را حفظ کردهاند، بهشدت رادیکال و بازگشت به گذشته است.
در این گزارش آمده است در حالی که تمرکز جامعه جهانی بیشتر بر سرکوب و محرومیت زنان معطوف بوده، طالبان به آرامی نهادهایی را بازسازی کردهاند که آینده افغانستان را رقم میزند. به گفته نویسنده این گزارشف معارف به ابزار اصلی طالبان برای کنترول افکار، اطاعتپذیری و تعیین ساختار آینده جامعه افغانستان تبدیل شده است.
