روزنامهنگار
۲۴ اسد یک روز عادی نیست. از سیمای مردم و فضای شهر تفاوت این روز آشکار بود. همه نگران و سرگردان بودند. در این روز، از نزدیک شاهد فروپاشی نظم پسا بن و بازگشت طالبان به قدرت بودم. در چند ساعت، زندگی و سرنوشت میلیونها افغان برای همیشه تغییر کرد.
برای بسیاری از مردم، سقوط کابل کاملاً غیرمنتظره و شوکآور بود. کمتر کسی تصور میکرد نظامی که دو دهه با زحمت مردم و حمایت جامعه جهانی شکل گرفته بود، ظرف چند ساعت از هم بپاشد. اما برای کسانی که تحولات سیاسی و امنیتی را از نزدیک دنبال میکردند، نشانههای این فروپاشی از ماهها پیش آشکار شده بود: خروج نیروهای امریکایی، سقوط پیدرپی ولایتها، بنبست سیاسی، ضعف رهبری حکومت و وضعیت جبهههای جنگ، همگی از بحرانی عمیق حکایت داشتند.
در هفتههای پیش از سقوط، همراه با جمعی از فعالان فرهنگی و سیاسی، بهطور منظم درباره آینده کشور گفتوگو میکردیم. بیشتر ما احتمال فروپاشی نظام را جدی میدانستیم، هرچند هیچکس نمیتوانست سرعت و شکل دقیق آن را پیشبینی کند. در این حلقه، برخی از مقاومت مسلحانه سخن میگفتند و تاکید داشتند که کوچه به کوچه با طالبان جنگ خواهند کرد، گروهی نجات جان و خروج از کشور را در اولویت میدانستند و عدهای نیز بر کنار آمدن با واقعیت جدید تأکید میکردند. با این حال، پرسش مشترک همه این بود: اگر کابل سقوط کند، چه بر سر افغانستان خواهد آمد؟
صبحی که کابل دیگر شهر همیشگی نبود
صبح یکشنبه، ۲۴ اسد، کابل دیگر حالوهوای همیشگی خود را نداشت. هزاران خانواده که از سقوط ولایتها گریخته بودند، به پایتخت پناه آورده بودند. همزمان، شایعاتی در شهر پیچیده بود که شماری از نیروهای طالبان در میان آوارگان وارد کابل شدهاند. فضای شهر آکنده از اضطراب و نگرانی بود.
آن صبح برای تأیید اسناد هویتیام به وزارت امور خارجه، در نزدیکی ارگ ریاستجمهوری، رفتم. کارمندان هنوز پشت میزهایشان مشغول کار بودند، اما حضور همزمان شماری از مقامهای دولتی که برای تأیید مدارک و یافتن راه خروج مراجعه کرده بودند، نشان میداد شرایط دیگر عادی نیست.
حدود ساعت ۱۰ صبح، پس از پایان کارهای اداری، در محوطه وزارت با یکی از دیپلوماتهای ارشد درباره ویزای هند صحبت کردم؛ زیرا گذرنامههای من و اعضای خانوادهام در سفارت هند بود. او خبر داد که هند سفارت خود را تعطیل کرده است.
بیدرنگ به سوی سفارت رفتم، اما تمام مسیرها بسته بود و نیروهای امنیتی اجازه نزدیکشدن به ساختمان را نمیدادند. هند از نخستین کشورهایی بود که فعالیت سفارت خود را در کابل متوقف کرد. هشت جلد گذرنامه من و اعضای خانوادهام در همان سفارت باقی ماند؛ گذرنامههایی که سرنوشتشان تا امروز نیز برای من روشن نشده است.
بانکها، شایعات و شهری که فرو میریخت
پس از ناامیدی از دسترسی به سفارت، برای برداشت پول به عزیزی بانک رفتم. هزاران نفر در برابر ساختمان تجمع کرده بودند، اما خدمات بانکی عملاً متوقف شده بود؛ نه باجهها پولی پرداخت میکردند و نه دستگاههای خودپرداز کار میکردند. وضعیت در کابلبانک، میوند بانک، غضنفر بانک و دیگر بانکهای خصوصی نیز تفاوتی نداشت. مردم با نگرانی تلاش میکردند اندوختههای خود را نجات دهند، اما نظام بانکی عملاً از کار افتاده بود.
در همان ساعات، تیراندازی نیروهای امنیتی در نزدیکی برخی بانکها از جمله در شهر نو، شایعات مربوط به نزدیکشدن طالبان به ارگ ریاستجمهوری را در میان مردم و محافل سیاسی تقویت کرد.
با مشاهده آشفتگی شهر تصمیم گرفتم به خانه بازگردم. در مسیر خیرخانه، خیابانها مملو از موترهای کارمندان دولتی و شهروندانی بود که با شتاب تلاش میکردند خود را به خانه برسانند.
در راه، به دفتر روزنامه هشت صبح در قلعه فتحالله رفتم. آنجا نیز همه بحثها حول یک موضوع میچرخید: آینده کابل.
با وجود سقوط بیشتر ولایتها و حتی مناطق همجوار پایتخت، هنوز برخی باور داشتند کابل به دلیل حضور هزاران نیروی ارتش، امنیت ملی و کماندو و همچنین تعهدات جامعه جهانی سقوط نخواهد کرد و دستکم در ورودیهای شهر مقاومت شکل خواهد گرفت.
اما واقعیت چیز دیگری بود. در بسیاری از ولایتها، نیروهای امنیتی پیش از سقوط دستور عقبنشینی دریافت کرده بودند و در برخی مناطق نیز مقامهای محلی حتی پیش از رسیدن طالبان، دفاتر خود را ترک کرده بودند.
حوالی عصر، یکی از دوستانم در ریاست امنیت ملی با من تماس گرفت و گفت دستور آمده که همه اسناد محرمانه و حساس از بین برده شوند. برای من، این دستور یک معنا بیشتر نداشت: همهچیز تمام شده است.
لحظهای که امید از میان رفت
با وجود همه نشانهها، هنوز امیدوار بودم راهحلی سیاسی بتواند مانع فروپاشی کامل شود. اما این امید زمانی از میان رفت که از بام خانه شاهد پرواز دستهجمعی هواپیماها و هلیکوپترهای نظامی ارتش بودم.
دهها فروند هواپیما یکی پس از دیگری کابل را ترک کردند؛ پروازهایی که بعدها مشخص شد به سوی اوزبیکستان و تاجیکستان انجام شده بود. همان لحظه فهمیدم که دیگر چیزی از نظام باقی نمانده است.
همزمان هزاران نفر به میدان هوایی کابل هجوم بردند؛ برخی با عبور از دیوارها و برخی دیگر به امید هماهنگی با سفارتخانههای خارجی. من هرگز به میدان هوایی نرفتم؛ نه ارتباطی با نیروهای خارجی داشتم و نه آنجا را راهی برای نجات خود میدانستم.
ورود طالبان و شهری بدون دفاع
حدود ظهر، نخستین خبرهای ورود طالبان به کابل منتشر شد. ابتدا تصاویر حضور آنان در سرای شمالی در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد و سپس خبر رسید که از مسیر لوگر نیز وارد شهر شدهاند. با خروج اشرف غنی از کشور، آخرین امید برای بقای نظام و گذار مسالمتآمیز سیاسی نیز از میان رفت.
در منطقه خیرخانه، شخصاً شاهد بودم که رنجرهای پولیس در کنار خیابان رها شده بودند و شماری از نیروهای امنیتی لباسهای نظامی خود را از تن بیرون میآوردند تا شناخته نشوند. البته تانکهای نظامی و موترهای ارتش هفتهها در کنار خیابانها در کابل و ولایات رها شده بودند. در همان ساعات، برخی گروههای مسلح و دزدان نیز از خلأ امنیتی سوءاستفاده کردند. دستکم در یک مورد، در ناحیه پانزدهم کابل، یک رنجر پولیس هدف حمله قرار گرفت؛ دو نفر کشته و یک نفر زخمی شد و موتر پولیس در کنار خیابان رها ماند.
حوالی عصر، طالبان بهطور کامل وارد کابل شدند. در خیابانها گروههایی از آنان را دیدم که با موترهای فورد رنجر، تانکهای نظامی و وسایط پولیس در سطح شهر گشتزنی میکردند. از نحوه رانندگی برخی از آنان پیدا بود که تجربهای در استفاده از این وسایط ندارند.
چهره بسیاری از طالبانی که دیدم، خسته، گردآلود و آشفته بود؛ لباسهای خاکآلود و صورتهایی که آثار روزهای طولانی حضور در میدان جنگ را بر خود داشت. این تصویر برای بسیاری از شهروندان کابل ناآشنا و تکاندهنده بود.
در همان زمان، نگرانی جدی وجود داشت که خلأ قدرت به غارت شهر و گسترش هرجومرج منجر شود. با استقرار طالبان، دستکم این نگرانی تا حد زیادی برطرف شد و از غارت گسترده شهر جلوگیری شد.
طالبان که انتظار مقاومت سنگین را داشتند، با شهری روبهرو شدند که بدون نبرد در اختیارشان قرار گرفته بود؛ نه مقاومت سازمانیافته دولتی شکل گرفت و نه مقاومت مردمی.
همزمان، فضای رسانهای نیز بهطور کامل تغییر کرد. پخش برنامههای موسیقی و سرگرمی از تلویزیونها متوقف شد و بیشتر شبکهها و رادیوها به پخش قرآن کریم و تلاوت آن روی آوردند.
سکوت سنگین پایتخت
شب سقوط، برخلاف انتظار، چراغهای کابل همچنان روشن بود، اما سکوتی سنگین بر شهر سایه انداخته بود.
حدود ساعت هفت شام برای دیدن یکی از دوستانم از خانه بیرون شدم. نزدیک به یک کیلومتر پیاده رفتم، اما با هیچ انسانی روبهرو نشدم. خیابانهای اصلی کاملاً خالی بودند و هیچ موتری در رفتوآمد نبود. کابل در بهت و شوکی عمیق فرو رفته بود.
در روزهای نخست، از روبهرو شدن با طالبان هراس داشتم و تصور میکردم اگر مرا شناسایی کنند، جانم در خطر خواهد بود. نخستین بار در نزدیکی خانه، موتر نیروهای طالبان مقابلم توقف کرد؛ اما یکی از آنان تنها نشانی «کوتهسنگی» را پرسید.
در روزهای بعد، در ایستهای بازرسی و در شهر نو نیز بارها با طالبان روبهرو شدم. رفتار آنان در روزهای نخست محتاطانه بود. زیرا، دستور دریافت کرده بودند که با مردم با مهربانی و آرامش رفتار کنند. چون، برای طالبان باور کردنی نبود که بدون هیچ مقاومت و اخلالی، تمام قدرت را قبضه کنند و هیچ رقیبی را در صحنه نبینند.
به هر رو، طالبان برخلاف باور خودشان در کابل ماندند. اما تا آخر نحوه رفتار با مردم را نفهمیدند. بازرسی تلفن همراه، کیف جیبی، بازرسی تحقیرآمیز بدنی و حتی شلیک مستقیم در ایستهای بازرسی یک امر عادی بود. طالبان در کابل ماندند، شهری که بدویترین گروهها را اهلی کرد، اما مشخص نیست طالبان با مرور اهلی خواهند شد و یا خیر.
یعقوب مجاهد در گفتوگو با تلویزیون ملی تحت کنترل طالبان، به مناسبت پنجمین سالگرد بازگشت این گروه به قدرت، پاکستان را متهم کرد که افراد «مخرب»، بهویژه اعضای داعش، را در امتداد خط دیورند و شهرهای بزرگ این کشور برای انجام فعالیت علیه افغانستان تجهیز و تمویل میکند.
مجاهد گفت که از «خواستههای بیجای» پاکستان چنین برمیآید که این کشور امنیت و پیشرفت افغانستان را تهدیدی علیه خود میداند.
او بدون اشاره به کشور و یا گروه خاصی ادعا کرد که برخی کشورها و حلقات، با انگیزههای شخصی، درباره حضور گروههای مخالف طالبان در افغانستان «ادعاهای نادرست» مطرح میکنند.
با اینحال، وزیر دفاع طالبان تصریح کرد که حکومت این گروه خواهان ادامه تنشهای منطقهای نیست و از حل اختلافات از راه گفتوگو حمایت میکند.
مجاهد همچنین گفت که طالبان تجهیزات و امکانات مورد نیاز یک ارتش را در اختیار دارد و شمار نیروهای اردوی این گروه در حال حاضر به حدود ۱۵۰ هزار نفر میرسد. او افزود که افغانستان ممکن است به دو تا سه برابر این شمار نیرو نیاز داشته باشد.
وزیر دفاع طالبان در بخش دیگری از سخنانش مدعی شد که «امنیت سراسری» در افغانستان تأمین شده و طالبان برای رسیدگی به مشکلات اقتصادی مردم نیز برنامه دارد.
این اظهارات مقام طالبان با گزارشهای مستند بینالمللی در تضاد قرار دارد؛ چنانچه گزارشهای سازمان ملل از تداوم بحران شدید معیشتی در افغانستان حکایت دارد. بر اساس برآورد سازمان ملل، در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۷.۴ میلیون افغان با ناامنی حاد غذایی روبهرو هستند که ۴.۷ میلیون نفر آنان در مرحله اضطراری قرار دارند.
مزید بر آن، گزارشهای نهادهای بینالمللی ادعای طالبان مبنی بر تامین «امنیت سراسری» را نیز به چالش میکشد. پیشتر تیم تحلیل و نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در گزارش تازهای هشدار داد که افغانستان بار دیگر به پناهگاهی برای گروههای تروریستی تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، تهدیدهای تروریستی ناشی از افغانستان در مجموع تقریباً بدون تغییر باقی مانده و گروههای مختلف در این کشور همچنان امنیت پاکستان، چین و کشورهای آسیای مرکزی را تهدید میکنند.
مزید بر آن، در ماههای اخیر فعالیت گروههای مسلح مخالف طالبان در بخشهایی از افغانستان افزایش یافته و از درگیریهای مسلحانه در شماری از ولایتها گزارش شده است.
در تازهترین مورد، جمعهخان فاتح، فرمانده ناراضی طالبان در بدخشان، از چهار روز به اینسو با نیروهای طالبان در منطقه درگیر است.
همزمان، جبهه آزادی افغانستان، سپاهیان میهن، جبهه متحد افغانستان و جبهه مقاومت ملی نیز از افزایش عملیات خود علیه اهداف طالبان خبر دادهاند.
